Βιβλιοπροτάσεις Ψυχολογίας

Κάποια βιβλία μας βοηθούν να βρούμε τις λέξεις για όσα νιώθουμε αλλά δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε. Εδώ θα βρείτε μερικά από αυτά που ξεχωρίζω, για τον εαυτό, τις σχέσεις και όσα κουβαλάμε από την παιδική μας ηλικία.

Εξώφυλλο: Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής

Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής

Alice Miller

Εκδόσεις Ροές

Η Alice Miller γράφει σκληρές αλήθειες για την παιδική μας ηλικία. Σε μια πρώτη ανάγνωση μπορεί να φανεί απόλυτη ή υπερβολική. Αξίζει όμως να καταλάβουμε το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μιλούσε: ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που τόλμησαν να υπερασπιστούν δημόσια τα δικαιώματα και τις συναισθηματικές ανάγκες των παιδιών, σε μια εποχή, πριν από περίπου σαράντα χρόνια, που το ξύλο, η απειλή και ο εξευτελισμός θεωρούνταν ακόμη συνηθισμένοι τρόποι ανατροφής. Από τότε πολλά έχουν αλλάξει. Είμαστε πιο προσεκτικοί απέναντι σε ό,τι νιώθει και χρειάζεται ένα παιδί κι όμως, η Miller παραμένει επίκαιρη. Γιατί, αν η σωματική βία καταδικάζεται πια πιο εύκολα, υπάρχουν μορφές της που μένουν σχεδόν αόρατες: η υποτίμηση, η έλλειψη σεβασμού, η σιωπηλή τιμωρία, η συναισθηματική παραμέληση, οι οποίες συνεχίζουν και αναπαράγονται. Σε κάθε σελίδα του Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής, άλλοτε ρητά και άλλοτε έμμεσα, τίθεται ένα ερώτημα: ποια είναι η ευθύνη του ενήλικα απέναντι στο παιδί που έχει μπροστά του; Μήπως δεν μπορούμε να δούμε το παιδί, αν δεν έχουμε κοιτάξει πρώτα το παιδί μέσα μας; Η Miller υποστηρίζει ότι δεν μπορούμε να βγούμε από το σκοτάδι αν δεν κοιτάξουμε την αλήθεια της δικής μας παιδικής ηλικίας. Αυτό γίνεται φανερό σε όποιον δουλεύει είτε με παιδιά είτε με το «εσωτερικό παιδί» των ενήλικων θεραπευόμενων. Ένας ενήλικας που δεν έχει σταθεί ποτέ με συμπόνια απέναντι στο παιδί που υπήρξε, που δεν συνδεθεί με το πώς ήταν για εκείνο αυτά που έζησε και που δεν έχει ονομάσει αυτά που βίωσε, μπορεί να γίνει σκληρός με τα παιδιά γύρω του. Σαν μια ασυνείδητη προσπάθεια να τιμωρηθούν και άλλα παιδιά για την αγάπη που ο ίδιος δεν πήρε, ελπίζοντας έτσι να ανακουφίσει τον δικό του πόνο. Αντίθετα, όσοι τόλμησαν να αγγίξουν τα δικά τους επώδυνα συναισθήματα αναγνωρίζουν πολύ πιο εύκολα τον πόνο και τις ανάγκες ενός παιδιού απέναντί τους. Η ευφυΐα ή η μόρφωση, μας θυμίζει η Miller, δεν αρκούν από μόνες τους. Μπροστά στο παιδικό τραύμα, η σκέψη μπορεί να αποδειχθεί ανήμπορη, αν δεν συνοδεύεται από συναίσθημα. Και η σύγχρονη ψυχολογία διακρίνει τη γνωστική από τη συναισθηματική λειτουργία: η ευφυΐα δεν εξασφαλίζει από μόνη της την ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να αντέχουμε τα συναισθήματά μας. Η μνήμη εγγράφεται στο σώμα Για πολλούς ανθρώπους, η αλήθεια των παιδικών τους χρόνων είναι τόσο οδυνηρή που δεν υπάρχει συνειδητή μνήμη. Δεν θυμούνται τι έζησαν, αλλά η εμπειρία έχει καταγραφεί κάπου βαθύτερα, σε ένα επίπεδο που δεν είναι εύκολα προσβάσιμο. Η απώθηση, με αυτή την έννοια, είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο οργανισμός προστατεύει τον εαυτό του. Ένα παιδί που θα ερχόταν σε επαφή με την οδυνηρή αυτήν πραγματικότητα χωρίς κανένα στήριγμα, κυριολεκτικά δεν θα άντεχε ψυχικά. Γι' αυτό η Miller επιμένει ότι οι αναμνήσεις δεν «εκβιάζονται». Κάθε προσπάθεια να γκρεμιστούν βίαια οι άμυνες, κάθε απότομη και επιθετική παρέμβαση, κινδυνεύει να κάνει περισσότερο κακό από καλό. Οι άμυνες χτίστηκαν με τα χρόνια γιατί μας βοήθησαν στην επιβίωση από δύσκολες εμπειρίες, και χρειάζονται χρόνο για να προσεγγιστούν. Μια επώδυνη παιδική ηλικία χρειάζεται μια αργή θεραπευτική διαδικασία, που στηρίζεται στην ασφάλεια και στην εμπιστοσύνη. Η Miller χρησιμοποιεί μια εικόνα που δίνει και τον τίτλο στο βιβλίο: υψώνουμε τείχη για να προστατευτούμε από ό,τι μας πόνεσε, συχνά επειδή κανείς δεν μας έμαθε πώς αλλιώς να θωρακιστούμε. Πίσω από αυτά τα τείχη συνεχίζει να βρίσκεται το παιδί που κάποτε υπήρξαμε, εκείνο που αγνοήθηκε, εγκαταλείφθηκε ή προδόθηκε από τους ανθρώπους που όφειλαν να το φροντίζουν. Για να βγει αυτό το παιδί από τη μοναξιά και τη σιωπή του, χρειάζεται κάποια στιγμή να το συναντήσουμε στην αλήθεια του. Η επαφή με αυτή την αλήθεια είναι μια μορφή σεβασμού και αγάπης προς το παιδί που υπήρξαμε και που κουβαλάμε μέσα μας, μια μορφή σύνδεσης με την προσωπική μας ιστορία, που δεν παραγράφεται ποτέ όσο και αν προσπαθούμε να την ξεχάσουμε. Η απώθηση λοιπόν, που κάποτε ήταν αναγκαία για να επιβιώσει ένα παιδί, μπορεί αργότερα να γίνει βάρος για τον ενήλικα και να εκφραστεί μέσα από συναισθηματικά ή σωματικά συμπτώματα. Αυτό που προστάτευσε τότε, μπορεί τώρα να περιορίζει. Και αυτό μπορεί να αλλάξει σταδιακά, μέσα σε μια θεραπευτική διαδικασία που προχωρά βήμα βήμα, σταθερά, και με σεβασμό στους μηχανισμούς που κάποτε κράτησαν τον άνθρωπο ζωντανό. Όταν το σώμα μιλά για εμάς Η Miller ήταν από τις πρώτες που συνέδεσαν τόσο καθαρά το ψυχικό τραύμα με τον σωματικό πόνο και την ασθένεια. Όταν η αλήθεια της παιδικής ηλικίας αποφεύγεται για χρόνια, το σώμα συχνά βρίσκει τη δική του γλώσσα έκφρασης. Η αϋπνία, η κατάθλιψη, ο χρόνιος πόνος και άλλα σωματικά συμπτώματα μπορεί να είναι ο τρόπος με τον οποίο λέγεται κάτι που δεν μπόρεσε να ειπωθεί αλλιώς. Στη σύγχρονη δυτική κοινωνία, ωστόσο, τείνουμε να θέλουμε να σωπάσουν αυτά τα συμπτώματα όσο πιο γρήγορα γίνεται, συχνά μόνο με φαρμακευτική αντιμετώπιση, που μπορεί να είναι αναγκαία και πολύτιμη, χωρίς όμως πάντα να αναρωτιόμαστε τι μπορεί να μας επικοινωνούν σε ένα άλλο, πιο συμβολικό επίπεδο. Ένα από τα παραδείγματα που φέρνει η Miller είναι ο Νίτσε. Ως παιδί, όπως κάθε παιδί που δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του, δεν του επιτρεπόταν να εκφράσει τον πόνο του με κλάμα, θυμό ή φωνές· από αυτόν περίμεναν μόνο υπακοή και καλή διαγωγή. Μια διέξοδος, γράφει η Miller, ήταν να αναπτύξει μια σπουδαία διάνοια. Η σκέψη τον βοήθησε να επιβιώσει, όμως δεν μπορούσε να επουλώσει τα τραύματά του. Το σώμα του συνέχισε να εκφράζει όσα δεν μπορούσαν να ειπωθούν: οι συχνές λοιμώξεις του λαιμού, οι κρίσεις ρευματισμών, οι συνεχόμενες παθήσεις του. Η Miller διαβάζει αυτά τα συμπτώματα σαν μια κραυγή που δεν βγήκε ποτέ με φωνή, και σαν μια ελπίδα ότι κάποιος θα βρεθεί να τον ρωτήσει: «Τι σε έχει φέρει σε τέτοια σωματική κατάρρευση;» Μια ερώτηση που οι γιατροί της εποχής του, όπως και πολλοί σήμερα, σπάνια έκαναν, εστιασμένοι αποκλειστικά στην αντιμετώπιση των σωματικών συμπτωμάτων. Η Miller, όπως και πολλές σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις, υποστηρίζει ότι η γνώση της κακοποίησης που έζησε κανείς ως παιδί είναι γραμμένη στο σώμα και στο ασυνείδητο, και σπάνια μένει κρυμμένη για μια ολόκληρη ζωή. Κάπως θα αναδυθεί: μέσα από όνειρα, φόβους, σχέσεις που επαναλαμβάνουν κάτι γνώριμο, αποφυγές που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σύμπτωμα κρύβει μια ξεχασμένη κακοποίηση· σημαίνει όμως, ότι αξίζει να ρωτάμε τι μπορεί να μας επικοινωνεί. Το σώμα δεν εξαπατάται εύκολα, και γι' αυτό χρειάζεται να το ακούμε. Η σιωπή της μητέρας Ένα από τα πιο συγκινητικά σημεία του βιβλίου είναι εκείνο όπου η Miller μιλά για τη δική της παιδική ηλικία. Η μητέρα της ήταν αυστηρή και σκληρή χωρίς προφανή λόγο, και συχνά την τιμωρούσε με σιωπή, χωρίς να της εξηγεί ποτέ τι είχε κάνει. Η μικρή Alice έψαχνε απεγνωσμένα μέσα της να βρει τι είχε κάνει λάθος. Δεν μπορούσε να φανταστεί ότι το πρόβλημα μπορεί να μην βρισκόταν στην ίδια. Δεν είχε άλλες μητέρες για να συγκρίνει αυτό που ζούσε, και η ίδια η μητέρα της παρουσίαζε τον εαυτό της ως πρότυπο ευσυνειδησίας και αυτοθυσίας, που ως έναν βαθμό ήταν πράγματι. Έτσι, αντί να αμφισβητήσει τη μητέρα της, αμφισβητούσε τη δική της αίσθηση ότι της φέρονταν άδικα. Κατέληξε να πιστεύει ότι αν η μητέρα της δεν της μιλά, την αγνοεί και αποστρέφει το βλέμμα της, τότε η ίδια μάλλον είναι άξια μίσους. Έτσι σκέφτεται ένα παιδί. Είναι πολύ πιο υποφερτό να πιστέψει ότι φταίει το ίδιο, γιατί τότε τουλάχιστον μπορεί να ελπίζει ότι, αν προσπαθήσει περισσότερο, κάτι θα αλλάξει. Η Miller γράφει ότι αυτή η εμπειρία έμεινε θαμμένη μέσα της για σχεδόν εξήντα χρόνια. Ως ενήλικη μπορούσε να αντιμετωπίσει όσους σώπαιναν μπροστά της, να τους πιέσει με ερωτήσεις και γεγονότα, να προστατεύσει τον εαυτό της. Καμία σιωπή όμως δεν της φάνηκε ποτέ τόσο τρομακτική όσο η σιωπή της μητέρας της, την εποχή που εξαρτιόταν ολοκληρωτικά από εκείνη. Τότε δεν είχε κανέναν να τη βοηθήσει να δει την αλήθεια και να ζήσει με αυτήν. Και οι περισσότεροι ενήλικες γύρω της, αποκομμένοι κι εκείνοι από τα δικά τους συναισθήματα, προστάτευαν τη δική τους ανασφάλεια πίσω από την εξουσία και τη σιωπή. Μέσα από τα βιβλία της φαίνεται πόσο θάρρος γέννησε τελικά αυτή η εμπειρία της. Το θάρρος για αλλαγή, γράφει, γεννιέται από την εξέγερση απέναντι σε ό,τι ήταν, και συνεχίζει να είναι, καταστροφικό για τη ζωή. Το ψέμα που λέγεται «για το καλό σου» Η Miller πιστεύει ότι οι περισσότεροι από εμάς έχουμε ζήσει κάποια μορφή κακοποίησης, φανερής ή συγκαλυμμένης, και ότι συχνά την κρύβουμε πίσω από τη λέξη «διαπαιδαγώγηση». Ονομάζει «μαύρη παιδαγωγική» κάθε μέθοδο ανατροφής που στοχεύει να σπάσει τη θέληση του παιδιού και να το κάνει υπάκουο, μέσα από φανερή ή κρυφή άσκηση εξουσίας, χειραγώγηση και εκβιασμό. Ένα από τα πιο επικίνδυνα ψέματα αυτής της λογικής είναι το «σου φέρομαι σκληρά επειδή σε αγαπώ και θέλω να γίνεις σωστός άνθρωπος». Τα παιδιά είναι πρόθυμα να θυσιάσουν σχεδόν οτιδήποτε για να μη χάσουν τη σχέση με τους γονείς τους. Θα απωθήσουν συναισθήματα και εμπειρίες που απειλούν αυτή τη σχέση, θα καταφέρουν απίστευτα πράγματα με την κρυφή ελπίδα ότι κάποτε θα αγαπηθούν. Και πολλοί άνθρωποι που μεγάλωσαν με βία συνεχίζουν, ως ενήλικες, να θεωρούν φυσιολογικό ή σωστό αυτό που έζησαν. Φοβούνται να αμφισβητήσουν τους γονείς τους, υιοθετούν τις απόψεις τους, και αγνοούν ότι υπάρχουν γονείς που αγαπούν πραγματικά τα παιδιά τους και δεν τα κακοποιούν με κανέναν τρόπο. Συχνά μάλιστα, όσο πιο αυστηρός είναι ένας γονιός, τόσο πιο πολύ η αυστηρότητα λειτουργεί ως τρόπος να αποφύγει την αληθινή σχέση, τόσο με το παιδί, όσο και με τον εαυτό του. Στο όνομα ηθικών επιταγών λοιπόν, πολλοί άνθρωποι μένουν προσκολλημένοι σε πεποιθήσεις που βλάπτουν αυτούς και τους γύρω τους, μόνο και μόνο για να μη χρειαστεί να δουν καθαρά τη συμπεριφορά των γονιών τους. Πάνω σε αυτή την αποφυγή συχνά ριζώνουν εθισμοί και άλλοι τρόποι να μουδιάζουμε τα συναισθήματά μας, ώστε να μη νιώθουμε. Από το παιδί που χτυπήθηκε στον άνθρωπο που χτυπά Η πιο τολμηρή, και ίσως πιο αμφιλεγόμενη, πλευρά του βιβλίου είναι η ανάγνωση που κάνει η Miller στις ζωές δικτατόρων. Ο Χίτλερ, ο Στάλιν, ο Τσαουσέσκου ήταν, όπως γράφει, παιδιά που χτυπήθηκαν και ταπεινώθηκαν βάναυσα. Η Miller επιμένει ότι κανένα παιδί δεν έρχεται στον κόσμο με την ορμή να καταστρέψει· έρχεται με την ορμή να ζήσει. Έτσι και ο Χίτλερ δεν γεννήθηκε τέρας. Ο χαρακτήρας διαμορφώνεται μέσα στις εμπειρίες της παιδικής και της εφηβικής ηλικίας. Τη γερμανική διαπαιδαγώγηση των χρόνων εκείνων η Miller την ονομάζει, με μια σκληρή μεταφορά, «το κρυφό στρατόπεδο συγκέντρωσης της παιδικής ηλικίας». Μια ανατροφή όπου η υπέρτατη αξία δεν είναι η ζωή αλλά η τάξη και η υπακοή, όπου η τάξη επιβάλλεται με βία, η αυθόρμητη ζωντάνια του παιδιού θεωρείται απειλή, και η μητέρα, αντί να προστατεύσει το παιδί από την τιμωρία του πατέρα, του κάνει κήρυγμα για τον σεβασμό και την τυφλή υπακοή που οφείλει στους γονείς του. Ο φασισμός, γράφει η Miller, δεν ανακαλύφθηκε από τον Χίτλερ. Τον γνώρισε, όπως και πολλοί της γενιάς του, μέσα στο ολοκληρωτικό καθεστώς της ίδιας του της οικογένειας. Όταν ένας άνθρωπος αρνείται ολοκληρωτικά τον πόνο του, κινδυνεύει να ταυτιστεί με εκείνον που τον πλήγωσε και να κάνει στους άλλους ό,τι έπαθε ο ίδιος. Είναι αυτό που η ψυχανάλυση ονομάζει ταύτιση με τον επιτιθέμενο: αν κάνω στους άλλους αυτό που μου έκαναν, δεν χρειάζεται να νιώσω τι μου συνέβη. Και αν το καλύψω από μια ιδεολογία, θα βρω και άλλους να με ακολουθήσουν. Η Miller θεωρεί ότι η βία βρίσκει εύκολη αποδοχή σε ανθρώπους που κάποτε αναγκάστηκαν να τη δικαιολογήσουν για να επιβιώσουν. Η σχέση ανάμεσα στην τυφλή υπακοή στην εξουσία και στην ετοιμότητα να προκαλέσουμε πόνο έχει φανεί και στα γνωστά πειράματα του Milgram, που, όσες φορές κι αν επαναλήφθηκαν, έδωσαν παρόμοια αποτελέσματα. Πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης και η ψυχολογική ανάλυση της περίπτωσης του Τσαουσέσκου, όπου η Miller διαβάζει ακόμη και τις πολιτικές του επιλογές ως μια ασυνείδητη επανάληψη της παιδικής του ιστορίας. Ήταν ένα από τα πολλά παιδιά μιας φτωχής οικογένειας, όπου, όπως αναφέρει, συχνά ξεχνούσαν ακόμη και την ύπαρξή του. Ως ηγέτης απαγόρευσε τις αμβλώσεις, αναγκάζοντας χιλιάδες γυναίκες να ζήσουν ό,τι είχε ζήσει η μητέρα του, ενώ δημόσια την εξυμνούσε. Και, όπως ο Χίτλερ διέταξε να εξαφανιστεί το χωριό από το οποίο καταγόταν η οικογένεια του πατέρα του, εκείνος σχεδίαζε να ισοπεδώσει τα χωριά της Ρουμανίας, σαν να ήθελε να κάνει σκόνη το ίδιο του το παρελθόν. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, εδώ φαίνεται καθαρά αυτό που η θεραπεία Gestalt ονομάζει «ανοιχτός λογαριασμός»: οι ανάγκες που δεν ικανοποιήθηκαν, όπως η ανάγκη να μας δουν, να μας αποδεχτούν, να μας αγαπήσουν, δεν κλείνουν επειδή μεγαλώσαμε. Παραμένουν ανοιχτές, και συχνά ζητούν να ικανοποιηθούν σε εντελώς άλλα πεδία της ζωής και συχνά με έναν καταστροφικό τρόπο. Είναι σημαντικό να πούμε εδώ ότι η Miller δεν ισχυρίζεται πως μια τραγική παιδική ηλικία αθωώνει έναν εγκληματία. Ο ενήλικας έχει πάντα τη δυνατότητα να κοιτάξει την ιστορία του, να πάψει να την αρνείται, να νιώσει και να κατανοήσει όσα απώθησε. Ο θυμός ή ακόμη και το μίσος ενός παιδιού που κακοποιήθηκε, όταν βιώνεται συνειδητά, δεν σκοτώνει κανέναν. Επικίνδυνες γίνονται μόνο οι τυφλές πράξεις, εκείνες που στρέφονται εναντίον υποκατάστατων προσώπων, συνήθως πιο αδύναμων: παιδιών, υφισταμένων, ζώων, ολόκληρων λαών. Γι' αυτό, σύμφωνα με τη Miller, ο κίνδυνος που μπορεί να αποτελέσει ένας άνθρωπος που αρνείται το τραύμα του μεγαλώνει όσο μεγαλώνει η εξουσία του. Και ίσως, γράφει, αν ο Χίτλερ είχε συναντήσει έστω έναν άνθρωπο να τον κοιτάξει με τρυφερότητα και αγάπη, να είχε μάθει κι εκείνος τι σημαίνει συμπόνια. Θρήνοι: όταν η ενοχή γίνεται παρηγοριά Ένα από τα κεφάλαια του βιβλίου στηρίζεται στους Θρήνους του Ιερεμία. Ο προφήτης, σαν ένα παιδί που έχει ακόμη τη δύναμη να νιώθει και να βλέπει, εξεγείρεται απέναντι στη βαναυσότητα που ζει. Ταυτόχρονα όμως ψάχνει παρηγοριά στη σκέψη ότι ο πόνος του είναι δίκαιη τιμωρία για τα δικά του λάθη. Όπως ένα παιδί δεν μπορεί να χωρέσει στο μυαλό του ότι ο άνθρωπος που αγαπά είναι και αυτός που το πληγώνει, έτσι και ο προφήτης βρίσκει καταφύγιο στην ενοχή του. Και μέσα σε αυτό γεννιέται και η ελπίδα: ότι ο Κύριος δεν θα τον εγκαταλείψει, ότι το έλεός του δεν έχει τέλος. Όπως κάθε παιδί ελπίζει ότι ο γονιός που το πονά θα μετανιώσει κάποτε και θα το αγαπήσει όπως το έχει ανάγκη. Η Miller πιστεύει ότι η αλήθεια των Θρήνων μένει συχνά παραγνωρισμένη. Δεν είναι ο θρήνος που οδηγεί τον άνθρωπο στο σκοτάδι, αλλά η σύγχυση, ο φόβος και η αυτοενοχοποίηση. Ο θρήνος, όταν ακούγεται και αναγνωρίζεται, μπορεί να φέρει διαύγεια. Στους Θρήνους, γράφει, μιλά, χωρίς να το ξέρει, ένα παιδί που τιμωρήθηκε και κακοποιήθηκε και δεν μπορεί να πιστέψει ότι οι γονείς που του μιλούν για αγάπη είναι ικανοί για τέτοια σκληρότητα. Αν το πίστευε, δεν θα άντεχε. Έτσι προτιμά να πιστέψει ό,τι του λένε, ακόμη κι όταν είναι το αντίθετο από αυτό που ζει. Η ενοχή του, λέει η Miller, είναι η μόνη του παρηγοριά. Γιατί αν φταίει το ίδιο, τότε μπορεί να κάνει κάτι για να αλλάξει την κατάσταση. Αν δεν φταίει, τότε είναι εντελώς ανήμπορο μπροστά σε έναν άνθρωπο από τον οποίο εξαρτάται η ζωή του. Η συγχώρεση δεν είναι προϋπόθεση Ένα από τα σημεία όπου η Miller συγκρούεται ανοιχτά με πολλές θεραπευτικές παραδόσεις είναι η αξία της συγχώρεσης. Απορρίπτει την ιδέα ότι πρέπει να δεχτούμε πως «οι γονείς μας έκαναν ό,τι καλύτερο μπορούσαν» και να τους συγχωρήσουμε για να γίνουμε καλά. Όταν η συγχώρεση τίθεται ως στόχος ή ως απαίτηση, γράφει, γίνεται εμπόδιο στη θεραπεία, γιατί ξαναζητά από τον άνθρωπο αυτό που του ζητήθηκε και ως παιδί: να καταπιέσει και να παραμερίσει ό,τι νιώθει για να διατηρήσει τη σχέση. Η συγχώρεση μπορεί να έρθει κάποια στιγμή, μπορεί και όχι. Δεν είναι όμως αναγκαία ούτε για να βρει κάποιος ανακούφιση, ούτε για να διατηρήσει κανείς κάποιου είδους σχέση με τους γονείς του. Αυτό που χρειάζεται, κατά τη Miller, είναι να φτάσει ο άνθρωπος στη δική του αλήθεια και να μείνει σε επαφή με τα συναισθήματά του. Ο θυμός είναι σημαντικός, γιατί είναι συχνά από τα πρώτα συναισθήματα που μας απαγορεύτηκαν. Μόνος του όμως δεν αρκεί. Μέσα σε μια τραυματική εμπειρία υπάρχουν και πολλά άλλα συναισθήματα: αβοηθησία, απελπισία, αίσθηση αδικίας, λύπη, μοναξιά. Όλα αυτά ζητούν χώρο και αναγνώριση για να γίνουν αντικείμενο επεξεργασίας. Αυτή η διαδρομή χρειάζεται θάρρος. Ο Νίτσε, τον οποίο παραθέτει η Miller, έγραφε ότι η πλάνη δεν είναι τύφλωση αλλά δειλία, και ότι κάθε βήμα προς τη γνώση γεννιέται από θάρρος. Από τη δική μου θεραπευτική ματιά, θα πρόσθετα ότι αυτό το θάρρος μπορεί να γεννηθεί μέσα από τη σύνδεση. Όταν μένουμε μόνοι με τέτοιες εμπειρίες, ο φόβος συνήθως υπερισχύει της επιθυμίας για ζωή. Ο άνθρωπος που αντέχει να δει την αλήθεια μαζί μας Σε πολλά σημεία του βιβλίου η Miller μιλά για το «συνειδητοποιημένο πρόσωπο-αρωγό». Είναι ο άνθρωπος που γνωρίζει τι σημαίνουν η παραμέληση και η κακοποίηση για ένα παιδί, και γι' αυτό μπορεί να σταθεί δίπλα σε κάποιον που τις έζησε χωρίς να τις υποτιμήσει, χωρίς να τις δικαιολογήσει, χωρίς να βιαστεί. Βοηθά τον άνθρωπο να βγει από τη φυλακή του μυστικού που κουβαλά, να κατανοήσει τον φόβο και την ανημποριά που τον συνοδεύουν και που συχνά περιορίζουν την ελευθερία του να επιλέγει ως ενήλικας. Μπορεί να είναι ένας θεραπευτής, μπορεί όμως να είναι και ένας δάσκαλος, ένας συγγενής, ένας φίλος. Πολλά παιδιά που κακοποιήθηκαν δεν συνάντησαν ποτέ έναν τέτοιον άνθρωπο. Γι' αυτό δεν ξέρουν ότι αξίζουν βοήθεια, ότι είναι άξια σεβασμού και αγάπης και δεν ξέρουν καν να ονομάσουν αυτό που ζουν. Όταν ένας ενήλικας χλευάζει ή υποβαθμίζει τη δική του δύσκολη παιδική ηλικία, αυτό συχνά δεν είναι αδιαφορία, αλλά ένδειξη του πόσο βαθιά χρειάστηκε να απωθήσει και ο ίδιος όσα ένιωσε. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, εδώ βρίσκεται ίσως η καρδιά του βιβλίου: η αλήθεια δεν θεραπεύει επειδή αποκαλύπτεται, αλλά επειδή, για πρώτη φορά, κάποιος αντέχει να τη δει μαζί μας. Το παιδί τότε δεν είχε επιλογή. Ο ενήλικας σήμερα έχει. Μπορεί να δει ότι δεν είναι πια ανυπεράσπιστος, ότι μπορεί να βλέπει τους άλλους όπως είναι και όχι όπως παρουσιάζονται, ότι δεν χρειάζεται πια να εξαπατά τον εαυτό του. Και μπορεί να διαπιστώσει κάτι που το παιδί δεν ήξερε: ότι ο κόσμος δεν είναι παντού έτσι, ότι υπάρχουν γονείς που αγαπούν και παιδιά που αγαπιούνται χωρίς πόνο. Να ζεις με τη δική σου αλήθεια, γράφει η Miller, σημαίνει να νιώθεις οικεία μέσα στον εαυτό σου. Είναι το αντίθετο της απομόνωσης. Γιατί η πιο βαθιά μοναξιά δεν είναι η απουσία των άλλων, αλλά η απόσταση από τον εαυτό μας και η διαρκής φυγή από ό,τι ξέρουμε ότι συνέβη. Το τείχος δεν είναι μόνο προσωπικό Η Miller πιστεύει ότι ό,τι συμβαίνει στην ατομική ιστορία συμβαίνει και στη συλλογική. Όπως ένας άνθρωπος χρειάζεται χρόνο για να αντέξει την αλήθεια της παιδικής του ηλικίας, έτσι και μια κοινωνία χρειάζεται χρόνο για να αναγνωρίσει τα αίτια και τις συνέπειες της κακοποίησης των παιδιών και τον τρόπο με τον οποίο η βία εκκολάπτεται συλλογικά. Και όπως ο άνθρωπος έχει άμυνες, έτσι και οι κοινωνίες έχουν τους δικούς τους μηχανισμούς απώθησης. Η ίδια το έζησε στην πράξη. Όταν, στις αρχές της δεκαετίας του '80, προσπάθησε να μιλήσει δημόσια για αυτά τα θέματα, τα περισσότερα έντυπα αρνήθηκαν να δημοσιεύσουν τα κείμενά της. Μόνο ένα γερμανικό περιοδικό δέχτηκε. Μετά τη δημοσίευση του άρθρου της «Οι κόρες σπάνε τη σιωπή τους», πολλές αναγνώστριες της έγραψαν ότι είχαν ζήσει παρόμοιες εμπειρίες και ότι ήταν η πρώτη φορά που βρήκαν το κουράγιο να μιλήσουν. Αναφέρει και ένα δημοσίευμα του 1989 σε εφημερίδα της Ουάσινγκτον, που της έστειλε μια αναγνώστρια και που παρουσίαζε ως θετικό το ότι πολλοί επιζώντες του Ολοκαυτώματος είχαν καταφέρει να απωθήσουν τα τραύματά τους. Είναι αλήθεια ότι στην επεξεργασία του τραύματος δεν επιδιώκουμε να ξαναζεί κανείς διαρκώς ό,τι του συνέβη. Αυτό όμως είναι πολύ διαφορετικό από την απώθηση, όπου ο άνθρωπος χάνει την επαφή με την εμπειρία του και τα συναισθήματα μετατίθενται αλλού, στο σώμα ή σε άλλους πιο αδύναμους. Για τη Miller, η «θεραπεία της λήθης» δεν θεραπεύει, και το κόστος της συχνά το πληρώνουν όσοι βρίσκονται κοντά: παιδιά, ασθενείς, μαθητές, υφιστάμενοι. Γι' αυτό η Miller έδινε μεγάλη σημασία στη νομοθεσία. Η Σουηδία ήταν η πρώτη χώρα που απαγόρευσε τη σωματική τιμωρία των παιδιών, το 1979, και ακολούθησαν σταδιακά και άλλες χώρες. Η Ελλάδα το έκανε το 2006. Ένας νόμος δεν αλλάζει από μόνος του τη συνείδηση των ανθρώπων, μπορεί όμως να διαλύσει μια νόρμα: να πάψει η βία να ονομάζεται «διαπαιδαγώγηση». Τα παιδιά έχουν δικαίωμα σε μια ανατροφή χωρίς ξύλο, χωρίς ψυχική βία και χωρίς εξευτελισμό. Για ποιον είναι αυτό το βιβλίο Το Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής είναι γραμμένο με έναν τόνο συχνά απόλυτο, που μπορεί να ξενίσει τον αναγνώστη. Ορισμένες από τις θέσεις της Miller, όπως η άμεση σύνδεση της ανατροφής των δικτατόρων με την πολιτική τους δράση, είναι ερμηνείες που αξίζει να διαβαστούν κριτικά και όχι ως αποδεδειγμένα συμπεράσματα. Και αυτό που προτείνει δεν είναι μια επίθεση στους γονείς, αλλά η άρνηση να συνεχίσουμε να αποφεύγουμε και να ωραιοποιούμε ό,τι μας πλήγωσε. Είναι όμως ένα βιβλίο πολύτιμο για όποιον δουλεύει με παιδιά και οικογένειες, για θεραπευτές που θέλουν να σκεφτούν τη θέση τους απέναντι στην αλήθεια του θεραπευόμενου, και για γονείς που θέλουν να καταλάβουν τι κουβαλούν από τη δική τους παιδική ηλικία στη σχέση με τα παιδιά τους. Μπορεί να αγγίξει και κάθε ενήλικα που, κάπου μέσα του, αναρωτιέται ακόμη αν αυτό που έζησε «δεν ήταν και τόσο σοβαρό». Αν το διαβάσει κανείς έχοντας ο ίδιος βιώσει κακοποίηση, μπορεί να ξυπνήσει έντονα συναισθήματα· σε αυτή την περίπτωση, αξίζει να αναζητήσει περαιτέρω στήριξη από κάποιον επαγγελματία. Γκρεμίζοντας το τείχος, πέτρα πέτρα Η ενασχόληση με την παιδική ηλικία μάς φοβίζει, γράφει η Miller. Αν θέλουμε όμως να καταλάβουμε τον ενήλικα, χρειάζεται να καταλάβουμε από πού ξεκίνησε, τι έμαθε και πώς το έμαθε. Το να κοιτάξουμε αυτή την αλήθεια δεν σημαίνει να βυθιστούμε για πάντα στο παρελθόν. Σημαίνει να πάψουμε να το μεταφέρουμε τυφλά, χωρίς να το ξέρουμε, στην επόμενη γενιά. Η γνώση της αλήθειας δεν σκοτώνει έναν ενήλικα που έχει πια άλλους τρόπους να στηριχτεί. Αντίθετα, τον βοηθά να ξαναβρεί την υγεία του. Η απώθηση ήταν σωτήρια όσο ήμασταν παιδιά χωρίς άλλους τρόπους διεξόδου. Ως ενήλικες, η ίδια απώθηση δεν μας προστατεύει πια· κοστίζει, τόσο σε εμάς, όσο και στα παιδιά μας. Ίσως γι' αυτό το τείχος της σιωπής δεν γκρεμίζεται με μια ορμητική κίνηση. Γκρεμίζεται κάθε φορά που δεν χρειάζεται πια να εξαπατήσουμε τις αισθήσεις και τα συναισθήματά μας. Κάθε φορά που δεν απομακρυνόμαστε από την αλήθεια όσων συνέβησαν για χάρη μιας ιδεολογίας ή μιας παλιάς άμυνας. Κάθε φορά που ένας ενήλικας αντέχει να ακούσει ένα παιδί, ή το παιδί που κάποτε υπήρξε. Ένα παιδί που το αγάπησαν και το σεβάστηκαν μπορεί να αναγνωρίσει τη βία ως βία. Ίσως από εκεί ξεκινά κάθε αλλαγή. Για το βιβλίο: Alice Miller, Γκρεμίζοντας το τείχος της σιωπής, Εκδόσεις Ροές, 2023, μετάφραση Εύη Μαυρομμάτη.

εσωτερικό παιδίτραύμα
Εξώφυλλο: Φοβίες

Φοβίες

Ivan Ward

Εκδόσεις Ροές

Υπάρχουν φόβοι που μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε από πού προέρχονται. Ένα παιδί τρομάζει όταν βλέπει έναν σκύλο να τρέχει προς το μέρος του. Ένας άνθρωπος φοβάται να ταξιδέψει με αεροπλάνο ύστερα από μια δύσκολη πτήση. Κάποιος αποφεύγει τις γέφυρες επειδή αισθάνεται ότι μπορεί να πέσει. Υπάρχουν όμως και φόβοι που μοιάζουν δυσανάλογοι με αυτό που συμβαίνει πραγματικά. Ένα πουλί που πετάει δίπλα μας μπορεί να προκαλέσει πανικό. Ένας δυνατός ήχος από πυροτέχνημα ή μια πτώση μπορεί να φέρει μεγάλη αναστάτωση. Η έξοδος από το σπίτι μπορεί να μοιάζει τρομακτική χωρίς να υπάρχει κάποιος εμφανής κίνδυνος. Τι είναι αυτό που μπορεί να βρίσκεται πίσω από το αντικείμενο που φοβόμαστε; Αυτό είναι ένα από τα ερωτήματα με τα οποία καταπιάνεται ο Ivan Ward στο μικρό αλλά ιδιαίτερα πυκνό σε νόημα βιβλίο του Φοβίες. Ο Ward, ψυχαναλυτής, δεν ενδιαφέρεται μόνο να περιγράψει τη φοβία ως σύμπτωμα. Προσπαθεί να τη δει ως ένα ψυχικό φαινόμενο που μπορεί να κουβαλά νοήματα από την προσωπική μας ιστορία, τις σχέσεις και τον εσωτερικό μας κόσμο. Το βιβλίο εξετάζει τον φόβο τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, χρησιμοποιώντας ψυχαναλυτικές έννοιες, κλινικά παραδείγματα, ιστορίες τρόμου του Hitchcock, την ιστορία ζωής του Poe και ακόμη και μια σκηνή από τους Simpsons. Ο Ward μας καλεί σε μια μετατόπιση από το «τι φοβάμαι;» στο «τι συμβαίνει μέσα μου όταν φοβάμαι;» Όταν αντιμετωπίζουμε μια φοβία, είναι εύκολο να στραφούμε προς το εξωτερικό αντικείμενο: Πώς θα αποφύγω αυτό που φοβάμαι; Πώς θα καταφέρω να μην αισθάνομαι έτσι; Η ψυχαναλυτική ματιά προτείνει μια διαφορετική κατεύθυνση: Τι σημαίνει για μένα αυτό που φοβάμαι; Στο πλαίσιο αυτής της σκέψης, το αντικείμενο του φόβου δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι που βρίσκεται αποκλειστικά έξω από το άτομο. Μπορεί να έχει γίνει ο τόπος στον οποίο έχουν συμπυκνωθεί διαφορετικά, ακόμη και αντιφατικά, συναισθήματα και ψυχικές συγκρούσεις. Ένας φόβος για μια γέφυρα, για παράδειγμα, μπορεί να διερευνηθεί σε σχέση με αγωνίες γύρω από τη μετάβαση, την απώλεια ελέγχου ή την αβεβαιότητα. Ένας φόβος ασθένειας μπορεί να συνδέεται, κάτω από μια ψυχαναλυτική ανάγνωση, με την ευαλωτότητα του σώματος, την απώλεια ή τον θάνατο. Ένα ζώο μπορεί να έχει συνδεθεί με παλαιότερες εμπειρίες, σχέσεις ή φαντασιώσεις. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε φοβία έχει ένα κρυφό «μήνυμα» που περιμένει να αποκωδικοποιηθεί ή ότι υπάρχει μία μοναδική ερμηνεία για κάθε φόβο. Σημαίνει περισσότερο ότι μπορούμε να φωτίσουμε τον φόβο και να αναρωτηθούμε τι υπάρχει μέσα του. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, αυτή η μετατόπιση έχει ιδιαίτερη αξία. Δεν αντιμετωπίζει το σύμπτωμα μόνο ως κάτι που πρέπει να εξαφανιστεί αμέσως, αλλά ως κάτι που αξίζει πρώτα να κατανοηθεί. Η ερώτηση δεν είναι μόνο «πώς θα σταματήσει ο φόβος;», αλλά και «τι συμβαίνει στη ζωή αυτού του ανθρώπου ώστε ο φόβος να έχει πάρει αυτή τη μορφή;». Η φοβία ως συνάντηση φόβου και επιθυμίας Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της προσέγγισης του Ward είναι η έμφαση στην αμφιθυμία που μπορεί να βρίσκεται μέσα στον φόβο. Μπορούμε να αγαπάμε και ταυτόχρονα να θυμώνουμε με τον ίδιο άνθρωπο, συχνά με τη μητέρα ή τον πατέρα. Να επιθυμούμε την εγγύτητα και συγχρόνως να φοβόμαστε ότι θα πληγωθούμε. Να θέλουμε να φύγουμε και ταυτόχρονα να φοβόμαστε την εγκατάλειψη. Να επιθυμούμε την αυτονομία και την ίδια στιγμή να έχουμε ανάγκη από κάποιον να μας φροντίσει. Ο εσωτερικός κόσμος δεν είναι ένα τακτοποιημένο μέρος. Μπορούν να συνυπάρχουν η έλξη και η αποστροφή, η λαχτάρα και ο φόβος, η αγάπη και η επιθετικότητα, η ανάγκη για δημιουργία και η παρόρμηση της διάλυσης. Ο Ward συνδέει αυτή την αμφιθυμία και με την ιστορία της ανθρώπινης φαντασίας, αναφερόμενος σε αρχαίες θεότητες που συνδέονταν ταυτόχρονα με τη γέννηση και την καταστροφή. Η εικόνα αυτή γίνεται ένας τρόπος να σκεφτούμε σημαντικές σχέσεις της ανθρώπινης ζωής: ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να είναι ταυτόχρονα αγαπημένος και τρομακτικός. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν σκεφτόμαστε τον ψυχισμό του παιδιού. Έτσι, ένα παιδί μπορεί να αγαπά και να φοβάται τον ίδιο άνθρωπο Για ένα παιδί οι γονείς του αποτελούν ένα μεγάλο μέρος του κόσμου του. Από αυτούς εξαρτάται, τους χρειάζεται, τους αγαπά, τους φοβάται, θυμώνει μαζί τους, ζηλεύει, τους θαυμάζει και κάποιες φορές μπορεί ακόμη και να εύχεται να εξαφανιστούν για λίγο από μπροστά του. Ένα παιδί μπορεί να πει στη μαμά ή στον μπαμπά του: «Μακάρι να πέθαινες» και την ίδια στιγμή να φοβάται απελπισμένα μήπως της συμβεί κάτι. Η αναπτυσσόμενη γνωστική και συναισθηματική του ικανότητα δεν του επιτρέπει πάντοτε να επεξεργάζεται την αμφιθυμία, την απώλεια ή την επιθετικότητα με τον ίδιο τρόπο που μπορεί ένας ενήλικας. Η πραγματικότητα και η φαντασία μπορούν να διαπλέκονται με τρόπους που για τον ενήλικα φαίνονται παράξενοι ή ακόμη και τρομακτικοί. Το παιδί προσπαθεί, με έναν ακόμη αναπτυσσόμενο ψυχισμό και εγκέφαλο, να κατανοήσει έναν κόσμο που πολλές φορές είναι πολύ μεγαλύτερος και περιπλοκότερος από το ίδιο. Όταν μάλιστα οι γονείς βρίσκονται σε έντονη σύγκρουση, όταν υπάρχει διαζύγιο, αστάθεια, απώλεια, θυμός ή σοβαρή συναισθηματική δυσκολία κάποιου ενήλικα στο περιβάλλον, η θέση του παιδιού μπορεί να γίνει ακόμη πιο δύσκολη. Μέσα σε αυτή την κατάσταση, ο φόβος μπορεί να γίνει ένας τρόπος οργάνωσης μιας πραγματικότητας που είναι ακόμη πολύ δύσκολο να κατανοηθεί. Το αντικείμενο του φόβου δεν έχει απαραίτητα το ίδιο νόημα που του αποδίδει ο ενήλικας ή ο θεραπευτής. Χρειάζεται να διερευνηθεί με το παιδί και μέσα στη δική του ιστορία. Το γεγονός που αντιλαμβάνεται ο ενήλικας ως τρομακτικό δεν είναι απαραίτητα το γεγονός που βιώνει το παιδί ως το πιο τρομακτικό. Ένα παιδί μπορεί να θυμάται τον σεισμό, αλλά αυτό που το τρόμαξε περισσότερο μπορεί να ήταν ότι δεν έβρισκε τη μητέρα του. Γι' αυτό η κλινική διερεύνηση ενός παιδικού φόβου χρειάζεται να μην περιορίζεται μόνο στο αντικείμενο του φόβου. Πώς μεταμφιέζεται ο φόβος Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, ένα συναίσθημα που είναι δύσκολο να αναγνωριστεί και να γίνει ανεκτό μπορεί να αποδοθεί σε ένα εξωτερικό πρόσωπο ή αντικείμενο. Παράλληλα, ένα άγχος που συνδέεται με ένα πρόσωπο ή μια σχέση μπορεί να μετατοπιστεί και να οργανωθεί γύρω από ένα διαφορετικό αντικείμενο. Η αγωνία για την απώλεια ελέγχου, για παράδειγμα, μπορεί να συνδεθεί με ένα αεροπλάνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το άτομο «φαντάζεται» τον φόβο του. Ο φόβος είναι πραγματικός. Αυτό που μπορεί να είναι συμβολικό είναι ο τρόπος με τον οποίο το ψυχικό άγχος οργανώνεται γύρω από ένα εξωτερικό αντικείμενο. Ένα εξωτερικό αντικείμενο μπορεί έτσι να γίνει ο τόπος στον οποίο οργανώνεται ένας εσωτερικός φόβος. Και αυτό μπορεί να προσφέρει μια παράδοξη ανακούφιση. Ένας αόριστος, διάχυτος και δύσκολα κατανοήσιμος φόβος είναι τρομακτικός. Ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, αντίθετα, μπορούμε να το αποφύγουμε. Δεν θα μπω στο ασανσέρ. Δεν θα πάω στο νοσοκομείο. Θα αποφύγω να αγγίξω αυτό το πόμολο. Η φοβία μπορεί έτσι να κάνει ένα διάχυτο άγχος πιο συγκεκριμένο και απτό. Η αποφυγή μπορεί να προσφέρει μια προσωρινή αίσθηση ελέγχου και να κρατά σε απόσταση κάτι που ο ψυχισμός δεν είναι ακόμη έτοιμος να αντιμετωπίσει. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, εδώ βρίσκεται ένα ιδιαίτερα σημαντικό σημείο: πριν προσπαθήσουμε να αφαιρέσουμε μια συμπεριφορά που περιορίζει τη ζωή, χρειάζεται να κατανοήσουμε τι λειτουργία επιτελεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι η αποφυγή είναι θεραπευτική ή ότι πρέπει να διατηρηθεί. Σημαίνει ότι ο φόβος ως σύμπτωμα μπορεί να αποτελεί μια προσπάθεια προστασίας, ακόμη κι όταν τελικά γίνεται το ίδιο πηγή περιορισμού. Τα παραμύθια, τα τέρατα και η φαντασία Τα παραμύθια γνωρίζουν κάτι για τον φόβο που συχνά ξεχνάμε. Ο κόσμος τους είναι γεμάτος λύκους, μάγισσες, τέρατα, δάση, σκοτεινά σπίτια και απειλές. Κι όμως, το παιδί δεν βρίσκεται μόνο απέναντι στον φόβο. Συχνά βρίσκει μέσα στη φαντασία τρόπους να τον αντιμετωπίσει. Ο ήρωας νικά τον λύκο. Βγαίνει από το δάσος. Ξεφεύγει από τη μάγισσα. Βρίσκει έναν σύμμαχο. Μεγαλώνει. Η φαντασία μπορεί έτσι να γίνει ένας χώρος όπου το τρομακτικό μπορεί να αναπαρασταθεί χωρίς να βιώνεται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο όπως στην πραγματική ζωή. Από τη δική μου θεραπευτική ματιά, αυτό μπορεί να συνδεθεί και με τη λειτουργία του παιδικού παιχνιδιού. Ένα παιδί που έχει βιώσει μια κατάσταση στην οποία δεν είχε έλεγχο μπορεί μέσα από το παιχνίδι να την επαναλαμβάνει, αυτή τη φορά με διαφορετικούς ρόλους, διαφορετική έκβαση ή περισσότερο έλεγχο. Το παιχνίδι μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου το τρομακτικό αναπαρίσταται, μετασχηματίζεται και σταδιακά γίνεται περισσότερο ανεκτό. Για τον κλινικό που δουλεύει με παιδιά, αυτή η σκέψη έχει ιδιαίτερη αξία. Μερικές φορές το παιδί δεν μπορεί να μας πει: «Φοβάμαι ότι θα χάσω τη μαμά μου.» Μπορεί όμως να μας το δείξει μέσα από μια ιστορία στην οποία ένα μικρό ζώο χάνεται στο δάσος. Μπορεί να μας μιλήσει για ένα τέρας που κυνηγά ένα παιδί. Μπορεί να ζωγραφίσει ένα σπίτι χωρίς πόρτες. Μπορεί να παίξει επανειλημμένα ένα παιχνίδι στο οποίο κάποιος φεύγει και κάποιος άλλος τον ψάχνει. Δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια εικόνα έχει μία συγκεκριμένη συμβολική ερμηνεία. Σημαίνει ότι το παιχνίδι μπορεί να μας προσφέρει έναν διαφορετικό δρόμο προς την εμπειρία του παιδιού, όταν οι λέξεις δεν επαρκούν ακόμη. Από την παιδική ηλικία στην ενήλικη φοβία Οι παιδικοί φόβοι δεν αποτελούν από μόνοι τους παθολογία. Η φοβία γίνεται κλινικά σημαντική όταν ο φόβος είναι έντονος και επίμονος και οδηγεί σε σημαντική αποφυγή ή περιορισμό της ζωής. Ο φόβος για το σκοτάδι, τα τέρατα, τους δυνατούς θορύβους ή κάποια ζώα μπορεί να αποτελεί μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης. Για ένα μικρό παιδί που εξαρτάται από τους γονείς του και βρίσκεται αντιμέτωπο με έναν μεγάλο και άγνωστο κόσμο, η ζωή μπορεί πράγματι να είναι αρκετά τρομακτική. Το ενδιαφέρον του Ward είναι ότι ορισμένες φορές οι φόβοι της ενήλικης ζωής μοιάζουν να έχουν ρίζες σε πολύ παλαιότερες ψυχικές εμπειρίες. Δεν χρειάζεται όμως να αναζητήσουμε μια τέλεια αντιστοιχία στο παρελθόν. Ο σημερινός φόβος μπορεί να θυμίζει μια παλαιότερη αίσθηση: ότι είμαι παγιδευμένος, ότι δεν μπορώ να φύγω, ότι θα εγκαταλειφθώ, ότι θα χάσω την αγάπη, ότι δεν μπορώ να προστατεύσω τον εαυτό μου. Αυτές οι εμπειρίες μπορεί να αποτελούν μέρος της ιστορίας μέσα στην οποία αργότερα οργανώνεται ένας φόβος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορούμε να αναγάγουμε κάθε ενήλικη φοβία σε μία συγκεκριμένη παιδική αιτία. Η φοβία μπορεί να περιορίζει τη ζωή και ταυτόχρονα να προσφέρει μια προσωρινή λύση σε μια εσωτερική σύγκρουση. Αν το να φύγω από το σπίτι είναι τρομακτικό, δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσω τον κόσμο. Αν το να μπω σε μια σχέση είναι τρομακτικό, μπορώ να παραμείνω μόνος. Αν το να ταξιδέψω είναι αδύνατο, μπορώ να παραμείνω στον γνώριμο χώρο μου. Αν ο αποχωρισμός από τους γονείς είναι πολύ δύσκολος, ο φόβος του σχολείου μπορεί να κάνει τον αποχωρισμό πιο δύσκολο να πραγματοποιηθεί. Με αυτόν τον τρόπο η φοβία μπορεί να λειτουργεί ως ένα είδος ψυχικού συμβιβασμού: κάτι επιτυγχάνεται και κάτι άλλο αποφεύγεται. Ο άνθρωπος παραμένει μακριά από αυτό που τον τρομάζει, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να παραμένει μακριά και από κάτι που επιθυμεί. Τι συμβαίνει όταν πλησιάζουμε αυτό που φοβόμαστε; Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται απλώς να «βουτήξει» μέσα σε αυτό που φοβάται. Χρειάζεται, πολλές φορές, να αισθανθεί ότι υπάρχει κάποιος μαζί του. Από τη δική μου θεραπευτική οπτική, εδώ αναδύεται η σημασία της σχέσης. Η θεραπευτική σχέση μπορεί να δημιουργήσει αρκετή ασφάλεια ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει σταδιακά να πλησιάσει κάτι που μέχρι τώρα απέφευγε. Στο βιβλίο αναφέρονται ενδιαφέροντα παραδείγματα αυτοΐασης έντονων ψυχικών καταστάσεων μέσα από ευεργετικές σχέσεις. O Ward δεν υποστηρίζει την απλή ιδέα ότι «η αγάπη θεραπεύει τις φοβίες». Η θεραπευτική αλλαγή είναι πολύ πιο σύνθετη και δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο παράγοντα ή στη δημιουργία μιας ερωτικής σχέσης. Η προέκταση αυτής της σκέψης θα μπορούσε να πάρει την εξής μορφή: Αν μια σημαντική σχέση μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες μέσα στις οποίες ένας άνθρωπος τολμά να κάνει κάτι που μόνος του δεν μπορούσε, τότε αξίζει να αναρωτηθούμε τι ακριβώς προσφέρει αυτή η σχέση: ασφάλεια, παρουσία, ρύθμιση, έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπει τον εαυτό του και τον κόσμο; Ένας άνθρωπος μπορεί να βρεθεί σε μια νέα σχέση και να αρχίσει να ταξιδεύει. Ένα παιδί μπορεί να τολμήσει να κοιμηθεί μόνο του όταν νιώσει ότι ο γονιός του μπορεί να αντέξει τον αποχωρισμό χωρίς να το πλημμυρίζει με αγωνία. Ένας θεραπευόμενος μπορεί να μπορέσει να πλησιάσει ένα δύσκολο συναίσθημα επειδή, για πρώτη φορά, δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίσει μόνος. Η σχέση δεν εξαφανίζει μαγικά τον φόβο. Μπορεί όμως να αλλάξει τις συνθήκες μέσα στις οποίες τον βιώνουμε. Ένα βιβλίο ιδιαίτερα χρήσιμο για όποιον δουλεύει με παιδιά Από τη δική μου κλινική σκοπιά, αυτό είναι ένα από τα σημεία στα οποία το βιβλίο του Ward αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Όταν δουλεύουμε με παιδιά, δεν έχουμε μπροστά μας έναν άνθρωπο που μπορεί να εξηγήσει με λέξεις τι αισθάνεται. Το παιδί μπορεί να έρθει επειδή «φοβάται τα σκυλιά», «δεν θέλει να πάει σχολείο», «φοβάται να κοιμηθεί μόνο του», «φοβάται μην αρρωστήσει», «φοβάται τους ανθρώπους» ή «φοβάται να μείνει μόνο». Το αντικείμενο ή η συνθήκη είναι αυτό που φαίνεται. Η θεραπευτική εργασία όμως χρειάζεται να κοιτάξει και το υπόλοιπο πεδίο: Τι συμβαίνει αυτή την περίοδο στη ζωή του παιδιού; Έχει αλλάξει κάτι; Πώς είναι οι σχέσεις του; Τι συμβαίνει ανάμεσα στους γονείς; Υπάρχει κάποιος αποχωρισμός; Τι αισθήματα δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ή να εκφράσει; Και, ίσως κυρίως: τι λειτουργία μπορεί να έχει ο φόβος για το παιδί; Η ερώτηση αυτή δεν μας δίνει αυτόματα την απάντηση. Μας ανοίγει όμως έναν διαφορετικό χώρο θεραπείας, στον οποίο ο φόβος δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως κάτι που πρέπει να φύγει, αλλά και ως ένας τρόπος με τον οποίο το παιδί προσπαθεί να οργανώσει και να αντέξει την εμπειρία του. Και για τους ενήλικες που τολμούν να κοιτάξουν πίσω Το βιβλίο όμως δεν αφορά μόνο τον κλινικό. Μπορεί να ενδιαφέρει και έναν ενήλικα που κοιτάζει πίσω στην παιδική του ηλικία και θυμάται φόβους που κάποτε του φαίνονταν απολύτως πραγματικοί. Το σκοτάδι. Το τέρας κάτω από το κρεβάτι. Ο φόβος ότι κάποιος θα μπει στο σπίτι. Ο φόβος του θανάτου. Ο φόβος ότι η μαμά θα φύγει. Ο φόβος ότι οι γονείς θα χωρίσουν. Ο φόβος μιας αρρώστιας. Ο φόβος ενός ζώου. Η ανάγνωση του βιβλίου μπορεί να μας καλέσει να κοιτάξουμε αυτούς τους παιδικούς φόβους μέσα από την απόσταση της ενήλικης ζωής και να αναρωτηθούμε τι μπορεί να σήμαιναν τότε για εμάς. Πίσω από τον φόβο της εγκατάλειψης μπορεί να υπήρχε μια πολύ πραγματική ανάγκη για παρουσία. Πίσω από τον φόβο ενός ζώου μπορεί να υπήρχε η αίσθηση ότι ο κόσμος είναι πολύ τρομακτικός και εγώ πολύ ανήμπορος. Και πίσω από μια παράξενη παιδική φαντασίωση μπορεί να υπήρχε η προσπάθεια ενός αναπτυσσόμενου ψυχισμού να καταλάβει κάτι που ακόμη δεν μπορούσε να κατανοήσει. Ίσως τελικά δεν φοβόμαστε μόνο αυτό που βρίσκεται απέναντί μας Το Φοβίες του Ivan Ward είναι ένα βιβλίο που σε προσκαλεί να κάνεις μια μετακίνηση: από το εξωτερικό αντικείμενο προς τον εσωτερικό κόσμο. Όχι για να πει ότι πίσω από κάθε φόβο υπάρχει μια κρυφή ψυχαναλυτική αλήθεια. Αλλά για να μας θυμίσει ότι ο φόβος έχει ιστορία. Έχει σχέσεις. Έχει φαντασιώσεις. Έχει σώμα. Έχει μνήμη. Έχει κοινωνικό πλαίσιο. Και πολλές φορές έχει και μια λειτουργία. Ίσως γι' αυτό μια φοβία μπορεί να μοιάζει τόσο παράλογη και ταυτόχρονα να είναι τόσο βαθιά προσωπική. Το φοβικό αντικείμενο βρίσκεται έξω από εμάς, αλλά το νόημα που αποκτά μπορεί να έχει δημιουργηθεί μέσα μας. Και τότε η θεραπευτική ερώτηση αλλάζει. Δεν είναι μόνο: «Πώς θα σταματήσω να φοβάμαι;» Αλλά: «Τι έχει συνδεθεί μέσα μου με αυτόν τον φόβο;» «Τι προσπαθεί να προστατεύσει αυτός ο φόβος;» «Και τι θα χρειαζόταν να συμβεί ώστε να μπορέσω, σιγά-σιγά, να πλησιάσω αυτό που μέχρι τώρα έπρεπε να αποφύγω;» Ίσως τελικά το να κοιτάξουμε τον φόβο κατάματα να μην σημαίνει μόνο να κοιτάξουμε αυτό που βρίσκεται απέναντί μας. Μπορεί να σημαίνει ότι, για πρώτη φορά, στρέφουμε το βλέμμα προς τα μέσα. Για το βιβλίο: Ivan Ward, Φοβίες, Εκδόσεις Ροές, 2010, μετάφραση Δέσποινα Σαραφείδου.

φόβοιεσωτερικό παιδί