Στην ψυχοθεραπεία δεν επιδιώκουμε απλώς να κατανοήσουμε τα δύσκολα συναισθήματα και βιώματα, αλλά να αναπτύξουμε την ικανότητα να τα κουβαλάμε χωρίς να μας κατακλύζουν. Να μπορούμε δηλαδή να αισθανόμαστε, να σκεφτόμαστε και να επεξεργαζόμαστε την εμπειρία μας ταυτόχρονα.
Όταν έχει υπάρξει κάποια τραυματική εμπειρία ή χρόνιες σχεσιακές δυσκολίες, αυτή η ικανότητα συχνά διαταράσσεται. Το άτομο μπορεί να βρίσκεται σε κατάσταση υπερδιέγερσης (άγχος, πανικός, θυμός) ή υποδιέγερσης (μούδιασμα, πάγωμα, αποσύνδεση). Σε αυτές τις καταστάσεις η γνωστική κατανόηση από μόνη της σπάνια αρκεί, καθώς ο οργανισμός λειτουργεί πρωτίστως σε κατάσταση επιβίωσης και όχι σε ένα ανεκτό επίπεδο διέγερσης που επιτρέπει επεξεργασία και ενσωμάτωση της εμπειρίας.
Η διανοητικοποίηση αποτελεί έναν αμυντικό μηχανισμό, όπου το άτομο στρέφεται στη λογική, την ανάλυση και τις εξηγήσεις για να ερμηνεύσει την ιστορία του. Ενώ αποτελεί ένα πρώτο βήμα κατανόησης, μπορεί τα άτομα να ¨κολλήσουν εκεί ως έναν τρόπο αποφυγής ή αποσύνδεσης από τη δύσκολη συναισθηματική εμπειρία.
Πρόσφατα είδα μια γυναίκα που, μετά από χρόνια ψυχοθεραπείας, ήταν σε θέση να εξηγεί με μεγάλη ακρίβεια τις δυσκολίες και τα τραύματά της. Ωστόσο, καθώς μιλούσε για αυτά, έδινε την αίσθηση ότι η συναισθηματική εμπειρία παρέμενε αποκομμένη από την αφήγησή της. Μπορούσε να περιγράψει όσα είχαν συμβεί, χωρίς να βρίσκεται πραγματικά σε επαφή με τα συναισθήματά της.
Είναι πολύ διαφορετικό να γνωρίζω το ότι ο πατέρας μου ήταν συναισθηματικά απών επειδή είχε δύσκολα παιδικά χρόνια, από το να έρχομαι σε επαφή με τη θλίψη, τη μοναξιά ή τον θυμό που βίωνα ως παιδί λόγω αυτής της συναισθηματικής του απουσίας.
Η ερμηνεία χωρίς τη σχέση δεν μπορεί εύκολα να μεταμορφώσει, γιατί η σχέση είναι που δημιουργεί τις συνθήκες μέσα στις οποίες μια ερμηνεία μπορεί να γίνει βίωμα.
Η ποιότητα της παρουσίας της ψυχοθεραπεύτριας, η ασφάλεια, η αυθεντικότητα, η αίσθηση ότι κάποιος μας βλέπει, μας ακούει και παραμένει σε επαφή μαζί μας ακόμη και μέσα σε δύσκολα συναισθήματα, αποτελούν βασικούς παράγοντες θεραπευτικής αλλαγής.
Σύμφωνα με τον Leslie Greenberg, η θεραπευτική αλλαγή δεν προκύπτει μόνο από τη γνωστική κατανόηση αλλά από διαδικασίες όπως η συναισθηματική επίγνωση, η συναισθηματική ενεργοποίηση, η νοηματοδότηση του βιώματος και ο συναισθηματικός μετασχηματισμός.
«Ξέρω ότι έχω πρόβλημα με την απόρριψη επειδή η μητέρα μου ήταν πολύ επικριτική όταν ήμουν μικρή.»
Αυτό είναι γνωστική κατανόηση. Είναι μια σωστή εξήγηση, αλλά από μόνη της δεν συνεπάγεται αλλαγή. Eκεί η ψυχοθεραπεύτρια χρειάζεται να βοηθήσει τη θεραπευόμενη να στραφεί από την εξήγηση στην εμπειρία:
«Καθώς μιλάς για την κριτική της μητέρας σου, παρατηρώ ότι μαζεύεις τους ώμους σου και κοιτάς κάτω… τι νιώθεις;»
Η θεραπευόμενη σταματά και παρατηρεί:
«Νομίζω ότι νιώθω λύπη…»
Καθώς μένουμε στο βίωμά της, η εμπειρία γίνεται πιο ζωντανή.
«Δεν ήταν απλώς κριτική… Θυμάμαι να της δείχνω κάτι που είχα κάνει όλο χαρά και εκείνη να αδιαφορεί ή να μου λέει τι έπρεπε να κάνω καλύτερα. Ήταν σαν να με απορρίπτει ολόκληρη. Ήθελα τόσο πολύ να είναι περήφανη για μένα…»
Από αυτή τη βιωμένη εμπειρία αναδύεται νέο νόημα:
«Νομίζω ότι πέρασα όλη μου τη ζωή προσπαθώντας να αποδείξω ότι αξίζω να αγαπηθώ. Όταν γνωρίζω κάποιον φοβάμαι ότι αν με γνωρίσει πραγματικά, δεν θα με θεωρήσει αρκετή.»
Η ντροπή, η αίσθηση ανεπάρκειας ή η αυτοαπόρριψη αρχίζουν να χάνουν τη δύναμή τους όχι επειδή αναλύθηκαν καλύτερα, αλλά επειδή ήρθαν σε επαφή με νέες συναισθηματικές εμπειρίες.
Δεν αλλάζουμε επειδή κατανοούμε τα συναισθήματά μας. Αλλάζουμε επειδή τα βιώνουμε με έναν νέο τρόπο στο παρόν.
Το να «δουλεύω τον εαυτό μου» σημαίνει κάτι περισσότερο από το να κατανοώ την ιστορία μου. Σημαίνει να μπορώ να υπάρχω μέσα σε μια σχέση όχι μόνο με τις σκέψεις μου, αλλά με ολόκληρο τον εαυτό μου: τα συναισθήματα, τις ανάγκες, τις ευαλωτότητες και τις αντιφάσεις μου. Γιατί η επίγνωση ανοίγει τον δρόμο προς την αλλαγή, αλλά η αλλαγή γεννιέται μέσα από τη βιωμένη εμπειρία.
