H Selma Fraiberg χρησιμοποίησε τον όρο "Φαντάσματα στο παιδικό δωμάτιο" (Ghosts in the Nursery) για να περιγράψει τις τραυματικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας των γονέων, τις οποίες δεν έχουν επεξεργαστεί και επανενεργοποιούνται ασυνείδητα στη σχέση τους με το παιδί. Τα "φαντάσματα" αυτά δεν ανήκουν στο παρόν, αλλά εισβάλλουν σε αυτό, επηρεάζοντας την ικανότητα των γονέων να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν μια ζεστή, ασφαλή και συναισθηματικά συντονισμένη σχέση με το παιδί που έχουν απέναντί τους.
Πιο συγκεκριμένα, άτομα που έχουν βιώσει παραμέληση, κακοποίηση ή ασυνεπή φροντίδα στην παιδική τους ηλικία — όπως σε περιπτώσεις ανεπεξέργαστου πένθους, σοβαρής ψυχικής νόσου γονέα ή χρήσης ουσιών — είναι πιθανό να φιλτράρουν την πραγματικότητα της σχέσης με το παιδί μέσα από αυτές τις πρώιμες εμπειρίες που έζησαν οι ίδιοι. Έτσι, το παρόν χάνει τη σαφήνειά του και συγχέεται με το παρελθόν αυτόματα.
Oι πρώτες σχέσεις της βρεφικής ηλικίας λειτουργούν έτσι ως το πρότυπο πάνω στο οποίο διαμορφώνουμε έναν εσωτερικό χάρτη για το πώς λειτουργούν οι σχέσεις στη ζωή μας (Bowlby, 1969). Τα εσωτερικά αυτά μοντέλα σχέσης δεν είναι συνειδητά· οργανώνονται μέσα από ασυνείδητες διεργασίες και ψυχικές άμυνες, οι οποίες μας προστατεύουν από την επώδυνη επαφή με την πραγματικότητα των πρώτων μας εμπειριών σχέσης.
Η Fraiberg περιγράφει τα «φαντάσματα» ως ασυνείδητες σκέψεις, φαντασιώσεις και συναισθηματικές αναπαραστάσεις γονέων που έχουν κακοποιηθεί ή παραμεληθεί και οι οποίοι, χωρίς επίγνωση, προβάλλουν τις πρώιμες αυτές εμπειρίες στη σχέση με το παιδί τους. Έτσι, αναπτύσσονται διαστρεβλωμένες αντιλήψεις όπως: ''το βρέφος με τιμωρεί με το κλάμα του'', "με χειρίζεται" ή "με βασανίζει".
Στο παιδί προβάλλονται φαντασιώσεις, συμπεριφορές και προθέσεις ‘’κακοποιητή’’, όπως συνέβαινε στο παρελθόν από κάποιον άλλον. Δεν μπορούν να δουν το βρέφος που κλαίει, ως ένα καθαρά αβοήθητο πλάσμα που έχει ανάγκη από τη φροντίδα τους, αλλά εκείνο γίνεται αντιληπτό ως μια ύπαρξη που βασανίζει (όπως με βασάνιζαν στο παρελθόν). Αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχουν ανεπεξέργαστες επώδυνες εμπειρίες σχέσης που τις κουβαλούν χωρίς να τις έχουν επεξεργαστεί και τοποθετήσει μέσα τους και έτσι λειτουργούν ως μαύρα κουτιά που ανοίγουν σε κάθε πολύ κοντινή εμπειρία σχέσης. Η φροντίδα ενός παιδιού είναι από τις πιο απαιτητικές σχεσιακές καταστάσεις εγγύτητας, εξάρτησης και συναισθηματικής φόρτισης και για αυτό ενεργοποιεί πρώιμες εμπειρίες που δεν είναι λεκτικά επεξεργασμένες.
Τέτοιες αντιλήψεις εμφανίζονται συχνότερα σε γονείς με ιστορικό ενδοοικογενειακής βίας, όπου οι εμπειρίες αυτές διαμορφώνουν εσωτερικές αναπαραστάσεις — δηλαδή ένα σύνολο συναισθημάτων, προσδοκιών και νοημάτων για το τι σημαίνει και συμβαίνει στη σχέση. Το παρελθόν γίνεται το φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύεται το παρόν. Έτσι, αντί ο γονέας να βλέπει το παιδί του για αυτό που είναι, συχνά βλέπει τη σκιά του παρελθόντος σχεσιακού τραύματος.
Ένα βασικό χαρακτηριστικό του τραύματος είναι η σύγχυση μεταξύ παρελθόντος και παρόντος. Ο εγκέφαλος και το σώμα δεν διαχωρίζουν επαρκώς το «τότε» από το «τώρα» και η ενεργοποίηση στο παρόν βιώνεται σωματικά ως άμεση απειλή. Έτσι, οι γονείς δεν αντιδρούν στο πραγματικό παιδί, αλλά στις τραυματικές μνήμες που ενεργοποιούνται. Αυτό οδηγεί σε φοβισμένη ή εκφοβιστική συμπεριφορά προς το βρέφος (Main & Hesse, 1990). Το παγωμένο βλέμμα της μητέρας ή του πατέρα, η απόσυρσή τους, η αδυναμία ρύθμισης των συναισθημάτων του παιδιού, η σύγχυση στην επαφή τους μαζί του, οι απότομες κινήσεις και η ένταση στο σώμα τους, οι απρόβλεπτες αντιδράσεις, ο θυμός, ή η απειλητική στάση τους χωρίς σαφή αίτια, μπορεί να είναι ενδείξεις αυτού του τρόπου σύνδεσης με το παιδί. Δεν αφορά άμυνα του ψυχισμού αλλά ψυχική αποδιοργάνωση λόγω του τραύματος.
Σε συνθήκες ανεπεξέργαστου τραύματος, μειώνεται η ικανότητα του γονέα να αντιληφθεί το παιδί ως ξεχωριστή υποκειμενικότητα. Το παιδί γίνεται φορέας ασυνείδητων νοημάτων και του αποδίδονται συναισθήματα και προθέσεις που δεν του ανήκουν (Fonagy et al., 1991). Παράλληλα, διαταράσσεται η ικανότητα νοηματοδότησης του ψυχικού κόσμου του παιδιού (mentalizing), να φανταστεί τον κόσμο μέσα από τις δικές του ιδιαίτερες ανάγκες, με αποτέλεσμα ο γονέας να μην μπορεί να ανταποκριθεί σε αυτό που χρειάζεται πραγματικά το παιδί.
Όλα τα παιδιά έχουν ανάγκη για ασφάλεια και για αυτό φυσικά στρέφονται προς τους γονείς. Όταν όμως ο γονέας αποτελεί ταυτόχρονα πηγή φόβου, το παιδί βιώνει ένα αδιέξοδο. Αυτός που θα έπρεπε να το προστατεύει είναι και αυτός που φοβάται περισσότερο. Αυτό είναι το περιβάλλον στο οποίο εδραιώνεται ένας συγκεκριμένος τύπος σχέσης με το γονέα ή και τους δύο, όπου συνυπάρχουν η ανάγκη προσέγγισης και η ανάγκη αποφυγής. Αυτό συνήθως αργότερα θα γίνει και το μοτίβο το οποίο θα αναπαράγεται και στις υπόλοιπες στενές σχέσεις του ατόμου.
Σε αντιδιαστολή με τα ‘’φαντάσματα’’ και τη διαγενεακή μετάδοση του τραύματος, οι Lieberman και συνεργάτες έγραψαν ένα άρθρο για την έννοια των ΄΄αγγέλων στο παιδικό δωμάτιο’’(Angels in the nursery: The intergenerational transmission of benevolent parental influences, 2005), περιγράφοντας πώς εμπειρίες φροντίδας, ασφάλειας, τρυφερότητας και άλλων θετικών συναισθημάτων μπορούν να έχουν επανορθωτική επίδραση στην ανάπτυξη, συμβάλλοντας έτσι στην υγεία και στην ευημερία των ατόμων που έχουν βιώσει ‘’φαντάσματα’’ στις σχέσεις τους με γονείς. Οι ευεργετικές αυτές εμπειρίες στη σχέση μπορεί να είναι αρκετές ώστε να διακόψουν τον κύκλο της επανάληψης του τραύματος στην επόμενη γενιά.
Οι συγγραφείς περιγράφουν ότι άγγελοι και φαντάσματα συνυπάρχουν. Αυτό είναι το σημείο στο οποίο το διαγενεακό τραύμα δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά. Εκεί όπου, παρά τις δυσκολίες, κάτι διαφορετικό μπορεί να συμβεί. Όχι επειδή ο γονέας δεν κουβαλά τραύμα, αλλά επειδή κουβαλά και φροντίδα.
Βιβλιογραφία:
Fonagy, P., Steele, M., Steele, H., Moran, G., & Higgitt, A. (1991). The capacity for understanding mental states: The reflective self in parent and child. Infant Mental Health Journal
Main, M., & Hesse, E. (1990). Parents’ unresolved traumatic experiences are related to infant disorganized attachment status.
Lieberman, A. F., Padrón, E., Van Horn, P., & Harris, W. W. (2005). Angels in the nursery: The intergenerational transmission of benevolent parental influences. Infant mental health journal, 26(6), 504–520. https://doi.org/10.1002/imhj.20071
...
