Υπάρχουν φορές που μπορεί να είμαστε σε επαφή με τη μοναχικότητα μας και να νιώθουμε καλά. Να μείνουμε για λίγο μόνοι στο σπίτι, να περπατήσουμε χωρίς παρέα ή να περάσουμε ένα βράδυ μόνοι μας και να αισθανθούμε ότι αυτό ακριβώς χρειαζόμασταν. Και υπάρχουν άλλες φορές που μπορεί να βρισκόμαστε ανάμεσα σε ανθρώπους και να νιώθουμε βαθιά απομονωμένοι. Να καθόμαστε σε ένα τραπέζι με φίλους και να αισθανόμαστε ότι κανείς δεν μας βλέπει πραγματικά. Να έχουμε ανθρώπους στους οποίους μπορούμε να τηλεφωνήσουμε, αλλά να νιώθουμε ότι δεν μπορούμε να τους μιλήσουμε για όσα πραγματικά μας αισθανόμαστε. Να είμαστε σε μια σχέση και, παρ' όλα αυτά, να αισθανόμαστε μόνοι.
Αυτό είναι ένα από τα παράδοξα της μοναχικότητας: δεν αφορά απαραίτητα το πόσοι άνθρωποι και παρέες υπάρχουν γύρω μας, αλλά το πόσο συνδεδεμένοι αισθανόμαστε μαζί τους και κατά πόσον μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας μέσα στις σχέσεις μας.
Μόνος δεν σημαίνει απαραίτητα μοναχικός
Η μοναχικότητα και η μοναξιά δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα με την κοινωνική απομόνωση. Η κοινωνική απομόνωση περιγράφει περισσότερο μια αντικειμενική κατάσταση: πόσο συχνά βλέπουμε ανθρώπους, πόσες κοινωνικές επαφές έχουμε, πόσο διευρυμένο είναι το κοινωνικό μας δίκτυο.
Η μοναχικότητα, αντίθετα, είναι μια υποκειμενική εμπειρία. Ο Robert Weiss την περιέγραψε ως την αντίληψη ότι είμαστε απομονωμένοι από τους άλλους. Έτσι, κάποιος μπορεί να έχει πολλές κοινωνικές επαφές και να νιώθει μόνος, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να περνά αρκετό χρόνο μόνος και να μην αισθάνεται καθόλου μοναξιά. Εδώ χρειάζεται να κάνουμε μια σημαντική διάκριση.
Η μοναχικότητα μπορεί να είναι μια συνειδητή και επιλεγμένη κατάσταση, ένας χώρος ηρεμίας, αναστοχασμού και επαφής με τον εαυτό μας. Όταν όμως η απομάκρυνση από τους άλλους δεν αποτελεί ελεύθερη επιλογή αλλά γίνεται ένας τρόπος προστασίας ή αποφυγής, για παράδειγμα, επειδή φοβόμαστε την απόρριψη, την κριτική ή την απογοήτευση, τότε μπορεί σταδιακά να οδηγήσει σε μοναξιά. Σε αυτή την περίπτωση, δεν επιλέγουμε απλώς να είμαστε μόνοι· απομακρυνόμαστε επειδή δυσκολευόμαστε να νιώσουμε ασφαλείς μέσα στη σχέση.
Ίσως λοιπόν το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι: «Πόσους ανθρώπους έχω στη ζωή μου;» αλλά: «Υπάρχει κάποιος με τον οποίο μπορώ να είμαι πραγματικά ο εαυτός μου; υπάρχουν άνθρωποι που με βλέπουν πραγματικά;» Η ποιότητα των σχέσεων φαίνεται να έχει μεγαλύτερη σημασία από την ποσότητά τους. Η παρουσία των ανθρώπων δεν αρκεί όταν απουσιάζει η εμπιστοσύνη, η ασφάλεια ότι μπορώ να εκφραστώ χωρίς να φοβάμαι ότι θα με κρίνουν ή ότι θα με απορρίψουν, η αμοιβαιότητα, η αίσθηση ότι ανήκουμε και ότι μπορούμε να βασιστούμε κάπου.
Η μοναξιά ως ένδειξη, όχι ως προσωπική αποτυχία
Μία από τις σημαντικότερες θεωρητικές προσεγγίσεις για τη μοναχικότητα είναι η εξελικτική θεωρία του John Cacioppo. Από αυτή την οπτική, η μοναξιά δεν είναι ένα ελάττωμα του χαρακτήρα ούτε μια ένδειξη ότι «κάτι δεν πάει καλά» με εμάς. Όπως η πείνα μας κινητοποιεί να αναζητήσουμε τροφή και ο σωματικός πόνος μας προειδοποιεί ότι κάτι χρειάζεται φροντίδα, η μοναξιά μπορεί να μας κινητοποιεί προς την επανασύνδεση.
Μπορεί να λειτουργεί σαν ένα εσωτερικό σήμα ότι κάτι στη σύνδεσή μας με τους άλλους δεν ανταποκρίνεται σε αυτό που έχουμε ανάγκη, είτε επειδή μας λείπει η εγγύτητα και η αίσθηση ότι μας βλέπουν και μας καταλαβαίνουν, είτε, αντίθετα, επειδή οι σχέσεις μας είναι τόσο συγχωνευμένες ώστε δεν αφήνουν αρκετό χώρο για να υπάρξουμε ως ξεχωριστοί άνθρωποι.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν το σήμα γίνεται χρόνιο. Όταν η ανάγκη για σύνδεση παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα ανεκπλήρωτη, ο άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να γίνεται περισσότερο ευαίσθητος στα σημάδια κοινωνικής απουσίας ή απόρριψης. Μπορεί να προσέχει περισσότερο ένα βλέμμα, μια αδιαφορία, μια καθυστερημένη απάντηση, έναν τόνο φωνής. Μπορεί να ερμηνεύει πιο εύκολα αμφίσημες συμπεριφορές ως απόρριψη. Και τότε μπορεί να δημιουργηθεί ένας κύκλος: «Χρειάζομαι τους άλλους → φοβάμαι ότι θα με απορρίψουν → αποσύρομαι για να προστατευτώ → έχω λιγότερες ευκαιρίες για ουσιαστική σύνδεση → νιώθω ακόμη πιο μόνος και ότι κανείς δεν θα με καταλάβει.» Έτσι, μπορεί να επιβεβαιώνουμε και να επαναενεργοποιούμε την αίσθηση απομόνωσης με το να μένουμε μακριά από τους άλλους, κάτι που νομίζουμε ότι μας προστατεύει αλλά παράλληλα μας αφαιρεί από τις ευκαιρίες που θα είχαμε για σύνδεση.
Όταν η μοναξιά αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε τους άλλους
Η χρόνια μοναξιά δεν επηρεάζει μόνο το συναίσθημα. Συνδέεται και με τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κοινωνικό μας κόσμο. Ένας άνθρωπος που αισθάνεται μόνος μπορεί να αναπτύξει την προσδοκία ότι οι άλλοι δεν θα τον καταλάβουν, δεν θα τον επιλέξουν ή τελικά θα τον εγκαταλείψουν. Μπορεί να σκέφτεται: «Δεν με θέλουν πραγματικά.» «Αν τους δείξω ποιος είμαι, θα απομακρυνθούν.» «Δεν έχει νόημα να προσπαθήσω.» «Είμαι βάρος για τους άλλους.» «Όλοι έχουν κάποιον εκτός από εμένα.» Αυτές οι σκέψεις δεν είναι απλώς ιδέες που υπάρχουν στο μυαλό. Μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά και τα συναισθήματα.Αν περιμένω ότι θα απορριφθώ, μπορεί να είμαι πιο συγκρατημένος και να απορρίπτω εγώ πρώτα, αφού περιμένω ότι θα μου το κάνουν οι άλλοι. Αν φοβάμαι ότι θα γίνω βάρος, μπορεί να μη ζητήσω ποτέ βοήθεια. Αν θεωρώ ότι δεν ανήκω, μπορεί να μην πλησιάσω ανθρώπους που θα μπορούσαν τελικά να με αποδεχτούν. Αν φοβάμαι ότι θα με κρίνουν ή δεν θα με καταλάβουν, να μην μπω στη διαδικασία καν να προσπαθήσω να ανοιχτώ. Με αυτόν τον τρόπο, η μοναξιά μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο ανάμεσα σε αυτό που περιμένω από τη ζωή και τους ανθρώπους, από αυτό που αντιλαμβάνομαι και από αυτό που τελικά κάνω.
Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο σημαντικά σημεία της ψυχοθεραπευτικής δουλειάς: δεν αρκεί να πούμε σε έναν μοναχικό άνθρωπο «βγες περισσότερο», «κάνε φίλους» ή «μίλα σε περισσότερο κόσμο». Χρειάζεται να κατανοήσουμε τι συμβαίνει μέσα του όταν βρίσκεται απέναντι στους άλλους, πώς έχει μάθει να υπάρχει με αυτόν τον τρόπο και να δουλέψουμε εκεί στις ανάγκες και στους φόβους.
Μερικές φορές η μοναξιά είναι φόβος εγγύτητας
Μια από τις σημαντικότερες θεωρίες στην ψυχολογία προσφέρει ένα ακόμη σημαντικό πλαίσιο κατανόησης. Οι πρώτες σχέσεις μας με τους γονείς συμβάλλουν στη διαμόρφωση προσδοκιών σχετικά με το αν οι άλλοι είναι διαθέσιμοι συναισθηματικά και πρακτικά, αν μπορούμε να τους εμπιστευτούμε και αν εμείς οι ίδιοι είμαστε άξιοι φροντίδας. Αυτά τα μοτίβα μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο πλησιάζουμε τους άλλους και αυτό που περιμένουμε από αυτούς. Για κάποιον-α που έχει μάθει ότι η εγγύτητα μπορεί να συνοδεύεται από απόρριψη, αστάθεια ή απογοήτευση, η σύνδεση μπορεί να γίνει ταυτόχρονα επιθυμητή και απειλητική.
Μπορεί να λαχταρά την εγγύτητα και ταυτόχρονα να φοβάται τι θα συμβεί αν επιτρέψει σε κάποιον να τον πλησιάσει και ταυτόχρονα όταν κάποιος πάει να πλησιάσει να ενεργοποιείται μια σύγκρουση ανάμεσα στο θέλω να έρθεις κοντά και φοβάμαι ή ξέρω τι θα ακολουθήσει (με βάση αυτά που έχω βιώσει στο παρελθόν). Και τότε η μοναξιά αποκτά μια ιδιαίτερη μορφή: «Θέλω να είμαι κοντά σου, αλλά δυσκολεύομαι να νιώσω ασφαλής όταν είσαι κοντά μου.»
Η μοναξιά μπορεί να υπάρχει ακόμη και μέσα στη σχέση
Ίσως μία από τις πιο δύσκολες μορφές μοναχικότητας είναι αυτή που βιώνεται μέσα σε μια στενή σχέση. Όταν είμαστε μόνοι, η απουσία του άλλου είναι εμφανής. Όταν όμως είμαστε με κάποιον και αισθανόμαστε μόνοι, υπάρχει μια διαφορετική εμπειρία: ο άλλος είναι σωματικά παρών, αλλά συναισθηματικά δεν υπάρχει εγγύτητα και πραγματική σύνδεση. Μπορεί να υπάρχει επικοινωνία χωρίς συναισθηματικό άνοιγμα και ασφάλεια. Συμβίωση χωρίς οικειότητα. Σεξουαλική επαφή χωρίς συναισθηματική εγγύτητα. Καθημερινότητα χωρίς την αίσθηση ότι κάποιος πραγματικά ενδιαφέρεται να με φροντίσει και να γνωρίσει τον εσωτερικό μας κόσμο. Και τότε μπορεί να προκύψει μια ιδιαίτερα οδυνηρή σκέψη: «Πώς γίνεται να είμαι τόσο μόνος ενώ δεν είμαι μόνος;» Η μοναχικότητα, επομένως, δεν ζητά απαραίτητα περισσότερους ανθρώπους. Συχνά ζητά περισσότερη αληθινή επαφή. Γιατί πονά τόσο πολύ;
Η εμπειρία της κοινωνικής απόρριψης, του αποκλεισμού ή της απώλειας έχει συνδεθεί ερευνητικά με συστήματα του εγκεφάλου που σχετίζονται και με την επεξεργασία του σωματικού πόνου.
Όμως δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε όλες τις νευροβιολογικές λεπτομέρειες για να καταλάβουμε κάτι απλό: η ανάγκη για σύνδεση δεν είναι πολυτέλεια. Ο άνθρωπος είναι βαθιά κοινωνικό ον. Η αίσθηση ότι ανήκουμε κάπου, ότι υπάρχουν άνθρωποι στους οποίους μπορούμε να στραφούμε και ότι η παρουσία μας έχει σημασία αποτελεί σημαντικό μέρος της ψυχικής μας ευημερίας. Γι' αυτό και η μοναξιά δεν είναι απλώς «ένα δυσάρεστο συναίσθημα». Όταν γίνεται έντονη και παρατεταμένη, έχει συσχετιστεί με προβλήματα ψυχικής και σωματικής υγείας, όπως καταθλιπτικά και αγχώδη συμπτώματα, διαταραχές ύπνου και χαμηλότερη ποιότητα ζωής. Μετα-αναλύσεις έχουν επίσης βρει συσχετίσεις ανάμεσα στη μοναξιά ή την κοινωνική απομόνωση και την αυξημένη θνησιμότητα. Αυτά τα ευρήματα είναι σημαντικά, αλλά δεν σημαίνουν ότι η μοναχικότητα προκαλεί από μόνη της κάθε τέτοιο αποτέλεσμα· πρόκειται για σύνθετες, αμφίδρομες σχέσεις στις οποίες εμπλέκονται πολλοί παράγοντες.
Το αίσθημα μοναξιάς δεν θεραπεύεται απλώς με περισσότερη κοινωνικότητα Εδώ βρίσκεται ένα ακόμη σημαντικό εύρημα της σύγχρονης έρευνας. Το να πούμε σε κάποιον που αισθάνεται μόνος «κάνε περισσότερες παρέες» μοιάζει λογικό, αλλά δεν είναι πάντα αυτό που χρειάζεται πραγματικά. Η πρόσφατη μετα-ανάλυση 280 μελετών που παρουσιάζει η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία δείχνει ότι οι παρεμβάσεις που στοχεύουν ψυχολογικές διεργασίες, όπως τον τρόπο που σκεφτόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους και τις κοινωνικές καταστάσεις, φαίνεται να έχουν ιδιαίτερα σημαντική επίδραση στη μείωση της μοναξιάς. Οι παρεμβάσεις που απλώς αυξάνουν την κοινωνική επαφή φαίνεται να έχουν μικρότερα αποτελέσματα. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Γιατί δύο άνθρωποι μπορεί να πηγαίνουν στο ίδιο πάρτι και να βιώνουν δύο εντελώς διαφορετικές εμπειρίες. Ο ένας μπορεί να σκέφτεται: «Χαίρομαι που είμαι εδώ.» Ο άλλος: «Κανείς δεν ενδιαφέρεται πραγματικά που είμαι εδώ.» Η εξωτερική κατάσταση είναι ίδια. Η εσωτερική εμπειρία όμως είναι διαφορετική. Γι' αυτό και η αντιμετώπιση της μοναχικότητας χρειάζεται να αφορά όχι μόνο το πόσο συνδεόμαστε, αλλά και το πώς συνδεόμαστε.
Τι μπορεί να αλλάξει μέσα από τη θεραπεία;
Η ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να δημιουργήσει μαγικά έναν κοινωνικό κύκλο. Μπορεί όμως να δημιουργήσει έναν χώρο όπου ο άνθρωπος θα αρχίσει να παρατηρεί τι συμβαίνει μέσα του όταν προσπαθεί να συνδεθεί.
Τι φοβάμαι όταν με πλησιάζουν; Τι περιμένω ότι θα συμβεί; Πότε αποσύρομαι; Πώς καταλαβαίνω ότι ο άλλος με απορρίπτει; Μπορώ να δείξω την ανάγκη μου ή νιώθω ότι πρέπει να τα καταφέρνω μόνος μου; Μπορώ να ζητήσω; Μπορώ να δεχτώ; Μπορώ να αντέξω το ενδεχόμενο ότι κάποιος μπορεί να μη με επιλέξει χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν αξίζω; Και κυρίως: Μπορώ να επιτρέψω στον εαυτό μου να γίνει λίγο περισσότερο ορατός;
Η θεραπευτική σχέση μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο όπου κάποιος βιώνει μια διαφορετική μορφή σχέσης: μια σχέση στην οποία μπορεί να παρατηρήσει τα συναισθήματά του, να δοκιμάσει να εκφράσει ανάγκες, να αναγνωρίσει φόβους και να συναντήσει τον άλλον χωρίς να χρειάζεται να προστατεύεται συνεχώς. Για ανθρώπους που έχουν μάθει να περιμένουν απόρριψη ή εγκατάλειψη, μια τέτοια εμπειρία μπορεί να αποτελέσει μια μικρή αλλά σημαντική «διορθωτική» εμπειρία σχέσης.
Να μάθουμε να αντέχουμε και τη μοναχικότητα
Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά. Η θεραπεία της μοναχικότητας δεν σημαίνει ότι πρέπει να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου δεν θα θέλουμε ποτέ να είμαστε μόνοι.
Η ικανότητα να μπορούμε να είμαστε μόνοι χωρίς να αισθανόμαστε εγκαταλελειμμένοι είναι επίσης σημαντική. Ο Donald Winnicott μίλησε για την «ικανότητα να είμαστε μόνοι» ως μια αναπτυξιακά σημαντική δυνατότητα. Δεν πρόκειται για απομόνωση. Πρόκειται για την εμπειρία ότι μπορούμε να υπάρχουμε με τον εαυτό μας χωρίς η απουσία του άλλου να βιώνεται ως απειλή.
Ίσως, λοιπόν, ο στόχος δεν είναι να γεμίσουμε κάθε κενό με ανθρώπους.
Ούτε να μάθουμε να μη χρειαζόμαστε κανέναν.
Αλλά να μπορούμε να κινούμαστε ανάμεσα στις δύο εμπειρίες:
να είμαι με τον εαυτό μου χωρίς να χάνομαι
και
να είμαι με τους άλλους χωρίς να χάνω τον εαυτό μου.
Η μοναχικότητα ως πρόσκληση για επανασύνδεση
Ίσως τελικά αξίζει να δούμε τη μοναχικότητα λίγο διαφορετικά. Όχι ως απόδειξη ότι είμαστε ανεπιθύμητοι. Όχι ως αποτυχία να δημιουργήσουμε σχέσεις. Όχι ως κάτι που πρέπει επειγόντως να εξαφανίσουμε. Αλλά ως ένα μήνυμα. Κάτι μέσα μας λέει: «Χρειάζομαι επαφή.» Και η επαφή αυτή δεν χρειάζεται απαραίτητα να ξεκινήσει με έναν μεγάλο κοινωνικό κύκλο. Μπορεί να ξεκινήσει με ένα τηλεφώνημα. Με το να παραδεχτούμε «δεν είμαι πολύ καλά σήμερα». Με το να αφήσουμε έναν άνθρωπο να μας γνωρίσει λίγο περισσότερο. Και μερικές φορές μπορεί να ξεκινήσει ακόμη πιο απλά: με το να αναγνωρίσουμε στον εαυτό μας ότι ναι, νιώθουμε μόνοι. Χωρίς ντροπή. Γιατί η μοναχικότητα δεν σημαίνει ότι δεν είμαστε αρκετοί. Σημαίνει ότι, όπως όλοι οι άνθρωποι, έχουμε ανάγκη από αυθεντική και ουσιαστική σύνδεση.
Βιβλιογραφία
-
Winnicott, D. W. (1958). The capacity to be alone. International Journal of Psycho-Analysis, 39(5), 416–420.
Cacioppo, J. T., Hawkley, L. C., Ernst, J. M., Burleson, M., Berntson, G. G., Nouriani, B., & Spiegel, D. (2006). Loneliness within a nomological net: An evolutionary perspective. Journal of Research in Personality, 40(6), 1054–1085. https://doi.org/10.1016/j.jrp.2005.11.007
Perlman, D., & Peplau, L. A. (1981). Toward a social psychology of loneliness. In S. Duck & R. Gilmour (Eds.), Personal Relationships in Disorder (pp. 31–56). London: Academic Press.



