Πολλοί άνθρωποι, πριν μπουν για πρώτη φορά σε ένα θεραπευτικό γραφείο, κουβαλούν μια ανησυχία: «Θα με καταλάβει αυτός ο άνθρωπος; Ή θα κάθομαι απέναντι σε κάποιον που απλώς σημειώνει, κρίνει, περιμένει να τελειώσω για να πει τη δική του ερμηνεία;» Η εικόνα που έχουμε συχνά για τη θεραπεία είναι στατική: ένας ειδικός που ακούει, ένας θεραπευόμενος που μιλά, λύσεις και συμβουλές που θα έρθουν απο κάπου και μια απόσταση που μοιάζει κλινική.

Αυτό όμως που πραγματικά συμβαίνει σε μια ζωντανή θεραπευτική συνάντηση μοιάζει λιγότερο με εξέταση ή οδηγίες χρήσης και περισσότερο με έναν χορό: δύο άνθρωποι που μαθαίνουν, βήμα-βήμα, να κινούνται μαζί, να νιώθουν ο ένας τον άλλον, να βρίσκουν έναν κοινό ρυθμό που δεν υπήρχε πριν συναντηθούν.

«Θα με καταλάβει;» Η ανησυχία πριν την πρώτη συνεδρία

Το ερώτημα «θα με καταλάβει» δεν είναι απλώς δισταγμός· είναι ουσιαστικό. Ρωτά αν η θεραπεία θα είναι μια τεχνική εφαρμοσμένη πάνω μας ή μια πραγματική συνάντηση. Η ψυχοθεραπεύτρια Gestalt Margherita Spagnuolo Lobb περιέγραψε τη θεραπευτική επαφή ως κάτι που δημιουργείται από τους δύο μαζί, όχι ως κάτι που ο ένας κάνει στον άλλον (Spagnuolo Lobb, 2017). Η ψυχοθεραπεύτρια δεν παρατηρεί από απόσταση· επηρεάζεται, συγκινείται, αντιδρά και αυτή ακριβώς η δική της αντίδραση, όταν είναι ειλικρινής και πλαισιωμένη, γίνεται εργαλείο της θεραπείας.

Από τις «ελλείψεις» σε έναν χορό: μια διαφορετική οπτική για τη θεραπευτική συνάντηση

Για δεκαετίες, μέρος της θεωρίας Gestalt περιέγραφε τους τρόπους με τους οποίους δυσκολευόμαστε να έρθουμε σε επαφή με κάποιον άλλον, όπως για παράδειγμα το κομμάτι της θεωρίας που μιλάει για το πώς παίρνουμε κάτι σαν δικό μας χωρίς να το έχουμε επεξεργαστεί, να αποδίδουμε σε άλλον κάτι δικό μας, να στρέφουμε προς τα μέσα ό,τι θα άξιζε να πάει προς τα έξω. Η διατύπωση, όσο κι αν υπήρξε χρήσιμη για τη φύση των ψυχικών προβλημάτων, τοποθετούσε τη δυσκολία μέσα σε ένα μόνο πρόσωπο: τον θεραπευόμενο.

Η ψυχοθεραπεύτρια Margherita Spagnuolo Lobb πρότεινε κάτι διαφορετικό: αντί να μιλάμε για ελλείψεις ενός ανθρώπου, να περιγράφουμε τι συμβαίνει ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, όπως τα βήματα ενός χορού που δημιουργείται κάθε φορά από την αρχή, ανάλογα με το ποιοι είναι εκείνη τη στιγμή οι παρτενέρ. Ο χορός μπορεί να είναι διστακτικός, ασύγχρονος, γεμάτος διακοπές, παραμένει όμως χορός, όχι αποτυχία ενός προσώπου.

Ο χορός: πώς περιγράφει η Gestalt την ίδια τη θεραπευτική συνάντηση

Στη θεωρία της ψυχοθεραπείας Gestalt η έμφαση δεν είναι σε ό,τι κουβαλά κανείς μέσα του σαν αντικείμενο προς εξέταση, αλλά σε αυτό που συμβαίνει σε αυτό που αποκαλούμε όριο επαφής, στον ψυχικό και συναισθηματικό χώρο όπου συναντιέται με τον άλλον. Ο θεραπευτής χρησιμοποιεί, πέρα από την ακρόαση, και τη δική του σωματική αίσθηση: αν νιώσει σφίξιμο στο στήθος καθώς ο θεραπευόμενος μιλά για κάτι οδυνηρό, αυτό το σφίξιμο δεν είναι άσχετο, είναι πληροφορία για το κοινό πεδίο που μοιράζονται εκείνη τη στιγμή. Η Spagnuolo Lobb ονόμασε αυτή την ικανότητα «αισθητική σχεσιακή γνώση»: το να γνωρίζουμε τον άλλον μέσα από τις αισθήσεις μας, όχι μόνο μέσα από τα λόγια του.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συνάντηση θεραπεύτριας-θεραπευόμενων περιγράφεται σαν μια ακολουθία βημάτων: πρώτα να νιώσουμε ο ένας τον άλλον χωρίς ακόμα κίνηση, μια πρώτη διαίσθηση· μετά να αναγνωρίσουμε την πρόθεση πίσω από κάθε κίνηση του άλλου· κάποιες φορές να τολμήσουμε μαζί κάτι καινούργιο, ένα «πείραμα» που σπάει ένα αδιέξοδο· και, όταν η εμπιστοσύνη έχει χτιστεί, να αφεθούμε στη σχέση που έχουμε χτίσει και στις δυνατότητες που αυτή προσφέρει. Καμία συνεδρία δεν περνά υποχρεωτικά από όλα αυτά τα βήματα, και δεν υπάρχει σωστή σειρά, υπάρχει μόνο η ζωντάνια της συνάντησης εκείνη τη στιγμή.

Ας φανταστούμε μια θεραπευόμενη που μπαίνει στη συνεδρία και λέει ότι είναι καταθλιπτική όλη την εβδομάδα. Η ψυχοθεραπεύτρια νιώθει τη λύπη της και της το λέει. Εκείνη νιώθει την παρουσία της δίπλα της και συνεχίζει να περιγράφει τη διάθεσή της, αυτή τη φορά όμως με ένα διακριτικό χαμόγελο. Η ψυχοθεραπεύτρια προσέχει αυτό το χαμόγελο και δεν το προσπερνά· ανταποκρίνεται σε αυτό που πραγματικά ρωτά, πέρα από τα λόγια: «Θέλεις πραγματικά να γίνεις καλύτερα». Η θεραπευόμενη νιώθει πιο ελαφριά και του μιλά, για πρώτη φορά εκείνη της εβδομάδα, για όσα ήθελε να κάνει.

Σε μια άλλη συνεδρία, μια θεραπευόμενη μιλά, με δάκρυα και για πρώτη φορά, για την κακοποίηση που βίωσε ως παιδί από έναν θείο της. Η ψυχοθεραπεύτρια νιώθει μια πίεση στο στήθος καθώς την ακούει, δεν την αγνοεί, την παρακολουθεί: πότε ανακουφίζεται αυτή η πίεση; Ίσως όταν νιώθει θυμό για τον θείο· ίσως όταν νιώθει τρυφερότητα για εκείνη. Καθώς η ένταση στο σώμα της χαλαρώνει, αλλάζει κάτι και στον τρόπο που η θεραπευόμενη μιλά για το βίωμά της, σαν η δική της εσωτερική μετατόπιση να ανοίγει χώρο και στην απέναντι πλευρά.

Τι βοηθά να χτιστεί αυτός ο χορός

Ο ρυθμός ανάμεσα σε δύο ανθρώπους δεν εμφανίζεται από την πρώτη στιγμή· χτίζεται σιγά σιγά. Μερικές κινήσεις που μπορεί να προσέξει κανείς, από την πλευρά του θεραπευόμενου:

  • Ονομάστε αυτό που νιώθετε μέσα στο δωμάτιο, όχι μόνο ό,τι φέρνετε απ' έξω. Ένα «δεν ξέρω αν μπορώ να το πω αυτό» είναι κιόλας μέρος του χορού και αξίζει να ειπωθεί, όχι να κρυφτεί.
  • Δώστε χρόνο στη σχέση. Ένας χορός δεν συγχρονίζεται στην πρώτη συνεδρία· χρειάζεται επαναλήψεις, μικρές αστοχίες, διορθώσεις.
  • Παρατηρήστε το σώμα, όχι μόνο τις λέξεις. Μια αναπνοή που κόβεται ή οι ώμοι που σφίγγουν, λένε συχνά κάτι πριν προλάβει να το σκεφτεί το μυαλό.
  • Επιτρέψτε την ατέλεια. Ένας καλός θεραπευτής θα χάσει κάποια στιγμή τον ρυθμό σας και αυτό που μετράει είναι αν μπορείτε οι δύο να βρεθείτε ξανά.

Αυτός ο χορός δεν διδάσκεται μόνος του, από ένα βιβλίο ή μια άσκηση· χρειάζεται δύο ανθρώπους, σε πραγματικό χρόνο, τον έναν απέναντι στον άλλον. Αυτό ακριβώς προσφέρει η ψυχοθεραπεία πέρα από κάθε τεχνική αυτοβοήθειας: όχι έναν κατάλογο για το τι να κάνουμε μόνοι μας, αλλά μια ζωντανή σχέση μέσα στην οποία μαθαίνουμε ξανά πώς μοιάζει η ασφαλής οικειότητα.

Το άρθρο αυτό βασίζεται κυρίως στη μελέτη της ψυχοθεραπεύτριας Gestalt Margherita Spagnuolo Lobb για τον «χορό» ανάμεσα σε θεραπευτή και θεραπευόμενο· τα κλινικά παραδείγματα που αναφέρονται είναι προσαρμογή δικών της παραδειγμάτων.

Βιβλιογραφία

  • Spagnuolo Lobb, M. (2017). From losses of ego functions to the dance steps between psychotherapist and client. Phenomenology and aesthetics of contact in the psychotherapeutic field. British Gestalt Journal, 26(1), 28–37.
  • Perls, F., Hefferline, R., & Goodman, P. (1951/1994). Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality. New York: The Gestalt Journal Press.
  • Stern, D. N. (1985). The Interpersonal World of the Infant: A View from Psychoanalysis and Developmental Psychology. New York: Basic Books.
  • Buber, M. (1958). I and Thou. New York: Scribner.
  • Damasio, A. (1999). The Feeling of What Happens: Body and Emotion in the Making of Consciousness. New York: Harcourt Brace.
  • Gallese, V., Eagle, M. N., & Migone, P. (2007). Intentional Attunement: Mirror Neurons and the Neural Underpinnings of Interpersonal Relations. Journal of the American Psychoanalytic Association, 55(1), 131–176.