
Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής
Alice Miller
Εκδόσεις Ροές
Η Alice Miller γράφει σκληρές αλήθειες για την παιδική μας ηλικία. Σε μια πρώτη ανάγνωση μπορεί να φανεί απόλυτη ή υπερβολική. Αξίζει όμως να καταλάβουμε το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μιλούσε: ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που τόλμησαν να υπερασπιστούν δημόσια τα δικαιώματα και τις συναισθηματικές ανάγκες των παιδιών, σε μια εποχή, πριν από περίπου σαράντα χρόνια, που το ξύλο, η απειλή και ο εξευτελισμός θεωρούνταν ακόμη συνηθισμένοι τρόποι ανατροφής. Από τότε πολλά έχουν αλλάξει. Είμαστε πιο προσεκτικοί απέναντι σε ό,τι νιώθει και χρειάζεται ένα παιδί κι όμως, η Miller παραμένει επίκαιρη. Γιατί, αν η σωματική βία καταδικάζεται πια πιο εύκολα, υπάρχουν μορφές της που μένουν σχεδόν αόρατες: η υποτίμηση, η έλλειψη σεβασμού, η σιωπηλή τιμωρία, η συναισθηματική παραμέληση, οι οποίες συνεχίζουν και αναπαράγονται. Σε κάθε σελίδα του Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής, άλλοτε ρητά και άλλοτε έμμεσα, τίθεται ένα ερώτημα: ποια είναι η ευθύνη του ενήλικα απέναντι στο παιδί που έχει μπροστά του; Μήπως δεν μπορούμε να δούμε το παιδί, αν δεν έχουμε κοιτάξει πρώτα το παιδί μέσα μας; Η Miller υποστηρίζει ότι δεν μπορούμε να βγούμε από το σκοτάδι αν δεν κοιτάξουμε την αλήθεια της δικής μας παιδικής ηλικίας. Αυτό γίνεται φανερό σε όποιον δουλεύει είτε με παιδιά είτε με το «εσωτερικό παιδί» των ενήλικων θεραπευόμενων. Ένας ενήλικας που δεν έχει σταθεί ποτέ με συμπόνια απέναντι στο παιδί που υπήρξε, που δεν συνδεθεί με το πώς ήταν για εκείνο αυτά που έζησε και που δεν έχει ονομάσει αυτά που βίωσε, μπορεί να γίνει σκληρός με τα παιδιά γύρω του. Σαν μια ασυνείδητη προσπάθεια να τιμωρηθούν και άλλα παιδιά για την αγάπη που ο ίδιος δεν πήρε, ελπίζοντας έτσι να ανακουφίσει τον δικό του πόνο. Αντίθετα, όσοι τόλμησαν να αγγίξουν τα δικά τους επώδυνα συναισθήματα αναγνωρίζουν πολύ πιο εύκολα τον πόνο και τις ανάγκες ενός παιδιού απέναντί τους. Η ευφυΐα ή η μόρφωση, μας θυμίζει η Miller, δεν αρκούν από μόνες τους. Μπροστά στο παιδικό τραύμα, η σκέψη μπορεί να αποδειχθεί ανήμπορη, αν δεν συνοδεύεται από συναίσθημα. Και η σύγχρονη ψυχολογία διακρίνει τη γνωστική από τη συναισθηματική λειτουργία: η ευφυΐα δεν εξασφαλίζει από μόνη της την ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να αντέχουμε τα συναισθήματά μας. Η μνήμη εγγράφεται στο σώμα Για πολλούς ανθρώπους, η αλήθεια των παιδικών τους χρόνων είναι τόσο οδυνηρή που δεν υπάρχει συνειδητή μνήμη. Δεν θυμούνται τι έζησαν, αλλά η εμπειρία έχει καταγραφεί κάπου βαθύτερα, σε ένα επίπεδο που δεν είναι εύκολα προσβάσιμο. Η απώθηση, με αυτή την έννοια, είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο οργανισμός προστατεύει τον εαυτό του. Ένα παιδί που θα ερχόταν σε επαφή με την οδυνηρή αυτήν πραγματικότητα χωρίς κανένα στήριγμα, κυριολεκτικά δεν θα άντεχε ψυχικά. Γι' αυτό η Miller επιμένει ότι οι αναμνήσεις δεν «εκβιάζονται». Κάθε προσπάθεια να γκρεμιστούν βίαια οι άμυνες, κάθε απότομη και επιθετική παρέμβαση, κινδυνεύει να κάνει περισσότερο κακό από καλό. Οι άμυνες χτίστηκαν με τα χρόνια γιατί μας βοήθησαν στην επιβίωση από δύσκολες εμπειρίες, και χρειάζονται χρόνο για να προσεγγιστούν. Μια επώδυνη παιδική ηλικία χρειάζεται μια αργή θεραπευτική διαδικασία, που στηρίζεται στην ασφάλεια και στην εμπιστοσύνη. Η Miller χρησιμοποιεί μια εικόνα που δίνει και τον τίτλο στο βιβλίο: υψώνουμε τείχη για να προστατευτούμε από ό,τι μας πόνεσε, συχνά επειδή κανείς δεν μας έμαθε πώς αλλιώς να θωρακιστούμε. Πίσω από αυτά τα τείχη συνεχίζει να βρίσκεται το παιδί που κάποτε υπήρξαμε, εκείνο που αγνοήθηκε, εγκαταλείφθηκε ή προδόθηκε από τους ανθρώπους που όφειλαν να το φροντίζουν. Για να βγει αυτό το παιδί από τη μοναξιά και τη σιωπή του, χρειάζεται κάποια στιγμή να το συναντήσουμε στην αλήθεια του. Η επαφή με αυτή την αλήθεια είναι μια μορφή σεβασμού και αγάπης προς το παιδί που υπήρξαμε και που κουβαλάμε μέσα μας, μια μορφή σύνδεσης με την προσωπική μας ιστορία, που δεν παραγράφεται ποτέ όσο και αν προσπαθούμε να την ξεχάσουμε. Η απώθηση λοιπόν, που κάποτε ήταν αναγκαία για να επιβιώσει ένα παιδί, μπορεί αργότερα να γίνει βάρος για τον ενήλικα και να εκφραστεί μέσα από συναισθηματικά ή σωματικά συμπτώματα. Αυτό που προστάτευσε τότε, μπορεί τώρα να περιορίζει. Και αυτό μπορεί να αλλάξει σταδιακά, μέσα σε μια θεραπευτική διαδικασία που προχωρά βήμα βήμα, σταθερά, και με σεβασμό στους μηχανισμούς που κάποτε κράτησαν τον άνθρωπο ζωντανό. Όταν το σώμα μιλά για εμάς Η Miller ήταν από τις πρώτες που συνέδεσαν τόσο καθαρά το ψυχικό τραύμα με τον σωματικό πόνο και την ασθένεια. Όταν η αλήθεια της παιδικής ηλικίας αποφεύγεται για χρόνια, το σώμα συχνά βρίσκει τη δική του γλώσσα έκφρασης. Η αϋπνία, η κατάθλιψη, ο χρόνιος πόνος και άλλα σωματικά συμπτώματα μπορεί να είναι ο τρόπος με τον οποίο λέγεται κάτι που δεν μπόρεσε να ειπωθεί αλλιώς. Στη σύγχρονη δυτική κοινωνία, ωστόσο, τείνουμε να θέλουμε να σωπάσουν αυτά τα συμπτώματα όσο πιο γρήγορα γίνεται, συχνά μόνο με φαρμακευτική αντιμετώπιση, που μπορεί να είναι αναγκαία και πολύτιμη, χωρίς όμως πάντα να αναρωτιόμαστε τι μπορεί να μας επικοινωνούν σε ένα άλλο, πιο συμβολικό επίπεδο. Ένα από τα παραδείγματα που φέρνει η Miller είναι ο Νίτσε. Ως παιδί, όπως κάθε παιδί που δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του, δεν του επιτρεπόταν να εκφράσει τον πόνο του με κλάμα, θυμό ή φωνές· από αυτόν περίμεναν μόνο υπακοή και καλή διαγωγή. Μια διέξοδος, γράφει η Miller, ήταν να αναπτύξει μια σπουδαία διάνοια. Η σκέψη τον βοήθησε να επιβιώσει, όμως δεν μπορούσε να επουλώσει τα τραύματά του. Το σώμα του συνέχισε να εκφράζει όσα δεν μπορούσαν να ειπωθούν: οι συχνές λοιμώξεις του λαιμού, οι κρίσεις ρευματισμών, οι συνεχόμενες παθήσεις του. Η Miller διαβάζει αυτά τα συμπτώματα σαν μια κραυγή που δεν βγήκε ποτέ με φωνή, και σαν μια ελπίδα ότι κάποιος θα βρεθεί να τον ρωτήσει: «Τι σε έχει φέρει σε τέτοια σωματική κατάρρευση;» Μια ερώτηση που οι γιατροί της εποχής του, όπως και πολλοί σήμερα, σπάνια έκαναν, εστιασμένοι αποκλειστικά στην αντιμετώπιση των σωματικών συμπτωμάτων. Η Miller, όπως και πολλές σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις, υποστηρίζει ότι η γνώση της κακοποίησης που έζησε κανείς ως παιδί είναι γραμμένη στο σώμα και στο ασυνείδητο, και σπάνια μένει κρυμμένη για μια ολόκληρη ζωή. Κάπως θα αναδυθεί: μέσα από όνειρα, φόβους, σχέσεις που επαναλαμβάνουν κάτι γνώριμο, αποφυγές που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σύμπτωμα κρύβει μια ξεχασμένη κακοποίηση· σημαίνει όμως, ότι αξίζει να ρωτάμε τι μπορεί να μας επικοινωνεί. Το σώμα δεν εξαπατάται εύκολα, και γι' αυτό χρειάζεται να το ακούμε. Η σιωπή της μητέρας Ένα από τα πιο συγκινητικά σημεία του βιβλίου είναι εκείνο όπου η Miller μιλά για τη δική της παιδική ηλικία. Η μητέρα της ήταν αυστηρή και σκληρή χωρίς προφανή λόγο, και συχνά την τιμωρούσε με σιωπή, χωρίς να της εξηγεί ποτέ τι είχε κάνει. Η μικρή Alice έψαχνε απεγνωσμένα μέσα της να βρει τι είχε κάνει λάθος. Δεν μπορούσε να φανταστεί ότι το πρόβλημα μπορεί να μην βρισκόταν στην ίδια. Δεν είχε άλλες μητέρες για να συγκρίνει αυτό που ζούσε, και η ίδια η μητέρα της παρουσίαζε τον εαυτό της ως πρότυπο ευσυνειδησίας και αυτοθυσίας, που ως έναν βαθμό ήταν πράγματι. Έτσι, αντί να αμφισβητήσει τη μητέρα της, αμφισβητούσε τη δική της αίσθηση ότι της φέρονταν άδικα. Κατέληξε να πιστεύει ότι αν η μητέρα της δεν της μιλά, την αγνοεί και αποστρέφει το βλέμμα της, τότε η ίδια μάλλον είναι άξια μίσους. Έτσι σκέφτεται ένα παιδί. Είναι πολύ πιο υποφερτό να πιστέψει ότι φταίει το ίδιο, γιατί τότε τουλάχιστον μπορεί να ελπίζει ότι, αν προσπαθήσει περισσότερο, κάτι θα αλλάξει. Η Miller γράφει ότι αυτή η εμπειρία έμεινε θαμμένη μέσα της για σχεδόν εξήντα χρόνια. Ως ενήλικη μπορούσε να αντιμετωπίσει όσους σώπαιναν μπροστά της, να τους πιέσει με ερωτήσεις και γεγονότα, να προστατεύσει τον εαυτό της. Καμία σιωπή όμως δεν της φάνηκε ποτέ τόσο τρομακτική όσο η σιωπή της μητέρας της, την εποχή που εξαρτιόταν ολοκληρωτικά από εκείνη. Τότε δεν είχε κανέναν να τη βοηθήσει να δει την αλήθεια και να ζήσει με αυτήν. Και οι περισσότεροι ενήλικες γύρω της, αποκομμένοι κι εκείνοι από τα δικά τους συναισθήματα, προστάτευαν τη δική τους ανασφάλεια πίσω από την εξουσία και τη σιωπή. Μέσα από τα βιβλία της φαίνεται πόσο θάρρος γέννησε τελικά αυτή η εμπειρία της. Το θάρρος για αλλαγή, γράφει, γεννιέται από την εξέγερση απέναντι σε ό,τι ήταν, και συνεχίζει να είναι, καταστροφικό για τη ζωή. Το ψέμα που λέγεται «για το καλό σου» Η Miller πιστεύει ότι οι περισσότεροι από εμάς έχουμε ζήσει κάποια μορφή κακοποίησης, φανερής ή συγκαλυμμένης, και ότι συχνά την κρύβουμε πίσω από τη λέξη «διαπαιδαγώγηση». Ονομάζει «μαύρη παιδαγωγική» κάθε μέθοδο ανατροφής που στοχεύει να σπάσει τη θέληση του παιδιού και να το κάνει υπάκουο, μέσα από φανερή ή κρυφή άσκηση εξουσίας, χειραγώγηση και εκβιασμό. Ένα από τα πιο επικίνδυνα ψέματα αυτής της λογικής είναι το «σου φέρομαι σκληρά επειδή σε αγαπώ και θέλω να γίνεις σωστός άνθρωπος». Τα παιδιά είναι πρόθυμα να θυσιάσουν σχεδόν οτιδήποτε για να μη χάσουν τη σχέση με τους γονείς τους. Θα απωθήσουν συναισθήματα και εμπειρίες που απειλούν αυτή τη σχέση, θα καταφέρουν απίστευτα πράγματα με την κρυφή ελπίδα ότι κάποτε θα αγαπηθούν. Και πολλοί άνθρωποι που μεγάλωσαν με βία συνεχίζουν, ως ενήλικες, να θεωρούν φυσιολογικό ή σωστό αυτό που έζησαν. Φοβούνται να αμφισβητήσουν τους γονείς τους, υιοθετούν τις απόψεις τους, και αγνοούν ότι υπάρχουν γονείς που αγαπούν πραγματικά τα παιδιά τους και δεν τα κακοποιούν με κανέναν τρόπο. Συχνά μάλιστα, όσο πιο αυστηρός είναι ένας γονιός, τόσο πιο πολύ η αυστηρότητα λειτουργεί ως τρόπος να αποφύγει την αληθινή σχέση, τόσο με το παιδί, όσο και με τον εαυτό του. Στο όνομα ηθικών επιταγών λοιπόν, πολλοί άνθρωποι μένουν προσκολλημένοι σε πεποιθήσεις που βλάπτουν αυτούς και τους γύρω τους, μόνο και μόνο για να μη χρειαστεί να δουν καθαρά τη συμπεριφορά των γονιών τους. Πάνω σε αυτή την αποφυγή συχνά ριζώνουν εθισμοί και άλλοι τρόποι να μουδιάζουμε τα συναισθήματά μας, ώστε να μη νιώθουμε. Από το παιδί που χτυπήθηκε στον άνθρωπο που χτυπά Η πιο τολμηρή, και ίσως πιο αμφιλεγόμενη, πλευρά του βιβλίου είναι η ανάγνωση που κάνει η Miller στις ζωές δικτατόρων. Ο Χίτλερ, ο Στάλιν, ο Τσαουσέσκου ήταν, όπως γράφει, παιδιά που χτυπήθηκαν και ταπεινώθηκαν βάναυσα. Η Miller επιμένει ότι κανένα παιδί δεν έρχεται στον κόσμο με την ορμή να καταστρέψει· έρχεται με την ορμή να ζήσει. Έτσι και ο Χίτλερ δεν γεννήθηκε τέρας. Ο χαρακτήρας διαμορφώνεται μέσα στις εμπειρίες της παιδικής και της εφηβικής ηλικίας. Τη γερμανική διαπαιδαγώγηση των χρόνων εκείνων η Miller την ονομάζει, με μια σκληρή μεταφορά, «το κρυφό στρατόπεδο συγκέντρωσης της παιδικής ηλικίας». Μια ανατροφή όπου η υπέρτατη αξία δεν είναι η ζωή αλλά η τάξη και η υπακοή, όπου η τάξη επιβάλλεται με βία, η αυθόρμητη ζωντάνια του παιδιού θεωρείται απειλή, και η μητέρα, αντί να προστατεύσει το παιδί από την τιμωρία του πατέρα, του κάνει κήρυγμα για τον σεβασμό και την τυφλή υπακοή που οφείλει στους γονείς του. Ο φασισμός, γράφει η Miller, δεν ανακαλύφθηκε από τον Χίτλερ. Τον γνώρισε, όπως και πολλοί της γενιάς του, μέσα στο ολοκληρωτικό καθεστώς της ίδιας του της οικογένειας. Όταν ένας άνθρωπος αρνείται ολοκληρωτικά τον πόνο του, κινδυνεύει να ταυτιστεί με εκείνον που τον πλήγωσε και να κάνει στους άλλους ό,τι έπαθε ο ίδιος. Είναι αυτό που η ψυχανάλυση ονομάζει ταύτιση με τον επιτιθέμενο: αν κάνω στους άλλους αυτό που μου έκαναν, δεν χρειάζεται να νιώσω τι μου συνέβη. Και αν το καλύψω από μια ιδεολογία, θα βρω και άλλους να με ακολουθήσουν. Η Miller θεωρεί ότι η βία βρίσκει εύκολη αποδοχή σε ανθρώπους που κάποτε αναγκάστηκαν να τη δικαιολογήσουν για να επιβιώσουν. Η σχέση ανάμεσα στην τυφλή υπακοή στην εξουσία και στην ετοιμότητα να προκαλέσουμε πόνο έχει φανεί και στα γνωστά πειράματα του Milgram, που, όσες φορές κι αν επαναλήφθηκαν, έδωσαν παρόμοια αποτελέσματα. Πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης και η ψυχολογική ανάλυση της περίπτωσης του Τσαουσέσκου, όπου η Miller διαβάζει ακόμη και τις πολιτικές του επιλογές ως μια ασυνείδητη επανάληψη της παιδικής του ιστορίας. Ήταν ένα από τα πολλά παιδιά μιας φτωχής οικογένειας, όπου, όπως αναφέρει, συχνά ξεχνούσαν ακόμη και την ύπαρξή του. Ως ηγέτης απαγόρευσε τις αμβλώσεις, αναγκάζοντας χιλιάδες γυναίκες να ζήσουν ό,τι είχε ζήσει η μητέρα του, ενώ δημόσια την εξυμνούσε. Και, όπως ο Χίτλερ διέταξε να εξαφανιστεί το χωριό από το οποίο καταγόταν η οικογένεια του πατέρα του, εκείνος σχεδίαζε να ισοπεδώσει τα χωριά της Ρουμανίας, σαν να ήθελε να κάνει σκόνη το ίδιο του το παρελθόν. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, εδώ φαίνεται καθαρά αυτό που η θεραπεία Gestalt ονομάζει «ανοιχτός λογαριασμός»: οι ανάγκες που δεν ικανοποιήθηκαν, όπως η ανάγκη να μας δουν, να μας αποδεχτούν, να μας αγαπήσουν, δεν κλείνουν επειδή μεγαλώσαμε. Παραμένουν ανοιχτές, και συχνά ζητούν να ικανοποιηθούν σε εντελώς άλλα πεδία της ζωής και συχνά με έναν καταστροφικό τρόπο. Είναι σημαντικό να πούμε εδώ ότι η Miller δεν ισχυρίζεται πως μια τραγική παιδική ηλικία αθωώνει έναν εγκληματία. Ο ενήλικας έχει πάντα τη δυνατότητα να κοιτάξει την ιστορία του, να πάψει να την αρνείται, να νιώσει και να κατανοήσει όσα απώθησε. Ο θυμός ή ακόμη και το μίσος ενός παιδιού που κακοποιήθηκε, όταν βιώνεται συνειδητά, δεν σκοτώνει κανέναν. Επικίνδυνες γίνονται μόνο οι τυφλές πράξεις, εκείνες που στρέφονται εναντίον υποκατάστατων προσώπων, συνήθως πιο αδύναμων: παιδιών, υφισταμένων, ζώων, ολόκληρων λαών. Γι' αυτό, σύμφωνα με τη Miller, ο κίνδυνος που μπορεί να αποτελέσει ένας άνθρωπος που αρνείται το τραύμα του μεγαλώνει όσο μεγαλώνει η εξουσία του. Και ίσως, γράφει, αν ο Χίτλερ είχε συναντήσει έστω έναν άνθρωπο να τον κοιτάξει με τρυφερότητα και αγάπη, να είχε μάθει κι εκείνος τι σημαίνει συμπόνια. Θρήνοι: όταν η ενοχή γίνεται παρηγοριά Ένα από τα κεφάλαια του βιβλίου στηρίζεται στους Θρήνους του Ιερεμία. Ο προφήτης, σαν ένα παιδί που έχει ακόμη τη δύναμη να νιώθει και να βλέπει, εξεγείρεται απέναντι στη βαναυσότητα που ζει. Ταυτόχρονα όμως ψάχνει παρηγοριά στη σκέψη ότι ο πόνος του είναι δίκαιη τιμωρία για τα δικά του λάθη. Όπως ένα παιδί δεν μπορεί να χωρέσει στο μυαλό του ότι ο άνθρωπος που αγαπά είναι και αυτός που το πληγώνει, έτσι και ο προφήτης βρίσκει καταφύγιο στην ενοχή του. Και μέσα σε αυτό γεννιέται και η ελπίδα: ότι ο Κύριος δεν θα τον εγκαταλείψει, ότι το έλεός του δεν έχει τέλος. Όπως κάθε παιδί ελπίζει ότι ο γονιός που το πονά θα μετανιώσει κάποτε και θα το αγαπήσει όπως το έχει ανάγκη. Η Miller πιστεύει ότι η αλήθεια των Θρήνων μένει συχνά παραγνωρισμένη. Δεν είναι ο θρήνος που οδηγεί τον άνθρωπο στο σκοτάδι, αλλά η σύγχυση, ο φόβος και η αυτοενοχοποίηση. Ο θρήνος, όταν ακούγεται και αναγνωρίζεται, μπορεί να φέρει διαύγεια. Στους Θρήνους, γράφει, μιλά, χωρίς να το ξέρει, ένα παιδί που τιμωρήθηκε και κακοποιήθηκε και δεν μπορεί να πιστέψει ότι οι γονείς που του μιλούν για αγάπη είναι ικανοί για τέτοια σκληρότητα. Αν το πίστευε, δεν θα άντεχε. Έτσι προτιμά να πιστέψει ό,τι του λένε, ακόμη κι όταν είναι το αντίθετο από αυτό που ζει. Η ενοχή του, λέει η Miller, είναι η μόνη του παρηγοριά. Γιατί αν φταίει το ίδιο, τότε μπορεί να κάνει κάτι για να αλλάξει την κατάσταση. Αν δεν φταίει, τότε είναι εντελώς ανήμπορο μπροστά σε έναν άνθρωπο από τον οποίο εξαρτάται η ζωή του. Η συγχώρεση δεν είναι προϋπόθεση Ένα από τα σημεία όπου η Miller συγκρούεται ανοιχτά με πολλές θεραπευτικές παραδόσεις είναι η αξία της συγχώρεσης. Απορρίπτει την ιδέα ότι πρέπει να δεχτούμε πως «οι γονείς μας έκαναν ό,τι καλύτερο μπορούσαν» και να τους συγχωρήσουμε για να γίνουμε καλά. Όταν η συγχώρεση τίθεται ως στόχος ή ως απαίτηση, γράφει, γίνεται εμπόδιο στη θεραπεία, γιατί ξαναζητά από τον άνθρωπο αυτό που του ζητήθηκε και ως παιδί: να καταπιέσει και να παραμερίσει ό,τι νιώθει για να διατηρήσει τη σχέση. Η συγχώρεση μπορεί να έρθει κάποια στιγμή, μπορεί και όχι. Δεν είναι όμως αναγκαία ούτε για να βρει κάποιος ανακούφιση, ούτε για να διατηρήσει κανείς κάποιου είδους σχέση με τους γονείς του. Αυτό που χρειάζεται, κατά τη Miller, είναι να φτάσει ο άνθρωπος στη δική του αλήθεια και να μείνει σε επαφή με τα συναισθήματά του. Ο θυμός είναι σημαντικός, γιατί είναι συχνά από τα πρώτα συναισθήματα που μας απαγορεύτηκαν. Μόνος του όμως δεν αρκεί. Μέσα σε μια τραυματική εμπειρία υπάρχουν και πολλά άλλα συναισθήματα: αβοηθησία, απελπισία, αίσθηση αδικίας, λύπη, μοναξιά. Όλα αυτά ζητούν χώρο και αναγνώριση για να γίνουν αντικείμενο επεξεργασίας. Αυτή η διαδρομή χρειάζεται θάρρος. Ο Νίτσε, τον οποίο παραθέτει η Miller, έγραφε ότι η πλάνη δεν είναι τύφλωση αλλά δειλία, και ότι κάθε βήμα προς τη γνώση γεννιέται από θάρρος. Από τη δική μου θεραπευτική ματιά, θα πρόσθετα ότι αυτό το θάρρος μπορεί να γεννηθεί μέσα από τη σύνδεση. Όταν μένουμε μόνοι με τέτοιες εμπειρίες, ο φόβος συνήθως υπερισχύει της επιθυμίας για ζωή. Ο άνθρωπος που αντέχει να δει την αλήθεια μαζί μας Σε πολλά σημεία του βιβλίου η Miller μιλά για το «συνειδητοποιημένο πρόσωπο-αρωγό». Είναι ο άνθρωπος που γνωρίζει τι σημαίνουν η παραμέληση και η κακοποίηση για ένα παιδί, και γι' αυτό μπορεί να σταθεί δίπλα σε κάποιον που τις έζησε χωρίς να τις υποτιμήσει, χωρίς να τις δικαιολογήσει, χωρίς να βιαστεί. Βοηθά τον άνθρωπο να βγει από τη φυλακή του μυστικού που κουβαλά, να κατανοήσει τον φόβο και την ανημποριά που τον συνοδεύουν και που συχνά περιορίζουν την ελευθερία του να επιλέγει ως ενήλικας. Μπορεί να είναι ένας θεραπευτής, μπορεί όμως να είναι και ένας δάσκαλος, ένας συγγενής, ένας φίλος. Πολλά παιδιά που κακοποιήθηκαν δεν συνάντησαν ποτέ έναν τέτοιον άνθρωπο. Γι' αυτό δεν ξέρουν ότι αξίζουν βοήθεια, ότι είναι άξια σεβασμού και αγάπης και δεν ξέρουν καν να ονομάσουν αυτό που ζουν. Όταν ένας ενήλικας χλευάζει ή υποβαθμίζει τη δική του δύσκολη παιδική ηλικία, αυτό συχνά δεν είναι αδιαφορία, αλλά ένδειξη του πόσο βαθιά χρειάστηκε να απωθήσει και ο ίδιος όσα ένιωσε. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, εδώ βρίσκεται ίσως η καρδιά του βιβλίου: η αλήθεια δεν θεραπεύει επειδή αποκαλύπτεται, αλλά επειδή, για πρώτη φορά, κάποιος αντέχει να τη δει μαζί μας. Το παιδί τότε δεν είχε επιλογή. Ο ενήλικας σήμερα έχει. Μπορεί να δει ότι δεν είναι πια ανυπεράσπιστος, ότι μπορεί να βλέπει τους άλλους όπως είναι και όχι όπως παρουσιάζονται, ότι δεν χρειάζεται πια να εξαπατά τον εαυτό του. Και μπορεί να διαπιστώσει κάτι που το παιδί δεν ήξερε: ότι ο κόσμος δεν είναι παντού έτσι, ότι υπάρχουν γονείς που αγαπούν και παιδιά που αγαπιούνται χωρίς πόνο. Να ζεις με τη δική σου αλήθεια, γράφει η Miller, σημαίνει να νιώθεις οικεία μέσα στον εαυτό σου. Είναι το αντίθετο της απομόνωσης. Γιατί η πιο βαθιά μοναξιά δεν είναι η απουσία των άλλων, αλλά η απόσταση από τον εαυτό μας και η διαρκής φυγή από ό,τι ξέρουμε ότι συνέβη. Το τείχος δεν είναι μόνο προσωπικό Η Miller πιστεύει ότι ό,τι συμβαίνει στην ατομική ιστορία συμβαίνει και στη συλλογική. Όπως ένας άνθρωπος χρειάζεται χρόνο για να αντέξει την αλήθεια της παιδικής του ηλικίας, έτσι και μια κοινωνία χρειάζεται χρόνο για να αναγνωρίσει τα αίτια και τις συνέπειες της κακοποίησης των παιδιών και τον τρόπο με τον οποίο η βία εκκολάπτεται συλλογικά. Και όπως ο άνθρωπος έχει άμυνες, έτσι και οι κοινωνίες έχουν τους δικούς τους μηχανισμούς απώθησης. Η ίδια το έζησε στην πράξη. Όταν, στις αρχές της δεκαετίας του '80, προσπάθησε να μιλήσει δημόσια για αυτά τα θέματα, τα περισσότερα έντυπα αρνήθηκαν να δημοσιεύσουν τα κείμενά της. Μόνο ένα γερμανικό περιοδικό δέχτηκε. Μετά τη δημοσίευση του άρθρου της «Οι κόρες σπάνε τη σιωπή τους», πολλές αναγνώστριες της έγραψαν ότι είχαν ζήσει παρόμοιες εμπειρίες και ότι ήταν η πρώτη φορά που βρήκαν το κουράγιο να μιλήσουν. Αναφέρει και ένα δημοσίευμα του 1989 σε εφημερίδα της Ουάσινγκτον, που της έστειλε μια αναγνώστρια και που παρουσίαζε ως θετικό το ότι πολλοί επιζώντες του Ολοκαυτώματος είχαν καταφέρει να απωθήσουν τα τραύματά τους. Είναι αλήθεια ότι στην επεξεργασία του τραύματος δεν επιδιώκουμε να ξαναζεί κανείς διαρκώς ό,τι του συνέβη. Αυτό όμως είναι πολύ διαφορετικό από την απώθηση, όπου ο άνθρωπος χάνει την επαφή με την εμπειρία του και τα συναισθήματα μετατίθενται αλλού, στο σώμα ή σε άλλους πιο αδύναμους. Για τη Miller, η «θεραπεία της λήθης» δεν θεραπεύει, και το κόστος της συχνά το πληρώνουν όσοι βρίσκονται κοντά: παιδιά, ασθενείς, μαθητές, υφιστάμενοι. Γι' αυτό η Miller έδινε μεγάλη σημασία στη νομοθεσία. Η Σουηδία ήταν η πρώτη χώρα που απαγόρευσε τη σωματική τιμωρία των παιδιών, το 1979, και ακολούθησαν σταδιακά και άλλες χώρες. Η Ελλάδα το έκανε το 2006. Ένας νόμος δεν αλλάζει από μόνος του τη συνείδηση των ανθρώπων, μπορεί όμως να διαλύσει μια νόρμα: να πάψει η βία να ονομάζεται «διαπαιδαγώγηση». Τα παιδιά έχουν δικαίωμα σε μια ανατροφή χωρίς ξύλο, χωρίς ψυχική βία και χωρίς εξευτελισμό. Για ποιον είναι αυτό το βιβλίο Το Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής είναι γραμμένο με έναν τόνο συχνά απόλυτο, που μπορεί να ξενίσει τον αναγνώστη. Ορισμένες από τις θέσεις της Miller, όπως η άμεση σύνδεση της ανατροφής των δικτατόρων με την πολιτική τους δράση, είναι ερμηνείες που αξίζει να διαβαστούν κριτικά και όχι ως αποδεδειγμένα συμπεράσματα. Και αυτό που προτείνει δεν είναι μια επίθεση στους γονείς, αλλά η άρνηση να συνεχίσουμε να αποφεύγουμε και να ωραιοποιούμε ό,τι μας πλήγωσε. Είναι όμως ένα βιβλίο πολύτιμο για όποιον δουλεύει με παιδιά και οικογένειες, για θεραπευτές που θέλουν να σκεφτούν τη θέση τους απέναντι στην αλήθεια του θεραπευόμενου, και για γονείς που θέλουν να καταλάβουν τι κουβαλούν από τη δική τους παιδική ηλικία στη σχέση με τα παιδιά τους. Μπορεί να αγγίξει και κάθε ενήλικα που, κάπου μέσα του, αναρωτιέται ακόμη αν αυτό που έζησε «δεν ήταν και τόσο σοβαρό». Αν το διαβάσει κανείς έχοντας ο ίδιος βιώσει κακοποίηση, μπορεί να ξυπνήσει έντονα συναισθήματα· σε αυτή την περίπτωση, αξίζει να αναζητήσει περαιτέρω στήριξη από κάποιον επαγγελματία. Γκρεμίζοντας το τείχος, πέτρα πέτρα Η ενασχόληση με την παιδική ηλικία μάς φοβίζει, γράφει η Miller. Αν θέλουμε όμως να καταλάβουμε τον ενήλικα, χρειάζεται να καταλάβουμε από πού ξεκίνησε, τι έμαθε και πώς το έμαθε. Το να κοιτάξουμε αυτή την αλήθεια δεν σημαίνει να βυθιστούμε για πάντα στο παρελθόν. Σημαίνει να πάψουμε να το μεταφέρουμε τυφλά, χωρίς να το ξέρουμε, στην επόμενη γενιά. Η γνώση της αλήθειας δεν σκοτώνει έναν ενήλικα που έχει πια άλλους τρόπους να στηριχτεί. Αντίθετα, τον βοηθά να ξαναβρεί την υγεία του. Η απώθηση ήταν σωτήρια όσο ήμασταν παιδιά χωρίς άλλους τρόπους διεξόδου. Ως ενήλικες, η ίδια απώθηση δεν μας προστατεύει πια· κοστίζει, τόσο σε εμάς, όσο και στα παιδιά μας. Ίσως γι' αυτό το τείχος της σιωπής δεν γκρεμίζεται με μια ορμητική κίνηση. Γκρεμίζεται κάθε φορά που δεν χρειάζεται πια να εξαπατήσουμε τις αισθήσεις και τα συναισθήματά μας. Κάθε φορά που δεν απομακρυνόμαστε από την αλήθεια όσων συνέβησαν για χάρη μιας ιδεολογίας ή μιας παλιάς άμυνας. Κάθε φορά που ένας ενήλικας αντέχει να ακούσει ένα παιδί, ή το παιδί που κάποτε υπήρξε. Ένα παιδί που το αγάπησαν και το σεβάστηκαν μπορεί να αναγνωρίσει τη βία ως βία. Ίσως από εκεί ξεκινά κάθε αλλαγή. Για το βιβλίο: Alice Miller, Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής, Εκδόσεις Ροές, 2023, μετάφραση Εύη Μαυρομμάτη.
