Oι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουμε ότι αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα αντικειμενικά. Ότι τα γεγονότα υπάρχουν «εκεί έξω» όπως ακριβώς είναι και εμείς απλώς τα παρατηρούμε. Ότι πρώτα συμβαίνει κάτι και μετά εμείς του δίνουμε νόημα.
Ωστόσο, τόσο η φιλοσοφία όσο και η σύγχρονη ψυχολογία αμφισβητούν εδώ και δεκαετίες αυτή την παραδοχή.
Τα κονστρουκτιβιστικά φιλοσοφικά ρεύματα υποστηρίζουν ότι η εμπειρία μας για τον κόσμο δεν αποτελεί μια παθητική καταγραφή μιας αντικειμενικής πραγματικότητας. Η πραγματικότητα, όπως τη βιώνουμε, διαμορφώνεται μέσα από τις αντιλήψεις, τις εμπειρίες, τις προσδοκίες, τις πεποιθήσεις, τη γλώσσα, τις σχέσεις και τα νοήματα που έχουμε αναπτύξει κατά τη διάρκεια της ζωής μας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο εξωτερικός κόσμος δεν υπάρχει. Σημαίνει ότι ο κόσμος δεν υπάρχει με έναν μοναδικό και αντικειμενικό τρόπο. Αυτό που υπάρχει είναι ο δικός μας τρόπος να προσλαμβάνουμε, ερμηνεύουμε και να δίνουμε νόημα σε αυτό που αντιλαμβανόμαστε.
Η υπαρξιακή φαινομενολογία διατύπωσε μια παρόμοια ιδέα πολύ πριν εμφανιστούν οι σύγχρονες νευροεπιστήμες. Ο Merleau-Ponty υποστήριζε ότι δεν είμαστε ουδέτεροι παρατηρητές του κόσμου. Είμαστε πάντοτε ήδη μέσα σε αυτόν. Κάθε αντίληψη είναι μια συνάντηση ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του, επηρεασμένη από το σώμα, την ιστορία, τις εμπειρίες και τις δυνατότητές του.
Γι’ αυτό δύο άνθρωποι μπορεί να βρεθούν στο ίδιο δωμάτιο, να ζήσουν το ίδιο γεγονός και να φύγουν με εντελώς διαφορετικές εμπειρίες. Και αυτό το βλέπουμε τόσο στις σχέσεις μας όσο και στην ψυχοθεραπεία.
Όχι επειδή κάποιος από τους δύο βλέπει την πραγματικότητα ‘’σωστά’’ και ο άλλος ‘’λάθος’’. Αλλά επειδή κάθε άνθρωπος συναντά την πραγματικότητα από μια διαφορετική θέση ύπαρξης.
Δεν βλέπουμε τον κόσμο όπως είναι.
Τον συναντάμε από το σημείο στο οποίο στεκόμαστε μέσα σε αυτόν.
Ενδιαφέρον είναι ότι η σύγχρονη νευροεπιστήμη φαίνεται να συναντά αυτή τη φιλοσοφική θέση από μια διαφορετική διαδρομή. Σύμφωνα με τα μοντέλα της προβλεπτικής λειτουργίας του εγκεφάλου (predictive processing), ο εγκέφαλος δεν περιμένει παθητικά να δεχθεί πληροφορίες από το περιβάλλον. Αντίθετα, δημιουργεί συνεχώς προβλέψεις για το τι πρόκειται να συμβεί και στη συνέχεια αναζητά στοιχεία που επιβεβαιώνουν ή διαψεύδουν αυτές τις προσδοκίες.
Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί σαν μια κάμερα που καταγράφει ουδέτερα τον κόσμο.
Λειτουργεί περισσότερο σαν ένας ερμηνευτής που προσπαθεί διαρκώς να κατασκευάσει μια εικόνα της πραγματικότητας που να βγάζει νόημα για τον άνθρωπο.
Και για να το πετύχει, βασίζεται σε όσα ήδη γνωρίζει.
Σε όσα περιμένει.
Σε όσα ήδη πιστεύει.
Σε όσα έχει ζήσει σε προηγούμενες σχέσεις.
Αν κάποιος έχει μεγαλώσει με την αίσθηση ότι δεν είναι αρκετός, είναι πιθανό να αναπτύξει μια ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι σε κάθε στοιχείο που μοιάζει να επιβεβαιώνει αυτή την πεποίθηση.
Θα θυμάται περισσότερο τα λάθη παρά τις επιτυχίες.
Θα δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στην κριτική παρά στην αναγνώριση.
Θα εστιάζει σε όσα δεν κατάφερε, ακόμη και όταν έχει καταφέρει πολλά.
Αν κάποιος έχει μάθει ότι οι άλλοι άνθρωποι δεν τον συμπαθούν ή δεν ενδιαφέρονται πραγματικά για εκείνον, μπορεί να γίνει εξαιρετικά ευαίσθητος απέναντι σε κάθε πιθανό σημάδι απόρριψης.
Ένα μήνυμα που αργεί να απαντηθεί.
Μια ουδέτερη έκφραση προσώπου.
Μια στιγμή σιωπής.
Μια αλλαγή στον τόνο της φωνής.
Γεγονότα που θα μπορούσαν να έχουν δεκάδες διαφορετικές εξηγήσεις μετατρέπονται σχεδόν αυτόματα σε αποδείξεις της ‘’πραγματικότητας’’.
Επειδή ο νους τείνει να οργανώνει την εμπειρία γύρω από ό,τι του είναι ήδη γνώριμο.
Και κάπου εδώ εμφανίζεται κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Δεν βλέπουμε απλώς τον κόσμο μέσα από τις πεποιθήσεις μας.
Αρχίζουμε να συμπεριφερόμαστε και σύμφωνα με αυτές.
Όταν πιστεύω ότι οι άλλοι θα με απορρίψουν, γίνομαι πιο επιφυλακτική και πιο κλειστή. Ίσως αποφεύγω να εκφράσω αυτό που νιώθω. Ίσως ζητώ συνεχώς επιβεβαίωση και αποδοχή. Ίσως αποσύρομαι πριν προλάβει κάποιος να με πλησιάσει.
Η πεποίθηση επηρεάζει τη συμπεριφορά και η συμπεριφορά επηρεάζει τη σχέση.
Και τελικά η σχέση παράγει καταστάσεις που μοιάζουν να επιβεβαιώνουν την αρχική πεποίθηση.
«Να, λοιπόν. Είχα δίκιο.»
Όμως οι προσδοκίες δεν επηρεάζουν μόνο το τι προσέχουμε και πώς ερμηνεύουμε τα γεγονότα. Επηρεάζουν και τον τρόπο με τον οποίο κινούμαστε μέσα στον κόσμο. Οι προβλέψεις του νου δεν μένουν στο επίπεδο της αντίληψης. Μεταφράζονται σε στάσεις, συμπεριφορές και τρόπους σχετίζεσθαι. Έτσι, πολλές φορές οι προσδοκίες μας δεν διαμορφώνουν μόνο την εμπειρία που έχουμε για την πραγματικότητα, αλλά και την ίδια την πραγματικότητα που συμβάλλουμε να δημιουργηθεί στις σχέσεις μας.
Επηρέασε και τον τρόπο με τον οποίο συμμετείχαμε σε αυτήν.
Η πεποίθηση ώθησε στη συμπεριφορά.
Οι συμπεριφορές οδήγησαν σε αποτελέσματα.
Και τα αποτελέσματα ενίσχυσαν με τη σειρά τους πάλι την πεποίθηση.
Αυτό είναι που στην ψυχολογία ονομάζεται αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Η ψυχοθεραπεία Gestalt προσθέτει εδώ μια ακόμη σημαντική διάσταση. Δεν θεωρεί ότι η εμπειρία δημιουργείται αποκλειστικά μέσα στο άτομο ούτε αποκλειστικά από το περιβάλλον. Η εμπειρία αναδύεται στο σημείο συνάντησης ανάμεσα στα δύο.
Στο πεδίο της σχέσης.
Στο όριο επαφής μεταξύ του ανθρώπου και του κόσμου.
Από αυτή την οπτική, αυτό που συναντώ στις σχέσεις μου δεν είναι μόνο αποτέλεσμα αυτού που φέρνουν οι άλλοι άνθρωποι. Είναι και αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο τους συναντώ.
Οι προσδοκίες μου, οι φόβοι μου, οι ανάγκες μου και οι παλιές μου εμπειρίες συμμετέχουν ενεργά σε αυτό που αναδύεται ανάμεσά μας. Και αυτό ισχύει και από τις δύο πλευρές.
Οι πρώτες σημαντικές σχέσεις της ζωής μας δεν μας διδάσκουν μόνο ποιοι είμαστε. Μας διδάσκουν επίσης πώς να βλέπουμε τους άλλους ανθρώπους.
Μας διδάσκουν τι να περιμένουμε από την εγγύτητα.
Τι να περιμένουμε από την αγάπη.
Τι να περιμένουμε από τη διαφωνία.
Τι να περιμένουμε από την απόρριψη.
Έτσι, δεν κουβαλάμε μόνο αναμνήσεις από το παρελθόν.
Κουβαλάμε τρόπους να ερμηνεύουμε το παρόν.
Κουβαλάμε προσδοκίες.
Κουβαλάμε έναν ολόκληρο χάρτη του πώς λειτουργεί ο κόσμος. Αλλά άραγε πόσο συχνά αντιλαμβανόμαστε ότι το κάνουμε αυτό;
Και συχνά προσπαθούμε, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, να χωρέσουμε νέους ανθρώπους και σχέσεις μέσα σε αυτόν τον παλιό χάρτη.
Γι’ αυτό η θεραπεία δεν αφορά απλώς την αντικατάσταση μιας αρνητικής σκέψης ή συμπεριφοράς με μια πιο θετική.
Δεν αφορά μόνο την κατανόηση με το μυαλό.
Δεν αφορά μόνο το να μάθουμε γιατί είμαστε όπως είμαστε.
Αφορά κυρίως την επίγνωση.
Την αναγνώριση του φακού μέσα από τον οποίο κοιτάζουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο.
Την αναγνώριση των βεβαιοτήτων για τις σχέσεις και τον κόσμο που θεωρούμε δεδομένες.
Των ιστοριών που αφηγούμαστε για τον εαυτό μας πριν επιτρέψουμε σε μια νέα εμπειρία να υπάρξει.
Γιατί μόνο όταν αυτές οι βεβαιότητες αρχίζουν να γίνονται ορατές και να αμφισβητούνται ως μοναδική ‘’πραγματικότητα’’ , δημιουργείται χώρος για κάτι καινούριο.
Χώρος για άλλες εμπειρίες.
Χώρος για άλλους τρόπους ύπαρξης και σχέσης.
Ίσως τελικά η θεραπεία να μην μας βοηθά απλώς να σκεφτούμε διαφορετικά.
Ίσως να μας βοηθά να κατοικήσουμε διαφορετικά τον κόσμο, να υπάρξουμε με έναν άλλον τρόπο, πιο αυθεντικά και πιο ολόκληρα.
Να αναγνωρίσουμε ότι πολλές από τις βεβαιότητες με τις οποίες ζούμε δεν είναι η πραγματικότητα, αλλά τρόποι να υπάρχουμε στην πραγματικότητα.
Και όταν αυτές οι βεβαιότητες αρχίζουν να χαλαρώνουν, δεν αλλάζει μόνο ο τρόπος που βλέπουμε τον εαυτό μας.
Αλλάζει και ο κόσμος που γίνεται διαθέσιμος σε εμάς.
Στο να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν περισσότερες δυνατότητες από εκείνες που μέχρι τώρα μας επέτρεπε να δούμε η ιστορία μας.
Και τότε αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε κάτι βαθιά θεραπευτικό:
Ότι πολλές φορές αυτό που ψάχναμε δεν ήταν μια νέα πραγματικότητα.
Ήταν η δυνατότητα να δούμε με νέα μάτια μια πραγματικότητα που βρισκόταν εκεί εξαρχής.
Βιβλιογραφία:
Merleau-Ponty, M. (1945). Phenomenology of Perception.
Yontef, G. & Jacobs, L. (2014). Gestalt Therapy.
Stolorow, R., Atwood, G. & Orange, D. (2002). Worlds of Experience: Interweaving Philosophical and Clinical Dimensions in Psychoanalysis.
Friston, K. (2010). The Free-Energy Principle: A Unified Brain Theory.
Kelly, M. et al. (2019). The Brain, Self and Society: A Social-Neuroscience Model of Predictive Processing.
Madon, S. et al. (2011). Self-Fulfilling Prophecies: Mechanisms, Power and Links to Social Problems.
