Υπάρχουν εικόνες που δεν μας θυμίζουν απαραίτητα συγκεκριμένες αναμνήσεις.
Ένα άδειο παιδικό δωμάτιο. Ένα σαλόνι με έπιπλα δεκαετίας του ’90. Μια παραμελημένη παιδική χαρά. Μια πισίνα χωρίς κανέναν μέσα. Ένας παλιός καναπές, μια τηλεόραση με χοντρό γυαλί, ένα παράθυρο που βλέπει σε έναν κήπο.
Κοιτάζοντάς τα, μπορεί να νιώσουμε κάτι παράξενο.
Ένα αίσθημα σύνδεσης με κάτι παλιό. Μια γλυκύτητα. Μια μελαγχολία. Μερικές φορές ακόμη και μια ανεξήγητη θλίψη. Και το πιο παράξενο είναι ότι μπορεί να μη θυμόμαστε τίποτα συγκεκριμένο, καμία δική μας ανάμνηση αλλά και όλες μαζί.
Κάτι μέσα μας λέει: ξέρω αυτό το μέρος. ή για την ακρίβεια ξέρω πώς αυτό το μέρος με κάνει να νιώθω. Σαν να το έχουμε επισκεφθεί κάποτε σε ένα όνειρο. Σαν να επιστρέφουμε για λίγα δευτερόλεπτα σε μια ζωή που δεν μπορούμε ακριβώς να θυμηθούμε.
Όταν νοσταλγούμε κάτι που δεν θυμόμαστε
Τα τελευταία χρόνια, στο διαδίκτυο έχει εμφανιστεί ένα είδος αισθητικής που προσπαθεί να δώσει μορφή σε αυτό το δύσκολο να περιγραφεί συναίσθημα.
Dreamcore, weirdcore, nostalgiacore, liminal spaces.
Δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Συχνά όμως συναντιούνται σε ένα κοινό σημείο: σε εικόνες που μοιάζουν ταυτόχρονα οικείες και ξένες, αληθινές και ονειρικές.
Το dreamcore, για παράδειγμα, χρησιμοποιεί συχνά θολές και σουρεαλιστικές εικόνες, ενώ το weirdcore συνδέεται περισσότερο με την αίσθηση της παράξενης οικειότητας, της σύγχυσης και μιας αόριστης νοσταλγίας. Διαδικτυακές κοινότητες συχνά περιγράφουν αυτή την εμπειρία ως “νοσταλγία για μια εποχή που δεν έζησα” ή “σαν να μου λείπει ένα μέρος στο οποίο δεν έχω πάει” ή “σαν να θυμάμαι ένα όνειρο απο χρόνια πριν”.
Και εδώ εμφανίζεται μια ενδιαφέρουσα έννοια που έχει γίνει γνωστή τα τελευταία χρόνια: anemoia. Ο όρος προέρχεται από το The Dictionary of Obscure Sorrows του John Koenig και χρησιμοποιείται για να περιγράψει το συναίσθημα νοσταλγίας για έναν χρόνο, έναν τόπο ή μια πραγματικότητα που δεν έχουμε ζήσει. Δεν πρόκειται, επομένως, για ανάμνηση με την κυριολεκτική έννοια. Είναι περισσότερο μια συναισθηματική σχέση με κάτι που γνωρίζουμε μέσα από τη φαντασία, τις εικόνες, τις ιστορίες και την πολιτισμική μνήμη. Η διάκριση αυτή παρουσιάζεται και σε πρόσφατο άρθρο του Psychology Today, το οποίο ξεχωρίζει τη νοσταλγία για προσωπικές εμπειρίες από την anemoia που σφορά σε εμπειρίες που δεν ζήσαμε.
Και ίσως αυτή η λέξη να εξηγεί κάτι που πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να περιγράψουν.
Πώς γίνεται να μας λείπει μια εποχή στην οποία δεν ζήσαμε;
Η νοσταλγία, με την ψυχολογική της έννοια, αφορά συνήθως μια προσωπική εμπειρία του παρελθόντος. Ένα καλοκαίρι. Το σπίτι όπου μεγαλώσαμε. Τα παιδικά Σαββατοκύριακα. Τους φίλους του σχολείου. Τα Χριστούγεννα στο σπίτι των παππούδων. Μια εποχή της ζωής μας που πράγματι υπήρξε. Και παρότι είναι γλυκόπικρη, η νοσταλγία μπορεί να έχει θετικές λειτουργίες. Έρευνες έχουν συνδέσει τη νοσταλγική ανάμνηση με μεγαλύτερη κοινωνική συνδεσιμότητα, θετικό συναίσθημα, αίσθηση συνέχειας του εαυτού και νοήματος στη ζωή.
Η anemoia είναι διαφορετική. Εδώ δεν επιστρέφουμε σε μια δική μας ανάμνηση. Φανταζόμαστε ότι επιστρέφουμε σε κάτι που δεν υπήρξε ποτέ δικό μας.. Μπορεί να κοιτάμε ένα σπίτι των 80s και να φανταζόμαστε πώς θα ήταν να μεγαλώναμε εκεί. Να βλέπουμε μια παλιά παιδική χαρά και να νιώθουμε ότι κάποτε παίξαμε εκεί. Να ακούμε μουσική από μια εποχή πριν γεννηθούμε και να αισθανόμαστε μια παράξενη οικειότητα. Δεν υπάρχει μνήμη ότι το ζήσαμε αυτό, αλλά η φαντασία. Αυτό είναι και ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης μνήμης, ότι μπορούμε όχι μόνο να ανακατασκευάζουμε το δικό μας παρελθόν, αλλά και να τοποθετούμε νοητά τον εαυτό μας σε χρόνους, τόπους και ζωές που δεν ζήσαμε.
Γιατί τα σπίτια των 80s και των 90s μάς προκαλούν τόσο έντονα συναισθήματα;
Ένα σπίτι δεν είναι απλώς ένας χώρος.
Είναι ένα δοχείο μνήμης και εμπειρίας.
Τα παιδιά δεν θυμούνται μόνο τι συνέβη μέσα σε ένα σπίτι. Μαθαίνουν τον κόσμο μέσα από τους χώρους του: το ύψος της πόρτας, το φως στην κουζίνα το απόγευμα, το πάτωμα κάτω από τα πόδια τους, τον ήχο του ψυγείου, τη μυρωδιά του φαγητού, τον καναπέ στον οποίο αποκοιμήθηκαν, το δωμάτιο στο οποίο έπαιξαν, τη θερμοκρασία από το πλακάκι στο οποίο ξάπλωναν.
Έτσι, όταν αργότερα βλέπουμε έναν παρόμοιο χώρο, δεν χρειάζεται να ανακαλέσουμε συνειδητά μια συγκεκριμένη ανάμνηση.
Μπορεί να ενεργοποιείται κάτι πολύ πιο ασαφές και βιωματικό: μια σωματική μνήμη ότι κάπως έτσι ένιωθα τον κόσμο όταν ήμουν μικρός-ή.
Η έρευνα για την αυτοβιογραφική μνήμη δείχνει ότι η ανάκληση δεν είναι μια απλή αναπαραγωγή αποθηκευμένων γεγονότων. Οι αναμνήσεις συνδέονται με το πώς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και οργανώνονται μέσα σε ευρύτερες ιστορίες για τη ζωή μας. Η ανάπτυξη του ίδιου του «εαυτού» αποτελεί σημαντικό μέρος του τρόπου με τον οποίο σχηματίζονται και διατηρούνται οι αυτοβιογραφικές αναμνήσεις.
Και υπάρχει ακόμη ένα ενδιαφέρον εύρημα.
Οι ενήλικες τείνουν να θυμούνται δυσανάλογα πολλές προσωπικές εμπειρίες από την εφηβεία και την πρώιμη ενήλικη ζωή. Το φαινόμενο ονομάζεται reminiscence bump. Δεν σημαίνει ότι η παιδική ηλικία είναι απαραίτητα η περίοδος που θυμόμαστε περισσότερο, αλλά δείχνει πόσο σημαντικά είναι τα πρώτα χρόνια της διαμόρφωσης της ταυτότητας για την αυτοβιογραφική μνήμη.
Οι περίοδοι αυτές είναι γεμάτες «πρώτες φορές»: πρώτες φιλίες, πρώτες απώλειες, πρώτες ανεξαρτησίες, πρώτα όνειρα, πρώτες εμπειρίες του κόσμου έξω από την οικογένεια. Προσωπικά ενώ δεν θυμάμαι πολλά από την παιδική μου ηλικία, θυμάμαι το αίσθημα που είχα όταν ξεκίνησα να μετακινούμαι με τις φίλες μου για να πάω από την κωμόπολη που ζούσα στο κέντρο της μεγάλης πόλης, μισή ώρα μακριά.
Δεν θυμόμαστε λοιπόν μόνο τι συνέβη τότε.
Θυμόμαστε, συχνά, πώς νιώθαμε όταν αρχίσαμε να γνωρίζουμε περισσότερο τον κόσμο.
Η νοσταλγία δεν είναι μόνο επιθυμία να γυρίσουμε πίσω
Η λέξη «νοσταλγία» κουβαλά συχνά την ιδέα μιας γλυκιάς θλίψης για το παρελθόν. Η σύγχρονη ψυχολογική έρευνα, όμως, την αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη πολυπλοκότητα.
Η νοσταλγία είναι ένα συναίσθημα ταυτόχρονα γλυκόπικρο, βαθιά συνδεδεμένο με προσωπικές και κοινωνικές αναμνήσεις. Μπορεί να εμφανίζεται όταν αισθανόμαστε μόνοι, αποσυνδεδεμένοι ή συναισθηματικά πιεσμένοι και, παραδόξως, να λειτουργεί ως τρόπος συναισθηματικής ρύθμισης: να ενισχύει την αίσθηση σύνδεσης, αυτοεκτίμησης και συνέχειας του εαυτού.
Με άλλα λόγια, όταν επιστρέφουμε νοητά σε μια σημαντική περίοδο του παρελθόντος, δεν κοιτάμε απλώς προς τα πίσω.
Υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας ότι υπήρξαμε παιδί, έφηβος, ένας νέος άνθρωπος που φοβόταν άλλα τόλμησε, που δίσταζε αλλά δοκίμασε, που δεν ήξερε πολλά αλλά θέλησε να μάθει τον κόσμο.
Η νοσταλγία μπορεί έτσι να δημιουργεί αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν την αίσθηση συνέχειας του εαυτού: την αίσθηση ότι ο άνθρωπος που είμαι σήμερα συνδέεται με τον άνθρωπο που ήμουν τότε. Έρευνες έχουν δείξει ότι η νοσταλγία μπορεί να ενισχύσει αυτή την αίσθηση συνέχειας, εν μέρει μέσω της κοινωνικής συνδεσιμότητας, και με αυτόν τον τρόπο να ενισχύσει και την αίσθηση νοήματος στη ζωή.
Αυτό που κοιτάμε μπορεί να μην υπάρχει πια>
Το παρελθόν δεν είναι απλώς μακριά.
Είναι κάτι που δεν θα ξανάρθει.
Το σπίτι που μεγαλώσαμε μπορεί να υπάρχει ακόμη, αλλά όχι όπως το θυμόμαστε. Οι άνθρωποι έχουν αλλάξει. Κάποιοι έχουν φύγει. Τα δωμάτια έχουν βαφτεί, τα έπιπλα έχουν αλλάξει. Οι βιντεοκασέτες αντικαταστάθηκαν με dvd και στη συνέχεια με ψηφιακά αρχεία.
Αυτό που νοσταλγούμε δεν είναι μόνο ένας τόπος.
Είναι το πώς βιώσαμε τότε τη ζωή μέσα σε εκείνον τον τόπο.
Και αυτός ο τρόπος δεν μπορεί να επιστρέψει.
Ίσως γι' αυτό μια φωτογραφία ενός άδειου παιδικού δωματίου μπορεί να μας ανακινήσει τόσα συναισθήματα.
Μπορούμε σχεδόν να φανταστούμε το παιδί που θα έπρεπε να βρίσκεται εκεί.
Τα παιχνίδια που δεν είναι πια στο πάτωμα. Τη φωνή που δεν ακούγεται. Το παιδί που υπήρξαμε και δεν μπορούμε να ξαναγίνουμε.
Αυτό ίσως εξηγεί ίσως και τη γοητεία των liminal spaces.
Ο όρος liminal προέρχεται από το λατινικό limen, που σημαίνει κατώφλι. Περιγράφει κάτι που βρίσκεται ανάμεσα σε δύο καταστάσεις: ούτε ακριβώς εδώ ούτε εκεί, ούτε παλιό ούτε καινούργιο.
Ένας άδειος διάδρομος. Ένα σχολείο μετά το τέλος των μαθημάτων. Μια παιδική χαρά το σούρουπο. Ένα ξενοδοχείο χωρίς ανθρώπους. Ένα εμπορικό κέντρο λίγο πριν ανοίξει.
Είναι χώροι που κανονικά είναι γεμάτοι ζωή, αλλά η ζωή έχει προσωρινά αποσυρθεί.
Αυτό δημιουργεί ένα παράξενο ψυχολογικό αποτέλεσμα: ο χώρος είναι οικείος, αλλά κάτι λείπει.
Σε διαδικτυακές συζητήσεις, άνθρωποι περιγράφουν ακριβώς αυτή την αίσθηση: «οικειότητα αλλά παράξενη ατμόσφαιρα», «μέρη που θα έπρεπε να έχουν ανθρώπους αλλά δεν έχουν κανέναν», «σαν να έχω υπάρξει εκεί ως παιδί, παρόλο που ξέρω ότι δεν έχω».
Κάποιος μάλιστα περιγράφει τα liminal spaces ως μια μορφή anemoia: νοσταλγία για έναν χρόνο που δεν έζησες.
Μπορούμε να νοσταλγούμε ακόμη και κάτι που δεν συνέβη ποτέ;
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουμε «ψευδείς αναμνήσεις» ή ότι θυμόμαστε γεγονότα που δεν συνέβησαν.
Μπορεί να νοσταλγούμε μια δυνατότητα ή μια εμπειρία που θα θέλαμε να ζήσουμε.
Μια παιδική ηλικία που θα θέλαμε να είχαμε. Ένα σπίτι που δεν είχαμε. Μια οικογένεια που θα θέλαμε να ήταν διαφορετική. Μια εποχή στην οποία δεν ζήσαμε αλλά την έχουμε γνωρίσει μέσα από φωτογραφίες, ταινίες, μουσική, ιστορίες και εικόνες.
Κάποιες φορές, επομένως, το αντικείμενο της νοσταλγίας δεν είναι μια πραγματική ανάμνηση αλλά ένα διορθωτικό συναισθηματικό σενάριο .
«Πώς θα ήταν αν…»
Αν είχα μεγαλώσει αλλού.
Αν η οικογένειά μου ήταν διαφορετική.
Αν είχα προλάβει εκείνη την εποχή.
Αν μπορούσα να ξαναζήσω τα χρόνια στα οποία όλα έμοιαζαν ακόμη αθώα. Αν είχα βγει με εκείνη την παρέα σε εκείνο το μέρος.
Ίσως αυτός είναι ένας λόγος που οι εικόνες των 80s και των 90s μπορούν να προκαλούν τόσο έντονη συγκίνηση ακόμη και σε ανθρώπους που δεν έζησαν ποτέ ακριβώς εκείνη την πραγματικότητα.
Δεν χρειάζεται να έχουμε υπάρξει μέσα σε ένα συγκεκριμένο σπίτι για να αναγνωρίσουμε κάτι από την αίσθηση του «σπιτιού».
Η νοσταλγία ως μικρό πένθος
Υπάρχει όμως και μια λεπτή θλίψη μέσα σε αυτή την εμπειρία.
Γιατί κάθε νοσταλγία περιέχει ταυτόχρονα την παρουσία αλλά και την απουσία.
Θυμάμαι κάτι και ακριβώς επειδή το θυμάμαι, ξέρω ότι τελείωσε.
Αισθάνομαι ζεστασιά και ταυτόχρονα αισθάνομαι ότι αυτή η ζεστασιά ανήκει σε έναν χρόνο στον οποίο δεν μπορώ να επιστρέψω.
Γι' αυτό η νοσταλγία μπορεί να είναι τόσο παράξενα γλυκόπικρη.
Δεν είναι απλώς θλίψη για αυτό που χάθηκε.
Είναι και ευγνωμοσύνη που κάποτε υπήρξε.
Και ίσως αυτό εξηγεί γιατί η νοσταλγία, παρά τη μελαγχολία της, έχει συσχετιστεί ερευνητικά με μεγαλύτερη κοινωνική συνδεσιμότητα, αίσθηση συνέχειας του εαυτού και νοήματος.
Το παρελθόν δεν επιστρέφει.
Αλλά μπορεί να μας επισκεφθεί μέσα από τις αναμνήσεις.
Μέσα από μια σκουριασμένη τραμπάλα. Ένα τραγούδι. Ένα φως. Μια παλιά τηλεόραση. Ένα άδειο δωμάτιο.
Και για λίγα λεπτά μπορεί να νιώσουμε ξανά κάτι από τον κόσμο όπως τον αισθανόμασταν τότε.
Ίσως τελικά δεν νοσταλγούμε την εποχή
Ίσως αυτό που νοσταλγούμε δεν είναι πραγματικά τα 80s ή τα 90s.
Ούτε τα σπίτια, ούτε τα έπιπλα, ούτε τις παλιές τηλεοράσεις.
Ίσως νοσταλγούμε την εμπειρία του να βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή της ζωής μας.
Την αίσθηση ότι ο χρόνος είναι άπειρος.
Ότι οι άνθρωποι που αγαπάμε θα είναι πάντα εκεί.
Ότι στον κόσμο υπάρχει αθωότητα και μια ξεγνοισιά
Ότι το σπίτι θα παραμένει το ίδιο.
Ότι το καλοκαίρι θα επιστρέφει κάθε χρόνο και οι διακοπές δεν θα τελειώνουν πραγματικά.
Γι' αυτό ίσως μια εικόνα ενός παλιού παιδικού δωματίου μπορεί να μας συγκινήσει περισσότερο στα τριάντα ή στα σαράντα μας απ' όσο θα μπορούσε ποτέ να μας συγκινήσει όταν ήμασταν παιδιά.
Τότε δεν γνωρίζαμε ότι ήταν η παιδική μας ηλικία και πως κάποτε αυτό θα τελείωνε. Σκέφτομαι κάποιες φορές πότε ήταν η τελευταία φορά που κοιμήθηκα ως έφηβη στο σπίτι της κολλητής μου, ή πότε παίξαμε τελευταία φορά sims στον υπολογιστή της ή την τελευταία φορά στον κήπο του σπιτιού μας. Δεν μπορώ να θυμηθώ αλλά οι εικόνες αυτες που κουβαλούν αυτή την αίσθηση παιδικής νοσταλγίας με γυρνάνε ξανά σε αυτές τις γλυκόπικρες αναμνήσεις.
Κοιτάμε μια φωτογραφία μιας άδειας παιδικής χαράς και, μέσα στην ησυχία της, συναντάμε όχι μόνο το παιδί που υπήρξαμε, αλλά και όλα όσα ονειρευόμασταν τότε.
Και ίσως, για λίγα λεπτά, αυτή η σύνδεση να είναι αρκετή.
