H ερωτική εμμονή φαίνεται να συνδέεται λιγότερο με την αγάπη και περισσότερο με βαθύτερες ψυχικές ανεκπλήρωτες ανάγκες: την ανάγκη να νιώσουμε ότι αξίζουμε, την επανάληψη παλιών εμπειριών συναισθηματικής έλλειψης και την επιθυμία ολοκλήρωσης τους ή την ανάγκη να αποφύγουμε τη μοναξιά. Συχνά, αυτό που ονομάζουμε έρωτα λειτουργεί ως απόδραση από το κενό, όχι ως πραγματική συνάντηση με τον άλλον.
Ο αγαπημένος μου Irvin Yalom γράφει στο δήμιο του έρωτα ‘’ δεν μου αρέσει να δουλεύω με ερωτευμένους. Ίσως είναι λόγω ζήλειας..και εγώ διψώ για τη μαγεία του έρωτα.. ίσως είναι γιατί ο έρωτας και η ψυχοθεραπεία είναι έννοιες εγγενώς ασύμβατες..Ο καλός θεραπευτής παλεύει το σκοτάδι και επιζητά την ανάδυση στο φώς, ενώ ο έρωτας συντηρείται από το μυστήριο και καταρρέει μόλις τον κοιτάξεις από κοντά. Σιχαίνομαι να είμαι ο δήμιος του έρωτα.’’
Ο έρωτας θρέφεται από το μυστήριο, την απόσταση, τη φαντασίωση. Ο άλλος γίνεται ξαφνικά εξαιρετικά σημαντικός, χωρίς να είναι ξεκάθαρο το πώς και το γιατί. Ανοιχτές και ανεκπλήρωτες ανάγκες από το παρελθόν προβάλλονται σε ένα ξεχωριστό πρόσωπο χωρίς να μας είναι συνειδητό το τι αυτές οι ανάγκες κουβαλάνε από το παρελθόν. Η εικόνα του άλλου προσώπου φορτίζεται με νόημα δυσανάλογο της παρούσας εμπειρίας μας μαζί του.
Λίγο πιο κάτω συνεχίζει.. “ήμουν σίγουρος ότι υπέφερε, όχι από αγάπη, αλλά από μια σπάνια παραλλαγή που μπέρδευε για έρωτα.”.
Άνθρωποι που έχουν συγκροτήσει έναν δεσμό αγχώδους σύνδεσης με κάποιο γονεϊκό πρόσωπο δεν βίωσαν μόνο τη φροντίδα ως ασυνεπή — άλλοτε παρούσα, άλλοτε απούσα. Βίωσαν τη σχέση συνολικά ως απρόβλεπτη. Η επαφή δεν ήταν δεδομένη· έπρεπε να κερδηθεί και να προβλεφθεί. Έτσι έμαθαν να υπερεστιάζουν στον άλλον, να παρατηρούν μικρές αλλαγές στη διάθεσή του, να σαρώνουν τα συναισθηματικά του σήματα, γιατί από αυτά εξαρτιόταν η αίσθηση ασφάλειας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το παιδί δεν μαθαίνει να ρυθμίζει μόνο του το συναίσθημά του. Μαθαίνει ότι η ανακούφιση, η ηρεμία και η αίσθηση σταθερότητας έρχονται απ’ έξω — από το πόσο διαθέσιμος είναι ο άλλος. Η αγάπη συνδέεται με την ένταση, η εγγύτητα με την αγωνία και η ασφάλεια με την αβεβαιότητα. Η αξία του εαυτού δεν βιώνεται ως δεδομένη, αλλά ως κάτι που επιβεβαιώνεται κάθε φορά που ο άλλος είναι παρών.
Αυτό το μοτίβο συχνά μεταφέρεται στις ερωτικές σχέσεις, ιδίως όταν είναι το μόνο μοντέλο σύνδεσης που έχουμε γνωρίσει. Ο μη συναισθηματικά διαθέσιμος σύντροφος δεν επιλέγεται τυχαία. Είναι οικείος. Ενεργοποιεί παλιά εσωτερικά σχήματα, όπου η επαφή δεν είναι ποτέ εξασφαλισμένη και η εγγύτητα πρέπει διαρκώς να αποδεικνύεται.
Το υποκείμενο δεν “κολλάει” τυχαία. Κολλάει εκεί που κάτι έλειψε, που δεν ολοκληρώθηκε μια ανάγκη και έμεινε ανοιχτή.
Η εμμονή, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι παθολογία. Είναι η επίμονη προσπάθεια του οργανισμού να ολοκληρώσει μια εμπειρία επαφής που κάποτε διακόπηκε. Δεν αφορά τόσο τον ίδιο τον άνθρωπο όσο τη διαθεσιμότητά του και την αίσθηση ασφάλειας. Δεν αφορά μόνο την απώλεια του άλλου, αλλά τον φόβο απώλειας της επαφής που ήταν κάποτε ζήτημα επιβίωσης.
Η υπερανάλυση λειτουργεί εδώ ως υποκατάστατο επαφής: μια διαρκής γνωστική ανακύκλωση που αντικαθιστά το άμεσο συναισθηματικό βίωμα. Στη διεθνή βιβλιογραφία, η εμμονή δεν περιγράφεται ως υπερβολική αγάπη, αλλά ως απορρύθμιση όταν ενεργοποιείται μια αντιληπτή απειλή εγκατάλειψης.
Ίσως, τελικά, αυτό που συχνά ονομάζουμε κεραυνοβόλος έρωτας ή έρωτας με την πρώτη ματιά να μην έγκειται στη συνάντηση δύο ανθρώπων, αλλά στη συνάντηση του παρόντος με κάτι πολύ παλιό που ζητά ακόμη να ολοκληρωθεί. Ίσως, τελικά, η θεραπευτική κίνηση να μην είναι να πάψουμε να ερωτευόμαστε, αλλά να τολμήσουμε να αντέξουμε τη μοναξιά που κρύβεται πίσω από τον έρωτα. Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να υπάρξει χωρίς να αποδεικνύει την αξία του, χωρίς να κυνηγά τη διαθεσιμότητα του άλλου, χωρίς να χρειάζεται να κερδίσει την επαφή.
Γιατί μόνο τότε ο έρωτας μπορεί να πάψει να είναι απόδραση και να γίνει αυθεντική συνάντηση.
Βιβλιογραφία:
Yalom, I. D. (1995). The Executioner of Love. In Love’s Executioner and Other Tales of Psychotherapy. Basic Books.
Yalom, I. D. (2003). Ο δήμιος του έρωτα και άλλες ιστορίες ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Εκδόσεις Άγρα.
Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.
Tennov, D. (1979). Love and Limerence: The Experience of Being in Love. Stein & Day.
