‘’Θ έλω να βρω ποια είμαι’’. Μια φράση που ακούγεται συχνά στο δωμάτιο της ψυχοθεραπείας αλλά και έξω από αυτό. Πολλοί άνθρωποι φαντάζονται τον αυθεντικό εαυτό τους σαν ένα αρχαιολογικό εύρημα που περιμένει να ανακαλυφθεί, αρκεί να ψάξουν αρκετά βαθιά. Πίσω από τις προσδοκίες των άλλων, τους κοινωνικούς ρόλους και τα πρέπει.
Τι μας λέει όμως η σύγχρονη έρευνα για τον αυθεντικό εαυτό;
Ο εαυτός μας φαίνεται ότι δεν είναι κάποια κρυμμένη οντότητα που περιμένει να την ανακαλύψουμε αλλά είναι κάτι που δημιουργείται και αναδημιουργείται συνεχώς μέσα από τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τον κόσμο, τους άλλους και τον ίδιο μας τον εαυτό.
Δεν είναι κάτι στατικό, αλλά μια δυναμική διαδικασία.
Η σύγχρονη έρευνα για την αυθεντικότητα μας δείχνει ότι οι άνθρωποι που αισθάνονται περισσότερο αυθεντικοί εμφανίζουν χαμηλότερα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης, περισσότερη ψυχολογική ευημερία και αναφέρουν πιο ικανοποιητικές διαπροσωπικές σχέσεις. Το αίσθημα της αυθεντικότητας λοιπόν δεν είναι μια αφηρημένη φιλοσοφική ιδέα. Είναι μια υπαρκτή και μετρήσιμη ψυχολογική εμπειρία που σχετίζεται άμεσα με την ψυχική υγεία.
Η ψυχοθεραπεία Gestalt βλέπει τον άνθρωπο περισσότερο ως μια διαρκή διαδικασία εν εξελίξει, παρά ως μια στατική και αμετάβλητη ύπαρξη. Η ταυτότητά μας διαμορφώνεται μέσα στις σχέσεις και στο χρόνο, μέσα από τις εμπειρίες, τις επιλογές μας και τις συνθήκες της ζωής μας.
Ήδη από τη δεκαετία του 1950 η θεωρία της Gestalt περιέγραφε τον εαυτό όχι ως μια σταθερή και αμετάβλητη οντότητα, αλλά ως μια δυναμική διαδικασία που αναδύεται στο σημείο συνάντησης ανάμεσα στον άνθρωπο και στο περιβάλλον του.
Με άλλα λόγια δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τον εαυτό αποκομμένο από τις σχέσεις του.
Διαμορφωνόμαστε μέσα στις σχέσεις ήδη από τη βρεφική ηλικία και συνεχίζουμε να μεταβαλλόμαστε μέσα από αυτές σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας.
Μια σημαντική πτυχή της αυθεντικότητας που ερευνάται είναι η διάσταση της αυτονομίας, ο βαθμός δηλαδή στον οποίο οι επιλογές μας αισθανόμαστε ότι πηγάζουν από εμάς τους ίδιους και όχι από εξωτερικές πιέσεις ή προσδοκίες. Η δεύτερη είναι η γνησιότητα, κατά πόσον δηλαδή η συμπεριφορά μας βρίσκεται σε συμφωνία με αυτό που βιώνουμε εσωτερικά.
Υπάρχουν άνθρωποι που γελάνε με αστεία που δεν τους αρέσουν, αναλαμβάνουν διαπροσωπικούς ρόλους που τους δόθηκαν, συμφωνούν με απόψεις που δεν τους εκφράζουν και αποφεύγουν να εκφράσουν αυτό που πραγματικά σκέφτονται από φόβο μήπως απορριφθούν. Έτσι μπορεί να κερδίζουν φαινομενικά τη σύνδεση και την αποδοχή, αλλά εσωτερικά βιώνουν μια αίσθηση απομάκρυνσης από τον εαυτό τους. Αυτή η εσωτερική αποξένωση όταν βιώνεται συστηματικά, συχνά συνδέεται με άγχος, κατάθλιψη, μοναξιά, ή ένα επίμονο αίσθημα κενού και απουσίας νοήματος.
Να συμπληρώσουμε όμως σε αυτό το σημείο, ότι η αυθεντικότητα δεν σημαίνει να λέμε ό,τι μας έρχεται στο μυαλό χωρίς επίγνωση, ούτε να αγνοούμε τους άλλους ανθρώπους στο όνομα της ειλικρίνειας. Δεν αφορά την απουσία σχέσης με τους άλλους αλλά την ικανότητα να παραμένουμε σε σχέσεις μαζί τους χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας. Να μπορούμε να συνδεόμαστε με τους άλλους χωρίς να εγκαταλείπουμε τις ανάγκες μας, τα συναισθήματα, τις αξίες και αυτά που έχουν νόημα για εμάς.
Πολλοί άνθρωποι που δυσκολεύονται με την αυθεντικότητα, περιγράφουν μια αίσθηση ότι δεν ξέρουν τι θέλουν, τι νιώθουν ή τι χρειάζονται. Συχνά πρόκειται για ανθρώπους που οι άλλοι θα χαρακτήριζαν ‘’καλά παιδιά’’, ανθρώπους που δυσκολεύονται να απογοητεύσουν, να διαφωνήσουν ή να βάλουν όρια. Οι λεγόμενοι people pleasers. Άλλοι άνθρωποι με αντίστοιχη δυσκολία μπορεί να είναι αυτοί που έχουν μεγαλώσει με έντονη κριτική, αποδοκιμασία, έλεγχο, τελειομανία, εκείνοι που έμαθαν να είναι δυνατοί, να μην δείχνουν την ευαλωτότητά τους, να ζουν μέσα από ρόλους. Εκείνοι που έμαθαν να είναι συνεχώς σε μια δράση γιατί αυτό ήταν που τους έκανε να νιώθουν σημαντικούς, αλλά αμέλησαν να θρέψουν τη σύνδεση με τον εαυτό τους.
Είναι εκείνοι που λένε εύκολα ‘’ναι’’ ενώ θέλουν να πουν ‘’όχι’’.
Που ξέρουν καλύτερα τι χρειάζονται οι άλλοι παρά οι ίδιοι.
Που αισθάνονται υπεύθυνοι για τα συναισθήματα των γύρω τους.
Από την οπτική της ψυχοθεραπείας Gestalt, αυτές οι συμπεριφορές δεν αποτελούν αδυναμία χαρακτήρα. Αποτελούν συχνά αυτό που ονομάζουμε δημιουργικές προσαρμογές. Δηλαδή τρόπους που αναπτύξαμε κάποτε για να εξασφαλίσουμε αγάπη, ασφάλεια, αποδοχή ή σύνδεση.
Ένα παιδί που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η αποδοχή ήταν συνδεδεμένη με την υπακοή, την ησυχία ή την προσαρμογή, μπορεί να έμαθε να αγνοεί τις δικές του ανάγκες προκειμένου να διατηρεί τη σχέση.
Αυτές οι στρατηγικές είχαν κάποτε νόημα και εξυπηρετούσαν τις ανάγκες του αναπτυσσόμενου οργανισμού.
Η δυσκολία δεν βρίσκεται στις ίδιες τις προσαρμογές αλλά στο ότι συχνά ξεχνάμε πως πρόκειται για επιλογές που κάποτε κάναμε για να επιβιώσουμε σε συγκεκριμένες συνθήκες. Όταν αυτές οι επιλογές παγιώνονται και επαναλαμβάνονται ασυνείδητα, μπορεί να απομακρύνουν τον άνθρωπο από τη ζωντανή επαφή με την παρούσα εμπειρία και να περιορίζουν τη δυνατότητά του να επιλέγει νέους τρόπους ύπαρξης.
Έτσι, κάποιος μπορεί να περιβάλλεται από ανθρώπους και ταυτόχρονα να νιώθει βαθιά μόνος, επειδή η σύνδεση που βιώνει δεν περιλαμβάνει πραγματικά τον ίδιο.
Η Gestalt τοποθετεί στο κέντρο της θεραπευτικής αλλαγής την επίγνωση.
Όσο περισσότερο αναγνωρίζουμε τι συμβαίνει μέσα μας, τόσο μεγαλύτερη αίσθηση ελευθερίας αισθανόμαστε ως προς την ευελιξία που διαθέτουμε για δράση.
Η αυθεντικότητα όμως δεν είναι προορισμός. Είναι μια καθημερινή πρακτική.
Κάθε φορά που βάζουμε ένα όριο.
Κάθε φορά που αναγνωρίζουμε ένα συναίσθημα αντί να το παρακάμπτουμε.
Κάθε φορά που εκφράζουμε μια ανάγκη.
Κάθε φορά που επιλέγουμε κάτι επειδή έχει νόημα για εμάς και όχι μόνο επειδή το περιμένουν οι άλλοι.
Συχνά αναζητούμε τον εαυτό μας σαν να είναι κάτι που χάθηκε κάπου στο παρελθόν και περιμένει να το ανακαλύψουμε.
Ίσως όμως το ερώτημα να μην είναι «ποιος είμαι πραγματικά;».
Ίσως η ουσιαστικότερη ερώτηση είναι «Πώς επιλέγω να υπάρχω σήμερα;»
Γιατί ο εαυτός δεν είναι μόνο αυτό που κουβαλάμε από το παρελθόν.
Είναι και αυτό που δημιουργούμε μέσα από τις επιλογές μας στο παρόν.
Και για αυτό, ίσως η αυθεντικότητα να μην είναι η ανακάλυψη ενός κρυμμένου εαυτού.
Ίσως να είναι το θάρρος να συμμετέχουμε συνειδητά στη συνεχή εν εξελίξει δημιουργία του.
Κλείνοντας με τα λόγια μιας θεραπευόμενης " Δεν με πειράζει που έχει χαλάσει η παρέα μου, μ' αρέσει γιατί είναι απελευθερωτικό να μπορώ να αλλάξω αυτό που ήμουν. Για χρόνια ένιωθα ότι ήμουν ένα βολικό άτομο αλλά βλέπω τώρα που έχω πιο αυθεντικές σχέσεις ότι μπορώ να είμαι πιο πολύ ο εαυτός μου. Μόνο στις ασφαλείς σχέσεις μπορείς να είσαι ο εαυτός σου."
Βιβλιογραφία:
Wood, A. M., Linley, P. A., Maltby, J., Baliousis, M., & Joseph, S. (2008). The Authentic Personality: A Theoretical and Empirical Conceptualization and the Development of the Authenticity Scale. Journal of Counseling Psychology, 55(3), 385–399.
