Πολλές φορές, όταν σκεφτόμαστε, γινόμαστε ένα με τις σκέψεις μας. Υιοθετούμε αυτόματα ό,τι λέξεις παίρνουν μορφή στο κεφάλι μας ως αυταπόδεικτη αλήθεια. Λέμε μέσα μας "Σκέφτομαι, άρα αυτό που σκέφτομαι είναι αλήθεια". Συχνά όμως, πρόκειται για πλάνη. Οι σκέψεις μας εκφράζουν διάφορες εσωτερικές διαδικασίες, φόβους, άγχη, ανασφάλειες, οι οποίες συχνά διατυπώνονται με τη μορφή ερωτημάτων ή προβληματισμών: «Δεν με θέλουν, άρα μάλλον δεν αξίζω», «Δεν με ακούν, άρα μάλλον δεν είμαι σημαντική».

Υπάρχει μια δυνατότητα που μας επιτρέπει να διαχωρίζουμε τη σκέψη μας από τον εαυτό που σκέφτεται. Το πρόσωπο από τις σκέψεις. Δεν είμαστε οι σκέψεις μας και οι σκέψεις δεν είμαστε εμείς. Για να μπορέσουμε λοιπόν να δημιουργήσουμε αυτό το χώρο ανάμεσα σε αυτά, χρησιμοποιούμε μια ικανότητα που δεν αφορά τόσο αυτό που σκεφτόμαστε, αλλά το να μπορούμε να παρατηρούμε πώς σκεφτόμαστε. Να μην αισθανόμαστε μόνο, αλλά να μπορούμε να αναγνωρίζουμε τι συμβαίνει μέσα μας και πώς αισθανόμαστε.

Να μην αντιδρούμε απλώς σε μια κατάσταση, αλλά να μπορούμε να αναρωτηθούμε: «Τι συμβαίνει τώρα μέσα μου; Γιατί το βλέπω έτσι; Τι με κάνει να είμαι τόσο βέβαιος ότι αυτή είναι η μόνη αλήθεια; Τι με κάνει να θεωρώ ότι αυτό που αισθάνομαι είναι απαραίτητα ίδιο με αυτό που μπορεί να αισθάνεται ο άλλος;» ή «Τι με κάνει να νιώθω ή να πιστεύω ότι αυτό που σκέφτομαι αποτελεί πρόβλεψη για το μέλλον;»

Αυτή η ικανότητα ονομάζεται μεταγνώση (metacognition) και αφορά την επίγνωση και την παρατήρηση των ίδιων των σκέψεων.

Με απλά λόγια, είναι η δυνατότητα να σκεφτόμαστε για το πώς σκεφτόμαστε.

Είναι διαφορετικό να φοβάμαι ότι δεν θα πετύχω τον στόχο μου και να κάνω σκέψεις γύρω από αυτό και διαφορετικό να αντιλαμβάνομαι ότι κάνω αυτή τη σκέψη. Η πρώτη εκδοχή αφορά την ταύτιση του εαυτού μου με αυτό που φοβάμαι και σκέφτομαι. Η δεύτερη αναγνωρίζει πως είναι απλώς μια σκέψη και πως μπορούν να υπάρχουν πολλές διαφορετικές σκέψεις, ερμηνείες και ενδεχόμενα παράλληλα με αυτή.

Από το «σκέφτομαι» στο «παρατηρώ ότι σκέφτομαι»

Όταν ένας άνθρωπος σκέφτεται «δεν με συμπαθούν», μπορεί να βιώνει αυτή τη σκέψη ως μια πραγματικότητα. Η σκέψη και η πραγματικότητα μοιάζουν να ταυτίζονται μέσα του.

Η μεταγνώση δημιουργεί μια μικρή αλλά σημαντική απόσταση:

«Παρατηρώ ότι σκέφτομαι πως δεν με συμπαθούν.»

Η διαφορά μπορεί να φαίνεται μικρή, αλλά ψυχολογικά είναι πολύ σημαντική. Στην πρώτη περίπτωση, ο άνθρωπος βρίσκεται μέσα στη σκέψη. Στη δεύτερη, μπορεί να τη δει από μια άλλη θέση. Όχι από τη θέση του ανθρώπου που αισθάνεται ότι δεν τον συμπαθούν, αλλά από τη θέση εκείνου που παρατηρεί αυτή την εμπειρία. Έτσι έχει περισσότερες δυνατότητες σκέψης και δράσης, αντί να βουλιάζει μέσα στη θέση εκείνου που δεν συμπαθούν.

Όταν μπορούμε να παρατηρήσουμε μια σκέψη, αρχίζουμε να έχουμε περισσότερες δυνατότητες απέναντί της. Μπορούμε να την εξετάσουμε, να την αμφισβητήσουμε, να αναζητήσουμε άλλες ερμηνείες ή ακόμη και να αποφασίσουμε ότι δεν χρειάζεται να την υιοθετήσουμε.

Η σκέψη έτσι παύει να αντιμετωπίζεται αυτόματα ως αντικειμενική πραγματικότητα και γίνεται αντικείμενο παρατήρησης.

Η ικανότητα αυτή εξασκείται και καλλιεργείται. Όπως πολλά πράγματα στη ζωή και στη λειτουργία μας, είναι αποτέλεσμα εξέλιξης και εξάσκησης. Ένα μεγάλο μέρος της ψυχικής δυσφορίας συνδέεται με την απουσία αυτού του χώρου ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει μέσα μας και στον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε.

Κάποιος αισθάνεται απόρριψη και αποσύρεται. Κάποια φοβάται την εγκατάλειψη και προσπαθεί να ελέγξει τη σχέση. Κάποιος θυμώνει και επιτίθεται. Άλλος νιώθει ντροπή και κρύβεται.

Η αντίδραση μπορεί να είναι τόσο αυτόματη, ώστε να μην υπάρχει χρόνος για την ερώτηση:

«Τι μου συμβαίνει αυτή τη στιγμή;»

Η μεταγνώση δημιουργεί ακριβώς αυτόν τον χώρο. Έναν χώρο ανάμεσα στο συναίσθημα και στην ταύτιση με αυτό, ανάμεσα στη σκέψη και στην πεποίθηση.

Έτσι, μπορούμε να αισθανόμαστε και να σκεφτόμαστε και ταυτόχρονα να έχουμε επίγνωση για αυτό.

Μπορούμε να πούμε:

«Νιώθω φόβο, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κίνδυνος.»

«Νιώθω ότι με απορρίπτει, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το κάνει.»

«Έχω την ανάγκη να φύγω, αλλά ίσως αυτή η ανάγκη συνδέεται με κάτι που έχω μάθει να κάνω όταν φοβάμαι.»

Αυτή η διαφοροποίηση είναι μια σημαντική μορφή ψυχικής ελευθερίας και δυνατότητας.

Η μεταγνώση στην ψυχοθεραπεία

Κατά κάποιον τρόπο, η ψυχοθεραπεία είναι μια διαδικασία καλλιέργειας αυτής της ικανότητας.

Στη θεραπεία δεν εξετάζουμε μόνο τι σκέφτεται ένας άνθρωπος. Παρατηρούμε μαζί πώς σκέφτεται, πώς έμαθε να σκέφτεται έτσι, τι υποθέσεις κάνει για τον εαυτό του και τους άλλους, πώς αντιλαμβάνεται τα συναισθήματά του και πώς οι προηγούμενες εμπειρίες επηρεάζουν αυτό που συμβαίνει τώρα.

Για παράδειγμα, μια θεραπευόμενη μπορεί να λέει: «Όταν δεν μου απαντάει, αρχίζω και ανησυχώ και νιώθω ότι έχει χάσει το ενδιαφέρον του.»

Η θεραπευτική διερεύνηση μπορεί να μετακινήσει σταδιακά αυτή τη βεβαιότητα προς τη σκέψη: «Όταν δεν μου απαντάει, παρατηρώ ότι αμέσως έρχεται η σκέψη πως έχει χάσει το ενδιαφέρον του. Αλλά μήπως αυτό αφορά κάτι δικό μου; Μήπως υπάρχουν και άλλες πιθανές εξηγήσεις; Μήπως αυτή η ερμηνεία εμφανίζεται τόσο γρήγορα γιατί βασίζεται σε κάτι που γνωρίζω από το παρελθόν μου;»

Αυτό δεν είναι απλώς αλλαγή μιας σκέψης. Αφορά μια μετακίνηση στη σχέση που έχουμε με τις σκέψεις μας.

Όταν η σκέψη παύει να είναι απόλυτη αλήθεια

Ένα χαρακτηριστικό του ψυχικού πόνου είναι συχνά η ακαμψία. Μια ερμηνεία γίνεται η μόνη δυνατή ερμηνεία. Ένα συναίσθημα γίνεται απόδειξη. Μια παλιά εμπειρία γίνεται πρόβλεψη για το μέλλον.

«Αφού φοβάμαι, κάτι κακό θα συμβεί.»

«Αφού νιώθω ανεπαρκής, σημαίνει ότι είμαι ανεπαρκής.»

«Αφού εκείνος απομακρύνθηκε, σημαίνει ότι δεν αξίζω.»

Η μεταγνώση δεν έρχεται απαραίτητα να πει ότι αυτές οι σκέψεις είναι λανθασμένες. Μας επιτρέπει να εξετάσουμε τη διαδικασία που οδήγησε σε μια σκέψη, μια στάση ή μια κατάσταση στο παρόν, αντί να αντιμετωπίζουμε τη σκέψη ως δεδομένο.

Και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην ψυχική υγεία, γιατί μας επιτρέπει να αποκτήσουμε μεγαλύτερη ψυχολογική ευελιξία.

Μεταγνώση δεν σημαίνει υπερανάλυση

Ένας άνθρωπος μπορεί να σκέφτεται για ώρες: «Γιατί το είπα αυτό; Τι εννοούσε; Μήπως παρεξηγήθηκε; Τι θα μπορούσα να είχα πει διαφορετικά; Γιατί αισθάνομαι έτσι;» χωρίς στην πραγματικότητα να αποκτά μεγαλύτερη επίγνωση.

Η υπερανάλυση συχνά μας εγκλωβίζει περισσότερο μέσα στη σκέψη. Η μεταγνώση, αντίθετα, δημιουργεί απόσταση από αυτήν και χώρο.

Η διαφορά βρίσκεται ίσως στο εξής:

Η υπερανάλυση ρωτά συνεχώς «γιατί;» αναζητώντας βεβαιότητα. Η μεταγνώση μας βοηθά να παρατηρήσουμε ότι αναζητούμε βεβαιότητα ή ασφάλεια μέσα από τις σκέψεις μας.

«Παρατηρώ ότι προσπαθώ απεγνωσμένα να καταλάβω τι σκέφτεται ο άλλος, επειδή δυσκολεύομαι να αντέξω την αβεβαιότητα ή να διαχειριστώ την απόρριψη.»

Αυτό αφορά ένα διαφορετικό επίπεδο επίγνωσης.

Η μεταγνώση και η σχέση με τον εαυτό

Η δυνατότητα να παρατηρούμε τον εσωτερικό μας κόσμο μπορεί επίσης να αλλάξει τη σχέση που έχουμε με τον εαυτό μας.

Όταν μπορώ να δω ότι μια σκέψη είναι μια σκέψη, ένα συναίσθημα είναι ένα συναίσθημα και μια παλιά πεποίθηση είναι μια πεποίθηση που έχει διαμορφωθεί μέσα από την εμπειρία μου, τότε ο εαυτός μου γίνεται κάτι περισσότερο από το περιεχόμενο των σκέψεων και των συναισθημάτων μου.

Δεν είμαι η σκέψη «δεν αξίζω».

Δεν είμαι ο φόβος ή το άγχος που αισθάνομαι.

Δεν είμαι η ντροπή μου.

Είμαι ο άνθρωπος που μπορεί να παρατηρήσει ότι όλα αυτά και πολλά άλλα υπάρχουν μέσα του.

Αυτή η απόσταση δεν είναι απομάκρυνση από τον εαυτό. Είναι, αντίθετα, ένας βαθύτερος και πιο διευρυμένος τρόπος να τον γνωρίσουμε.

Και στις σχέσεις μας

Η μεταγνώση δεν αφορά μόνο την εσωτερική μας ζωή. Έχει μεγάλη σημασία και για τις σχέσεις μας.

Όταν μπορούμε να παρατηρήσουμε τη δική μας ερμηνεία μιας κατάστασης, αυξάνεται η δυνατότητα να αναγνωρίσουμε ότι και ο άλλος έχει έναν δικό του εσωτερικό κόσμο, διαφορετικό από τον δικό μας.

«Εγώ το βίωσα ως απόρριψη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο άλλος είχε την πρόθεση να με απορρίψει.»

Έτσι δημιουργείται χώρος για περιέργεια αντί για βεβαιότητα.

Και ίσως εδώ η μεταγνώση συναντά μια από τις σημαντικότερες λειτουργίες της ψυχοθεραπείας: την ικανότητα να παραμένουμε σε επαφή με τη δική μας εμπειρία χωρίς να χάνουμε την επίγνωση ότι ο άλλος έχει μια διαφορετική εμπειρία.

Από την αυτόματη αντίδραση στην επιλογή

Η ψυχική υγεία δεν σημαίνει ότι θα σταματήσουμε να φοβόμαστε, να θυμώνουμε, να ζηλεύουμε, να ντρεπόμαστε ή να κάνουμε αρνητικές σκέψεις.

Σημαίνει περισσότερο ότι μπορούμε σταδιακά να αποκτήσουμε μεγαλύτερη ευελιξία απέναντι σε όλα αυτά.

Να αισθανόμαστε χωρίς να κατακλυζόμαστε.

Να σκεφτόμαστε χωρίς να υιοθετούμε κάθε σκέψη ως δεδομένο.

Να αναγνωρίζουμε τις ανάγκες μας χωρίς να απαιτούμε από τους άλλους να τις ικανοποιήσουν με έναν συγκεκριμένο τρόπο.

Να μπορούμε να πούμε:

«Αυτή είναι μία από τις σκέψεις ή τα συναισθήματα που υπάρχουν μέσα μου. Δεν χρειάζεται όμως να καθορίσει αυτόματα αυτό που θα κάνω.»

Η αξία της μεταγνώσης έγκειται στο ότι μας επιτρέπει να μην είμαστε εντελώς ταυτισμένοι με αυτό που σκεφτόμαστε.

Και ίσως αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα δώρα της ψυχοθεραπείας: όχι να αποκτήσουμε έναν νου που δεν δυσκολεύεται ποτέ, αλλά έναν νου που μπορεί να παρατηρεί τη δυσκολία του, να την κατανοεί και να δημιουργεί, μέσα σε αυτήν, λίγο περισσότερο χώρο για επιλογή.

Γιατί τελικά η ψυχική ελευθερία δεν βρίσκεται στο να ελέγχουμε όλα όσα συμβαίνουν μέσα μας.

Βρίσκεται στο να μπορούμε να τα παρατηρούμε χωρίς να χρειάζεται να γινόμαστε κάθε φορά ένα με αυτά, χωρίς να χρειάζεται να απαντούμε σε κάθε σκέψη και σε κάθε συναίσθημα σαν να είναι «αλήθεια».