Όταν κάποιος υποφέρει ψυχικά ή όταν κάποια συμπεριφορά ενός ανθρώπου μας θυμώνει, μας κουράζει ή μας δυσκολεύει, σχεδόν αυθόρμητα αναζητούμε την αιτία μέσα στο άτομο.
«Έχει θέματα εμπιστοσύνης»
«Είναι εξαρτητική»
«Ζηλεύει υπερβολικά»
«Έχει άγχος»
Η γλώσσα μας, όπως και μεγάλο μέρος της κουλτούρας μας, μας έχει μάθει να αντιμετωπίζουμε την ψυχική δυσκολία ως ένα ατομικό φαινόμενο· σαν κάτι που κατοικεί μέσα στον άνθρωπο ανεξάρτητα από το πού βρίσκεται, με ποιον σχετίζεται και από τις συνθήκες που δημιουργούνται γύρω του.
Η οπτική της σχεσιακής ψυχοθεραπείας προτείνει μια διαφορετική ερμηνεία.
Δεν αρνείται την προσωπική ιστορία ούτε την ατομική ευθύνη. Προσθέτει όμως μια κρίσιμη διάσταση: πολλές από τις εμπειρίες που θεωρούμε εσωτερικές και ατομικές αναδύονται μέσα στη σχέση.
Δεν υπάρχουμε ποτέ εντελώς μόνοι.
Υπάρχουμε πάντοτε μέσα σε ένα πεδίο σχέσεων.
Η εμπειρία μας δεν διαμορφώνεται μόνο από αυτό που κουβαλάμε μέσα μας, αλλά και από αυτό που δημιουργείται ανάμεσα σε εμάς και τους άλλους.
Έτσι, η ερώτηση δεν είναι μόνο: "τι συμβαίνει μέσα σου;"
Είναι επίσης: "τι συμβαίνει μεταξύ σας;"
Ας φανταστούμε μια γυναίκα που σε μια σχέση γίνεται έντονα αγχώδης, σε σημείο να πανικοβάλλεται ότι κάθε απουσία σημαίνει και το τέλος της σχέσης. Ζητά συνεχώς επιβεβαίωση. Ανησυχεί όταν ο σύντροφός της απομακρύνεται. Ελέγχει, επιμένει, φοβάται.
Είναι εύκολο να πούμε ότι είναι υπερβολική, εξαρτητική ή δραματική.
Και μάλλον πράγματι να κουβαλά εμπειρίες που την κάνουν πιο ευάλωτη στην εγκατάλειψη και την απόρριψη.
Όμως αυτή δεν είναι όλη η εικόνα.
Αν ο σύντροφός της είναι σταθερά συναισθηματικά απόμακρος, αποφεύγει τη δέσμευση, δυσκολεύεται να εκφραστεί ή δημιουργεί συνεχώς αβεβαιότητα, τότε το άγχος της δεν γεννιέται αποκλειστικά μέσα της.
Πυροδοτείται, ενισχύεται και αποκτά το συγκεκριμένο του σχήμα μέσα στη σχέση.
Η συμπεριφορά της μπορεί να αποτελεί μια προσπάθεια του ίδιου του συστήματος της σχέσης να αποκαταστήσει την επαφή που αποσύρεται. Όχι ως παθολογία ενός ατόμου, αλλά ως έκφραση μιας παθολογίας στη σχέση.
Με τον ίδιο τρόπο, ένας άνθρωπος που θεωρείται ψυχρός ή συναισθηματικά απρόσιτος μπορεί σε μια διαφορετική σχέση να εμφανίζει τρυφερότητα, διαθεσιμότητα και εγγύτητα.
Τι αλλάζει;
Το σχεσιακό πεδίο μέσα στο οποίο αναδύεται η εμπειρία του καθενός. Η θεωρία πεδίου της ψυχοθεραπείας Gestalt υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να κατανοηθεί αποκομμένος από το περιβάλλον και τις σχέσεις του. Η εμπειρία αναδύεται στο σημείο συνάντησης ανάμεσα στον οργανισμό και το περιβάλλον, όχι αποκλειστικά μέσα στο άτομο. Από αυτή την οπτική, ακόμη και τα ατομικά συμπτώματα και χαρακτηριστικά αποκτούν σχεσιακή σημασία· δεν αποτελούν μόνο ατομικές δυσκολίες, αλλά εκφράζουν τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η επαφή μέσα σε ένα συγκεκριμένο πεδίο σχέσεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άλλοι ευθύνονται για όσα νιώθουμε.
Σημαίνει όμως ότι τα συναισθήματά μας δεν δημιουργούνται ποτέ σε σχεσιακό κενό.
Ο φόβος, το άγχος, τα καταθλιπτικά συμπτώματα δεν εμφανίζονται ανεξάρτητα από το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζούμε και σχετιζόμαστε. Αποκτούν μορφή, ένταση και νόημα μέσα σε συγκεκριμένες εμπειρίες σχέσης.
Επίσης, η εμπιστοσύνη και η ασφάλεια δεν είναι μόνο εσωτερικές καταστάσεις. Είναι εμπειρίες που αναδύονται στη σχέση, όταν υπάρχει ένας άλλος διαθέσιμος να τις συν-δημιουργήσει. Δεν μπορούμε να νιώσουμε ασφάλεια σε ένα περιβάλλον που βιώνεται ως απειλητικό, όπως δεν μπορούμε να τη βιώσουμε σε μια σχέση όπου η άλλη πλευρά δεν προσφέρει σταθερές και ασφαλείς βάσεις.
Στην ψυχοθεραπεία μιλάμε συχνά για τη συναισθηματική συν-ρύθμιση: το νευρικό μας σύστημα επηρεάζεται διαρκώς από την παρουσία, τη στάση, το βλέμμα, τον τόνο της φωνής και τη συναισθηματική διαθεσιμότητα των σημαντικών προσώπων της ζωής μας. Ως παιδιά, πριν μάθουμε να ηρεμούμε και να νιώθουμε ασφάλεια μόνοι μας, έχουμε μάθει να το κάνουμε μέσα από κάποιον άλλον. Και αυτή είναι μια λειτουργία στις σχέσεις που ποτέ δεν υποχωρεί πλήρως και πολλές φορές συνεχίζουμε να δυσκολευόμαστε να ρυθμίσουμε τα συναισθήματά μας ανάλογα με την ποιότητα της σχέσης που βιώνουμε.
Για αυτούς τους λόγους χρειάζεται προσοχή όταν χαρακτηρίζουμε ένα άτομο με ετικέτες και ψυχολογικούς όρους.
Οι λέξεις “ζηλιάρης”, “ανασφαλής”, “εξαρτητική”, “αποφευκτικός”, “τοξική”, “δραματική”, μπορεί να περιγράφουν μια μόνο συμπεριφορά, αυτό που βλέπουμε αλλά όχι απαραίτητα αυτό που συμβαίνει.
Καμιά φορά περιγράφουν μια στιγμή ενός ανθρώπου ή ένα ρόλο που καλείται να πάρει μέσα σε μια συγκεκριμένη σχέση και όχι τον ίδιο τον άνθρωπο.
Η ψυχοθεραπεία δεν ενδιαφέρεται μόνο να ανακαλύψει τι έχει κάποιος.
Ενδιαφέρεται να καταλάβει τι συμβαίνει όταν αυτός ο άνθρωπος συναντά έναν άλλον σε μια σχέση.
Και πολλές φορές να δει ότι αυτό που μοιάζει ως “σύμπτωμα ενός ατόμου” είναι στην πραγματικότητα ένας τρόπος ύπαρξης σε μια σχέση.
Γιατί το σύμπτωμα δεν ανήκει αποκλειστικά σε έναν άνθρωπο. Ανήκει στη συνάντηση, στις σχέσεις που μας διαμόρφωσαν, στις σχέσεις που ζούμε σήμερα και συχνά στα ευρύτερα συστήματα μέσα στα οποία ανήκουμε και από τα οποία επηρεαζόμαστε.
Ίσως γι’ αυτό η αλλαγή δεν αρχίζει πάντα όταν προσπαθούμε να διορθώσουμε τον εαυτό μας.
Μερικές φορές αρχίζει όταν αρχίζουμε να βλέπουμε πιο καθαρά τι συμβαίνει ανάμεσα σε εμάς και τους άλλους και να επιλέγουμε συνειδητά να σταθούμε διαφορετικά μέσα σε αυτό που επαναλαμβάνεται και ενεργοποιείται με έναν συγκεκριμένο τρόπο.
