O τρόπος που σκεφτόμαστε και ερμηνεύουμε όσα ζούμε συνδέεται στενά με τις λέξεις που διαθέτουμε για να περιγράψουμε τα βιώματα μας. Συχνά χρησιμοποιούμε συγκεκριμένες έννοιες ελλείψει ακριβέστερων. Οι ίδιες οι λέξεις, όμως δεν είναι ουδέτερες, δίνουν νόημα, επηρεάζουν και διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την πραγματικότητα μας αλλά και το πώς εξηγούμε όσα συμβαίνουν μέσα μας.
Μέσα σε αυτό το πνεύμα, πολλοί άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως εσωστρεφή ή ντροπαλό ή αποφεύγουν να κυκλοφορούν σε πολύ κόσμο αποδίδοντας το σε αγχώδη στοιχεία του χαρακτήρα τους. Το 1997 η Elaine Aron όμως, δημοσίευσε ένα άρθρο, όπου ανέπτυσσε τη θεωρία της αναφορικά με ένα χαρακτηριστικό που μοιράζονται πολλοί άνθρωποι και αφορά μια υψηλού βαθμού αισθητηριακή ευαισθησία (HSP). Η θεωρία αυτή γεννήθηκε μέσα από κλινικές παρατηρήσεις της ότι υπάρχει ένα ποσοστό του πληθυσμού (υπολογίζεται ότι αφορά περίπου 15-20%), που παρουσιάζουν το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό και έχει επιβεβαιωθεί από μελέτες (Aron & Aron, 1997· Costa-López et al., 2021).
Πολλοί άνθρωποι χαρακτηρίζονταν από γονείς ή εκπαιδευτικούς ως υπερβολικά ευαίσθητα ή ντροπαλά παιδιά μεγαλώνοντας. Αυτό που οι άλλοι μετέφραζαν όμως ως ευαισθησία ή ντροπαλότητα, σε κάποια παιδιά αφορούσε μια υψηλότερου βαθμού ενεργοποίηση που σχετίζεται με το βαθμό και το εύρος της επεξεργασίας πληροφοριών τόσο του εξωτερικού περιβάλλοντος (ήχους, υφές, οπτικά ερεθίσματα όπως φώτα, κλπ.), αλλά και του εσωτερικού (πόνος, πείνα, ενασχόληση με σκέψεις ή συναισθήματα). Δεν πρόκειται για ευαισθησία στο πόσο εύκολα θίγεται ή παρεξηγείται κάποιος αλλά για το βάθος αντίληψης και επεξεργασίας λεπτών αισθητηριακών πληροφοριών. Το νευροβιολογικό σύστημα αυτών των ατόμων είναι πιο ευαίσθητο στην επεξεργασία των αισθητηριακών ερεθισμάτων και στην ένταση των αλλαγών αυτών, είτε πρόκειται για θόρυβο είτε για οσμές ή φώτα.
Μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι δεν επηρεάζονται όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο σε όσα συμβαίνουν στο περιβάλλον, για παράδειγμα κάποιοι συμπεριλαμβανομένων και εμού αναστατώνονται πολύ εύκολα στο άκουσμα μιας δυνατής μηχανής ή μιας ξαφνικής κόρνας στο δρόμο και άλλοι δεν το αντιλαμβάνονται ως κάτι διαταρακτικό. Η ευαισθησία στα ερεθίσματα σημαίνει ότι υπάρχει αυξημένη ενεργοποίηση του οργανισμού σε ό,τι συμβαίνει στο περιβάλλον αλλά και μεγαλύτερη υπερφόρτωση και κούραση όταν υπάρχει πληθώρα ερεθισμάτων, κόσμου, θορύβου, κλπ. και αυτό μπορεί να γίνει εξαντλητικό για το νευρικό σύστημα. Αυτό το χαρακτηριστικό στον τρόπο λειτουργίας του νευρικού συστήματος είναι κάτι που παρατηρείται και σε άλλα είδη ζώων και έχει βρεθεί ότι υπάρχει σε σχετικά σταθερά ποσοστά μεταξύ των συγκεκριμένων ειδών.
Η ευαισθησία στα ερεθίσματα περιλαμβάνει πέρα από τα ερεθίσματα του εξωτερικού περιβάλλοντος και τον πόνο ή την πείνα, τις διαθέσεις των άλλων, την εμπειρία από το άκουσμα της μουσικής ή την θέαση έργων τέχνης. Ο οργανισμός διαθέτει μια εντονότερη επίγνωση εσωτερικών εμπειριών όπως μπορεί να εκδηλώνεται από παρακολούθηση ταινιών ή βίντεο που περιλαμβάνουν βίαιες ή τρομακτικές σκηνές. Επίσης σχετίζεται με την διέγερση του οργανισμού που πρέπει να αποδώσει σε σύντομο χρονικό διάστημα. Παρατηρείται επίσης αποφυγή συνθηκών που μπορεί να προκαλέσουν έντονο στρες αλλά και ιδιαίτερη ευαισθησία στη διάθεση και στις ανάγκες των άλλων. Ό,τι είναι φυσιολογικό για κάποιους χωρίς να τους διαταράσσει, όπως δυνατή μουσική, σειρήνες, έντονα φώτα, οσμές ή το να είναι με πολύ κόσμο, μπορεί να είναι υπερβολικά έντονο για άτομα υψηλής αισθητηριακής ευαισθησίας.
Κάποιοι άνθρωποι μπαίνουν σε έναν χώρο και παρατηρούν λεπτομέρειες που για άλλους περνούν αδιάφορες, όπως η διάθεση των ανθρώπων στο χώρο, οι φιλίες ή οι εχθρότητες μεταξύ τους, η ποιότητα του αέρα, ή η προσωπικότητα αυτού που διακόσμησε το χώρο. Κάποιοι λοιπόν, φαίνεται να αντιλαμβάνονται κάποιες αποχρώσεις που μένουν απαρατήρητες σε άλλους. Δεν πρόκειται για αιχμηρότερες αισθήσεις, η ακοή και η όραση για παράδειγμα δεν είναι καλύτερες, αλλά πρόκειται για μια διαφορετικότητα στον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός αντιλαμβάνεται, φιλτράρει και επεξεργάζεται την πληροφορία. Γενικά υπάρχει μια δυσκολία να αντέξουν αυτό που ανέχονται οι υπόλοιποι άνθρωποι χωρίς να διαταράσσονται, λόγω του ότι υπάρχει αυτή η διαφορά στην πληθώρα ερεθισμάτων και στο βάθος που τα αντιλαμβάνονται. Αυτό που είναι μέτρια ερεθιστικό για πολλούς ανθρώπους, προκαλεί εντονότερο ερεθισμό στα άτομα με υψηλή αισθητηριακή ευαισθησία.
Από την άλλη πλευρά, επειδή το νευρικό σύστημα διεγείρεται πιο εύκολα, τα άτομα με αυτό το χαρακτηριστικό μπορεί να χρειάζονται περισσότερο χρόνο ηρεμίας ή μοναχικότητας για να επανέλθουν σε μια κατάσταση ισορροπίας και συναισθηματικής ρύθμισης. Η απομάκρυνση από την υπερδιέγερση βοηθά το νευρικό σύστημα να επαναρρυθμιστεί και να ανακτήσει ενέργεια. Όπως χαρακτηριστικά μου περιέγραφε μια θεραπευόμενη, στα διαλείμματα από τη σχολή της είχε την ανάγκη να αποσύρεται από τον κόσμο και συχνά στο τέλος της ημέρας επέστρεφε κουρασμένη στο σπίτι από όλα τα ερεθίσματα που προσλάμβανε και επεξεργαζόταν καθημερινά. Επίσης, ο χρόνος στο σπίτι ήταν ταυτόσημος με ένα προσωπικό καταφύγιο ηρεμίας και απουσίας έντονων εξωτερικών πληροφοριών.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η υψηλή αισθητηριακή ευαισθησία δεν αποτελεί ψυχική διαταραχή, αλλά ένα φυσιολογικό χαρακτηριστικό ιδιοσυγκρασίας που συναντάται σε ένα ποσοστό του πληθυσμού. Αυτός ο τρόπος αντίληψης του περιβάλλοντος δεν σημαίνει μόνο μεγαλύτερη ευαλωτότητα στην υπερδιέγερση αλλά αποτελεί και κατά κάποιον τρόπο ένα χάρισμα, έναν έμφυτο τρόπο που αν καλλιεργηθεί σωστά και φροντιστεί, μπορεί να αποτελεί μια χρήσιμη πυξίδα για τη ζωή. Επίσης συχνά εμφανίζεται παράλληλα με μεγαλύτερη ικανότητα ενσυναίσθησης, δημιουργικότητα και αυξημένη προσοχή σε λεπτομέρειες και πλουσιότερη φαντασία.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση και καλύτερη κατανόηση αυτού του χαρακτηριστικού καθώς και στην εξερεύνηση τρόπων ρύθμισης της διέγερσης τους. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, μπορούν να αναγνωρίσουν ποιες συνθήκες τους βοηθούν και τι χρειάζονται ώστε να λειτουργούν σε ισορροπία και να αξιοποιούν τις δυνατότητες που συνοδεύουν αυτή την αυξημένη ευαισθησία, λειτουργώντας σε βέλτιστα επίπεδα διέγερσης.
Η συγγραφέας έχει δημιουργήσει ένα ερωτηματολόγιο το οποίο μπορείτε να απαντήσετε για να δείτε πού βρίσκεστε στο φάσμα των HSP. Επίσης, μπορούν οι γονείς να συμπληρώσουν το ερωτηματολόγιο για το παιδί τους:
Take the Adult Sensitivity Self-Test
Για το παιδί:
Highly Sensitive Child Test (Parent Version)
Βιβλιογραφία:
Aron, E. N., & Aron, A. (1997), Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 345-368.
Aron, E. N. (1996). The highly sensitive person: How to thrive when the world overwhelms you. New York, NY: Harmony Books.
Costa-López, B., Ruiz-Robledillo, N., Ferrer-Cascales, R., Albaladejo-Blázquez, N., & Sánchez-SanSegundo, M. (2021). Relationship between Sensory Processing Sensitivity and Mental Health. Medical Sciences Forum, 4(1), 19. https://doi.org/10.3390/ECERPH-3-09064
