Φοβίες

Υπάρχουν φόβοι που μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε από πού προέρχονται. Ένα παιδί τρομάζει όταν βλέπει έναν σκύλο να τρέχει προς το μέρος του. Ένας άνθρωπος φοβάται να ταξιδέψει με αεροπλάνο ύστερα από μια δύσκολη πτήση. Κάποιος αποφεύγει τις γέφυρες επειδή αισθάνεται ότι μπορεί να πέσει. Υπάρχουν όμως και φόβοι που μοιάζουν δυσανάλογοι με αυτό που συμβαίνει πραγματικά. Ένα πουλί που πετάει δίπλα μας μπορεί να προκαλέσει πανικό. Ένας δυνατός ήχος από πυροτέχνημα ή μια πτώση μπορεί να φέρει μεγάλη αναστάτωση. Η έξοδος από το σπίτι μπορεί να μοιάζει τρομακτική χωρίς να υπάρχει κάποιος εμφανής κίνδυνος.

Τι είναι αυτό που μπορεί να βρίσκεται πίσω από το αντικείμενο που φοβόμαστε;

Αυτό είναι ένα από τα ερωτήματα με τα οποία καταπιάνεται ο Ivan Ward στο μικρό αλλά ιδιαίτερα πυκνό σε νόημα βιβλίο του Φοβίες. Ο Ward, ψυχαναλυτής, δεν ενδιαφέρεται μόνο να περιγράψει τη φοβία ως σύμπτωμα. Προσπαθεί να τη δει ως ένα ψυχικό φαινόμενο που μπορεί να κουβαλά νοήματα από την προσωπική μας ιστορία, τις σχέσεις και τον εσωτερικό μας κόσμο. Το βιβλίο εξετάζει τον φόβο τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, χρησιμοποιώντας ψυχαναλυτικές έννοιες, κλινικά παραδείγματα, ιστορίες τρόμου του Hitchcock, την ιστορία ζωής του Poe και ακόμη και μια σκηνή από τους Simpsons.

Ο Ward μας καλεί σε μια μετατόπιση από το «τι φοβάμαι;» στο «τι συμβαίνει μέσα μου όταν φοβάμαι;»

Όταν αντιμετωπίζουμε μια φοβία, είναι εύκολο να στραφούμε προς το εξωτερικό αντικείμενο: Πώς θα αποφύγω αυτό που φοβάμαι; Πώς θα καταφέρω να μην αισθάνομαι έτσι; Η ψυχαναλυτική ματιά προτείνει μια διαφορετική κατεύθυνση: Τι σημαίνει για μένα αυτό που φοβάμαι; Στο πλαίσιο αυτής της σκέψης, το αντικείμενο του φόβου δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι που βρίσκεται αποκλειστικά έξω από το άτομο. Μπορεί να έχει γίνει ο τόπος στον οποίο έχουν συμπυκνωθεί διαφορετικά, ακόμη και αντιφατικά, συναισθήματα και ψυχικές συγκρούσεις. Ένας φόβος για μια γέφυρα, για παράδειγμα, μπορεί να διερευνηθεί σε σχέση με αγωνίες γύρω από τη μετάβαση, την απώλεια ελέγχου ή την αβεβαιότητα. Ένας φόβος ασθένειας μπορεί να συνδέεται, κάτω από μια ψυχαναλυτική ανάγνωση, με την ευαλωτότητα του σώματος, την απώλεια ή τον θάνατο. Ένα ζώο μπορεί να έχει συνδεθεί με παλαιότερες εμπειρίες, σχέσεις ή φαντασιώσεις.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε φοβία έχει ένα κρυφό «μήνυμα» που περιμένει να αποκωδικοποιηθεί ή ότι υπάρχει μία μοναδική ερμηνεία για κάθε φόβο. Σημαίνει περισσότερο ότι μπορούμε να φωτίσουμε τον φόβο και να αναρωτηθούμε τι υπάρχει μέσα του. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, αυτή η μετατόπιση έχει ιδιαίτερη αξία. Δεν αντιμετωπίζει το σύμπτωμα μόνο ως κάτι που πρέπει να εξαφανιστεί αμέσως, αλλά ως κάτι που αξίζει πρώτα να κατανοηθεί. Η ερώτηση δεν είναι μόνο «πώς θα σταματήσει ο φόβος;», αλλά και «τι συμβαίνει στη ζωή αυτού του ανθρώπου ώστε ο φόβος να έχει πάρει αυτή τη μορφή;».

Η φοβία ως συνάντηση φόβου και επιθυμίας

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της προσέγγισης του Ward είναι η έμφαση στην αμφιθυμία που μπορεί να βρίσκεται μέσα στον φόβο. Μπορούμε να αγαπάμε και ταυτόχρονα να θυμώνουμε με τον ίδιο άνθρωπο, συχνά με τη μητέρα ή τον πατέρα. Να επιθυμούμε την εγγύτητα και συγχρόνως να φοβόμαστε ότι θα πληγωθούμε. Να θέλουμε να φύγουμε και ταυτόχρονα να φοβόμαστε την εγκατάλειψη. Να επιθυμούμε την αυτονομία και την ίδια στιγμή να έχουμε ανάγκη από κάποιον να μας φροντίσει.

Ο εσωτερικός κόσμος δεν είναι ένα τακτοποιημένο μέρος. Μπορούν να συνυπάρχουν η έλξη και η αποστροφή, η λαχτάρα και ο φόβος, η αγάπη και η επιθετικότητα, η ανάγκη για δημιουργία και η παρόρμηση της διάλυσης. Ο Ward συνδέει αυτή την αμφιθυμία και με την ιστορία της ανθρώπινης φαντασίας, αναφερόμενος σε αρχαίες θεότητες που συνδέονταν ταυτόχρονα με τη γέννηση και την καταστροφή. Η εικόνα αυτή γίνεται ένας τρόπος να σκεφτούμε σημαντικές σχέσεις της ανθρώπινης ζωής: ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να είναι ταυτόχρονα αγαπημένος και τρομακτικός. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν σκεφτόμαστε τον ψυχισμό του παιδιού.

Έτσι, ένα παιδί μπορεί να αγαπά και να φοβάται τον ίδιο άνθρωπο

Για ένα παιδί οι γονείς του αποτελούν ένα μεγάλο μέρος του κόσμου του. Από αυτούς εξαρτάται, τους χρειάζεται, τους αγαπά, τους φοβάται, θυμώνει μαζί τους, ζηλεύει, τους θαυμάζει και κάποιες φορές μπορεί ακόμη και να εύχεται να εξαφανιστούν για λίγο από μπροστά του. Ένα παιδί μπορεί να πει στη μαμά ή στον μπαμπά του: «Μακάρι να πέθαινες» και την ίδια στιγμή να φοβάται απελπισμένα μήπως της συμβεί κάτι.

Η αναπτυσσόμενη γνωστική και συναισθηματική του ικανότητα δεν του επιτρέπει πάντοτε να επεξεργάζεται την αμφιθυμία, την απώλεια ή την επιθετικότητα με τον ίδιο τρόπο που μπορεί ένας ενήλικας. Η πραγματικότητα και η φαντασία μπορούν να διαπλέκονται με τρόπους που για τον ενήλικα φαίνονται παράξενοι ή ακόμη και τρομακτικοί. Το παιδί προσπαθεί, με έναν ακόμη αναπτυσσόμενο ψυχισμό και εγκέφαλο, να κατανοήσει έναν κόσμο που πολλές φορές είναι πολύ μεγαλύτερος και περιπλοκότερος από το ίδιο. Όταν μάλιστα οι γονείς βρίσκονται σε έντονη σύγκρουση, όταν υπάρχει διαζύγιο, αστάθεια, απώλεια, θυμός ή σοβαρή συναισθηματική δυσκολία κάποιου ενήλικα στο περιβάλλον, η θέση του παιδιού μπορεί να γίνει ακόμη πιο δύσκολη. Μέσα σε αυτή την κατάσταση, ο φόβος μπορεί να γίνει ένας τρόπος οργάνωσης μιας πραγματικότητας που είναι ακόμη πολύ δύσκολο να κατανοηθεί.

Το αντικείμενο του φόβου δεν έχει απαραίτητα το ίδιο νόημα που του αποδίδει ο ενήλικας ή ο θεραπευτής. Χρειάζεται να διερευνηθεί με το παιδί και μέσα στη δική του ιστορία. Το γεγονός που αντιλαμβάνεται ο ενήλικας ως τρομακτικό δεν είναι απαραίτητα το γεγονός που βιώνει το παιδί ως το πιο τρομακτικό. Ένα παιδί μπορεί να θυμάται τον σεισμό, αλλά αυτό που το τρόμαξε περισσότερο μπορεί να ήταν ότι δεν έβρισκε τη μητέρα του. Γι' αυτό η κλινική διερεύνηση ενός παιδικού φόβου χρειάζεται να μην περιορίζεται μόνο στο αντικείμενο του φόβου.

Πώς μεταμφιέζεται ο φόβος

Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, ένα συναίσθημα που είναι δύσκολο να αναγνωριστεί και να γίνει ανεκτό μπορεί να αποδοθεί σε ένα εξωτερικό πρόσωπο ή αντικείμενο. Παράλληλα, ένα άγχος που συνδέεται με ένα πρόσωπο ή μια σχέση μπορεί να μετατοπιστεί και να οργανωθεί γύρω από ένα διαφορετικό αντικείμενο. Η αγωνία για την απώλεια ελέγχου, για παράδειγμα, μπορεί να συνδεθεί με ένα αεροπλάνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το άτομο «φαντάζεται» τον φόβο του. Ο φόβος είναι πραγματικός. Αυτό που μπορεί να είναι συμβολικό είναι ο τρόπος με τον οποίο το ψυχικό άγχος οργανώνεται γύρω από ένα εξωτερικό αντικείμενο.

Ένα εξωτερικό αντικείμενο μπορεί έτσι να γίνει ο τόπος στον οποίο οργανώνεται ένας εσωτερικός φόβος.

Και αυτό μπορεί να προσφέρει μια παράδοξη ανακούφιση.

Ένας αόριστος, διάχυτος και δύσκολα κατανοήσιμος φόβος είναι τρομακτικός. Ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, αντίθετα, μπορούμε να το αποφύγουμε.

Δεν θα μπω στο ασανσέρ.
Δεν θα πάω στο νοσοκομείο.
Θα αποφύγω να αγγίξω αυτό το πόμολο.

Η φοβία μπορεί έτσι να κάνει ένα διάχυτο άγχος πιο συγκεκριμένο και απτό. Η αποφυγή μπορεί να προσφέρει μια προσωρινή αίσθηση ελέγχου και να κρατά σε απόσταση κάτι που ο ψυχισμός δεν είναι ακόμη έτοιμος να αντιμετωπίσει. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, εδώ βρίσκεται ένα ιδιαίτερα σημαντικό σημείο: πριν προσπαθήσουμε να αφαιρέσουμε μια συμπεριφορά που περιορίζει τη ζωή, χρειάζεται να κατανοήσουμε τι λειτουργία επιτελεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι η αποφυγή είναι θεραπευτική ή ότι πρέπει να διατηρηθεί. Σημαίνει ότι ο φόβος ως σύμπτωμα μπορεί να αποτελεί μια προσπάθεια προστασίας, ακόμη κι όταν τελικά γίνεται το ίδιο πηγή περιορισμού.

Τα παραμύθια, τα τέρατα και η φαντασία

Τα παραμύθια γνωρίζουν κάτι για τον φόβο που συχνά ξεχνάμε. Ο κόσμος τους είναι γεμάτος λύκους, μάγισσες, τέρατα, δάση, σκοτεινά σπίτια και απειλές. Κι όμως, το παιδί δεν βρίσκεται μόνο απέναντι στον φόβο. Συχνά βρίσκει μέσα στη φαντασία τρόπους να τον αντιμετωπίσει. Ο ήρωας νικά τον λύκο. Βγαίνει από το δάσος. Ξεφεύγει από τη μάγισσα. Βρίσκει έναν σύμμαχο. Μεγαλώνει. Η φαντασία μπορεί έτσι να γίνει ένας χώρος όπου το τρομακτικό μπορεί να αναπαρασταθεί χωρίς να βιώνεται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο όπως στην πραγματική ζωή.

Από τη δική μου θεραπευτική ματιά, αυτό μπορεί να συνδεθεί και με τη λειτουργία του παιδικού παιχνιδιού. Ένα παιδί που έχει βιώσει μια κατάσταση στην οποία δεν είχε έλεγχο μπορεί μέσα από το παιχνίδι να την επαναλαμβάνει, αυτή τη φορά με διαφορετικούς ρόλους, διαφορετική έκβαση ή περισσότερο έλεγχο. Το παιχνίδι μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου το τρομακτικό αναπαρίσταται, μετασχηματίζεται και σταδιακά γίνεται περισσότερο ανεκτό. Για τον κλινικό που δουλεύει με παιδιά, αυτή η σκέψη έχει ιδιαίτερη αξία. Μερικές φορές το παιδί δεν μπορεί να μας πει: «Φοβάμαι ότι θα χάσω τη μαμά μου.» Μπορεί όμως να μας το δείξει μέσα από μια ιστορία στην οποία ένα μικρό ζώο χάνεται στο δάσος. Μπορεί να μας μιλήσει για ένα τέρας που κυνηγά ένα παιδί. Μπορεί να ζωγραφίσει ένα σπίτι χωρίς πόρτες. Μπορεί να παίξει επανειλημμένα ένα παιχνίδι στο οποίο κάποιος φεύγει και κάποιος άλλος τον ψάχνει. Δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια εικόνα έχει μία συγκεκριμένη συμβολική ερμηνεία. Σημαίνει ότι το παιχνίδι μπορεί να μας προσφέρει έναν διαφορετικό δρόμο προς την εμπειρία του παιδιού, όταν οι λέξεις δεν επαρκούν ακόμη.

Από την παιδική ηλικία στην ενήλικη φοβία

Οι παιδικοί φόβοι δεν αποτελούν από μόνοι τους παθολογία. Η φοβία γίνεται κλινικά σημαντική όταν ο φόβος είναι έντονος και επίμονος και οδηγεί σε σημαντική αποφυγή ή περιορισμό της ζωής. Ο φόβος για το σκοτάδι, τα τέρατα, τους δυνατούς θορύβους ή κάποια ζώα μπορεί να αποτελεί μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης. Για ένα μικρό παιδί που εξαρτάται από τους γονείς του και βρίσκεται αντιμέτωπο με έναν μεγάλο και άγνωστο κόσμο, η ζωή μπορεί πράγματι να είναι αρκετά τρομακτική.

Το ενδιαφέρον του Ward είναι ότι ορισμένες φορές οι φόβοι της ενήλικης ζωής μοιάζουν να έχουν ρίζες σε πολύ παλαιότερες ψυχικές εμπειρίες. Δεν χρειάζεται όμως να αναζητήσουμε μια τέλεια αντιστοιχία στο παρελθόν. Ο σημερινός φόβος μπορεί να θυμίζει μια παλαιότερη αίσθηση: ότι είμαι παγιδευμένος, ότι δεν μπορώ να φύγω, ότι θα εγκαταλειφθώ, ότι θα χάσω την αγάπη, ότι δεν μπορώ να προστατεύσω τον εαυτό μου. Αυτές οι εμπειρίες μπορεί να αποτελούν μέρος της ιστορίας μέσα στην οποία αργότερα οργανώνεται ένας φόβος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορούμε να αναγάγουμε κάθε ενήλικη φοβία σε μία συγκεκριμένη παιδική αιτία.

Η φοβία μπορεί να περιορίζει τη ζωή και ταυτόχρονα να προσφέρει μια προσωρινή λύση σε μια εσωτερική σύγκρουση. Αν το να φύγω από το σπίτι είναι τρομακτικό, δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσω τον κόσμο. Αν το να μπω σε μια σχέση είναι τρομακτικό, μπορώ να παραμείνω μόνος. Αν το να ταξιδέψω είναι αδύνατο, μπορώ να παραμείνω στον γνώριμο χώρο μου. Αν ο αποχωρισμός από τους γονείς είναι πολύ δύσκολος, ο φόβος του σχολείου μπορεί να κάνει τον αποχωρισμό πιο δύσκολο να πραγματοποιηθεί. Με αυτόν τον τρόπο η φοβία μπορεί να λειτουργεί ως ένα είδος ψυχικού συμβιβασμού: κάτι επιτυγχάνεται και κάτι άλλο αποφεύγεται. Ο άνθρωπος παραμένει μακριά από αυτό που τον τρομάζει, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να παραμένει μακριά και από κάτι που επιθυμεί.

Τι συμβαίνει όταν πλησιάζουμε αυτό που φοβόμαστε;

Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται απλώς να «βουτήξει» μέσα σε αυτό που φοβάται. Χρειάζεται, πολλές φορές, να αισθανθεί ότι υπάρχει κάποιος μαζί του. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, εδώ αναδύεται η σημασία της σχέσης. Η θεραπευτική σχέση μπορεί να δημιουργήσει αρκετή ασφάλεια ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει σταδιακά να πλησιάσει κάτι που μέχρι τώρα απέφευγε. Στο βιβλίο αναφέρονται ενδιαφέροντα παραδείγματα αυτοΐασης έντονων ψυχικών καταστάσεων μέσα από ευεργετικές σχέσεις. O Ward δεν υποστηρίζει την απλή ιδέα ότι «η αγάπη θεραπεύει τις φοβίες». Η θεραπευτική αλλαγή είναι πολύ πιο σύνθετη και δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο παράγοντα ή στη δημιουργία μιας ερωτικής σχέσης.

Η προέκταση αυτής της σκέψης θα μπορούσε να πάρει την εξής μορφή: Αν μια σημαντική σχέση μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες μέσα στις οποίες ένας άνθρωπος τολμά να κάνει κάτι που μόνος του δεν μπορούσε, τότε αξίζει να αναρωτηθούμε τι ακριβώς προσφέρει αυτή η σχέση: ασφάλεια, παρουσία, ρύθμιση, έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπει τον εαυτό του και τον κόσμο; Ένας άνθρωπος μπορεί να βρεθεί σε μια νέα σχέση και να αρχίσει να ταξιδεύει. Ένα παιδί μπορεί να τολμήσει να κοιμηθεί μόνο του όταν νιώσει ότι ο γονιός του μπορεί να αντέξει τον αποχωρισμό χωρίς να το πλημμυρίζει με αγωνία. Ένας θεραπευόμενος μπορεί να μπορέσει να πλησιάσει ένα δύσκολο συναίσθημα επειδή, για πρώτη φορά, δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίσει μόνος. Η σχέση δεν εξαφανίζει μαγικά τον φόβο. Μπορεί όμως να αλλάξει τις συνθήκες μέσα στις οποίες τον βιώνουμε.

---

Ένα βιβλίο ιδιαίτερα χρήσιμο για όποιον δουλεύει με παιδιά

Από τη δική μου κλινική σκοπιά, αυτό είναι ένα από τα σημεία στα οποία το βιβλίο του Ward αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Όταν δουλεύουμε με παιδιά, δεν έχουμε μπροστά μας έναν άνθρωπο που μπορεί να εξηγήσει με λέξεις τι αισθάνεται. Το παιδί μπορεί να έρθει επειδή «φοβάται τα σκυλιά», «δεν θέλει να πάει σχολείο», «φοβάται να κοιμηθεί μόνο του», «φοβάται μην αρρωστήσει», «φοβάται τους ανθρώπους» ή «φοβάται να μείνει μόνο». Το αντικείμενο ή η συνθήκη είναι αυτό που φαίνεται. Η θεραπευτική εργασία όμως χρειάζεται να κοιτάξει και το υπόλοιπο πεδίο: Τι συμβαίνει αυτή την περίοδο στη ζωή του παιδιού; Έχει αλλάξει κάτι; Πώς είναι οι σχέσεις του; Τι συμβαίνει ανάμεσα στους γονείς; Υπάρχει κάποιος αποχωρισμός; Τι αισθήματα δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ή να εκφράσει; Και, ίσως κυρίως: τι λειτουργία μπορεί να έχει ο φόβος για το παιδί; Η ερώτηση αυτή δεν μας δίνει αυτόματα την απάντηση. Μας ανοίγει όμως έναν διαφορετικό χώρο θεραπείας, στον οποίο ο φόβος δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως κάτι που πρέπει να φύγει, αλλά και ως ένας τρόπος με τον οποίο το παιδί προσπαθεί να οργανώσει και να αντέξει την εμπειρία του.

Και για τους ενήλικες που τολμούν να κοιτάξουν πίσω

Το βιβλίο όμως δεν αφορά μόνο τον κλινικό. Μπορεί να ενδιαφέρει και έναν ενήλικα που κοιτάζει πίσω στην παιδική του ηλικία και θυμάται φόβους που κάποτε του φαίνονταν απολύτως πραγματικοί. Το σκοτάδι. Το τέρας κάτω από το κρεβάτι. Ο φόβος ότι κάποιος θα μπει στο σπίτι. Ο φόβος του θανάτου. Ο φόβος ότι η μαμά θα φύγει. Ο φόβος ότι οι γονείς θα χωρίσουν. Ο φόβος μιας αρρώστιας. Ο φόβος ενός ζώου. Η ανάγνωση του βιβλίου μπορεί να μας καλέσει να κοιτάξουμε αυτούς τους παιδικούς φόβους μέσα από την απόσταση της ενήλικης ζωής και να αναρωτηθούμε τι μπορεί να σήμαιναν τότε για εμάς. Πίσω από τον φόβο της εγκατάλειψης μπορεί να υπήρχε μια πολύ πραγματική ανάγκη για παρουσία. Πίσω από τον φόβο ενός ζώου μπορεί να υπήρχε η αίσθηση ότι ο κόσμος είναι πολύ τρομακτικός και εγώ πολύ ανήμπορος. Και πίσω από μια παράξενη παιδική φαντασίωση μπορεί να υπήρχε η προσπάθεια ενός αναπτυσσόμενου ψυχισμού να καταλάβει κάτι που ακόμη δεν μπορούσε να κατανοήσει.

Ίσως τελικά δεν φοβόμαστε μόνο αυτό που βρίσκεται απέναντί μας

Το Φοβίες του Ivan Ward είναι ένα βιβλίο που σε προσκαλεί να κάνεις μια μετακίνηση: από το εξωτερικό αντικείμενο προς τον εσωτερικό κόσμο. Όχι για να πει ότι πίσω από κάθε φόβο υπάρχει μια κρυφή ψυχαναλυτική αλήθεια. Αλλά για να μας θυμίσει ότι ο φόβος έχει ιστορία. Έχει σχέσεις. Έχει φαντασιώσεις. Έχει σώμα. Έχει μνήμη. Έχει κοινωνικό πλαίσιο. Και πολλές φορές έχει και μια λειτουργία. Ίσως γι' αυτό μια φοβία μπορεί να μοιάζει τόσο παράλογη και ταυτόχρονα να είναι τόσο βαθιά προσωπική. Το φοβικό αντικείμενο βρίσκεται έξω από εμάς, αλλά το νόημα που αποκτά μπορεί να έχει δημιουργηθεί μέσα μας. Και τότε η θεραπευτική ερώτηση αλλάζει. Δεν είναι μόνο: «Πώς θα σταματήσω να φοβάμαι;» Αλλά: «Τι έχει συνδεθεί μέσα μου με αυτόν τον φόβο;» «Τι προσπαθεί να προστατεύσει αυτός ο φόβος;» «Και τι θα χρειαζόταν να συμβεί ώστε να μπορέσω, σιγά-σιγά, να πλησιάσω αυτό που μέχρι τώρα έπρεπε να αποφύγω;»

Ίσως τελικά το να κοιτάξουμε τον φόβο κατάματα να μην σημαίνει μόνο να κοιτάξουμε αυτό που βρίσκεται απέναντί μας. Μπορεί να σημαίνει ότι, για πρώτη φορά, στρέφουμε το βλέμμα προς τα μέσα.

---

Για το βιβλίο: Ivan Ward, Φοβίες, Εκδόσεις Ροές, 2010, μετάφραση Δέσποινα Σαραφείδου.