Υπάρχει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα βιολογική λειτουργία που συμβάλλει στην ανάπτυξη και επιβίωση ορισμένων ειδών πτηνών, όπως οι χήνες. Αμέσως μετά την εκκόλαψή τους, τα νεαρά χηνάκια τείνουν να ακολουθούν το πρώτο κινούμενο αντικείμενο που θα αντικρύσουν, μέσα από μια διαδικασία που είναι γνωστή και ως αποτύπωση (imprinting). Μέσω αυτής, εγκαθίσταται εσωτερικά ένα σταθερό πρότυπο αναγνώρισης και προσέγγισης μιας γονεϊκής φιγούρας. Το εντυπωσιακό είναι ότι ακόμη και όταν το κινούμενο αυτό αντικείμενο ανήκει σε άλλο είδος, εκείνα θα εξακολουθήσουν να το ακολουθούν. Ακόμα και όταν η μητρική αυτή φιγούρα αντιδράσει με αποστροφή ή επιθετικότητα, τα νεαρά χηνάκια όχι μόνο δεν θα πάψουν να την αναζητούν, αλλά συχνά θα εντείνουν τις προσπάθειες σύνδεσης μαζί της, παρά την απόρριψη. Γνωρίζουν καλά ενστικτωδώς ότι η προσκόλλησή τους σε εκείνη σχετίζεται με την επιβίωσή τους.
Γιατί όμως έχει σημασία αυτή η ιστορία από το ζωικό βασίλειο και πώς σχετίζεται με τον τρόπο που αναζητούμε ερωτικούς συντρόφους στην ενήλικη ζωή;
Καταρχάς, επειδή και εμείς όσο και αν προσπαθούμε να διαφοροποιηθούμε από αυτό, παραμένουμε μέρος του. Η ανθρώπινη ανάπτυξη και επιβίωσή μας διέπονται επίσης από αντίστοιχες αρχές εξάρτησης και φροντίδας. Σε υπαρξιακό επίπεδο αυτό που αναδύεται δεν είναι απλώς μια βιολογική ανάγκη να μας φροντίσουν αλλά μια ανάγκη για τη σχέση ως προϋπόθεση της ύπαρξης. Η απομόνωση δεν βιώνεται απλώς ως απουσία αλλά ως θεμελιώδης απειλή για τη συνοχή της ύπαρξης και κατ’ επέκταση του εαυτού.
Πριν ακόμη διαμορφωθεί η αίσθηση του εαυτού μας, προϋπάρχει η σχέση με το πρόσωπο που μας φρόντισε. Δεν γεννιόμαστε μέσα σε κενό αλλά μέσα σε μια σχέση. Ως βρέφη δεν προσκολλόμαστε φυσικά στο πρώτο κινούμενο αντικείμενο που θα αντικρύσουμε, αλλά με εκείνη τη φιγούρα που θα ρυθμίζει τη σωματοσυναισθηματική μας κατάσταση. Σε αυτή την τόσο πρώιμη περίοδο ο εαυτός δεν είναι ακόμη συγκροτημένος, αλλά αναδύεται μέσα από τη σχέση. Η ανάγκη για εγγύτητα που έχουν τα βρέφη δεν αποτελεί λοιπόν μια δευτερεύουσα ψυχολογική επιθυμία αλλά το ζωτικό θεμέλιο επάνω στο οποίο θα οικοδομηθούν ο εαυτός και οι μηχανισμοί επιβίωσής τους.
Η παραπάνω ιστορία έχει σημασία και για έναν ακόμη λόγο. Μας δείχνει πόσο ισχυρή επίδραση έχει σε όλη την πορεία της ζωής μας το σύστημα προσκόλλησης (attachment) που διαμορφώνεται κατά τη βρεφική ηλικία. Η επιλογή συντρόφου είναι μια περίπλοκη διαδικασία που επηρεάζεται από ποικίλους παράγοντες. Ωστόσο, οι σχέσεις που υφαίνονται κατά την παιδική ηλικία είναι ένας από τους πιο καθοριστικούς ιδίως όταν μπορεί να συνοδεύονται από πρώιμα σχεσιακά τραύματα που χαράσσουν εσωτερικά πρότυπα σχέσης. Λόγω της εξαιρετικά ευαίσθητης περιόδου κατά την οποία συμβαίνουν, οι εμπειρίες αυτές αφήνουν ισχυρότερο αποτύπωμα στη μετέπειτα λειτουργία μας (Andersson, et al., 2021).
Επίσης, οι πρώιμες σχεσιακές αυτές εμπειρίες επηρεάζουν διάφορες πλευρές της ταυτότητάς μας που σχετίζονται με το πώς συνάπτουμε σχέσεις: την αυτοεκτίμηση, την ικανότητα εμπιστοσύνης, την ανοχή στην οικειότητα και τις αντιλήψεις για τον εαυτό και την αγάπη. Σε περιπτώσεις παραμέλησης ή κακοποίησης, μπορεί να εγκατασταθούν μοτίβα σχέσεων που χαρακτηρίζονται από αισθήματα ντροπής ενοχές, φόβο εγκατάλειψης ή αποφυγή σύνδεσης. Έρευνες δείχνουν, για παράδειγμα, ότι γυναίκες που είχαν πιο υγιείς σχέσεις με τον πατέρα τους αναφέρουν στενότερες, πιο ικανοποιητικές συντροφικές σχέσεις και περισσότερη αυτοπεποίθηση μέσα σε αυτές (Black & Schutte, 2006).
Για το λόγο αυτό, έχει ιδιαίτερη σημασία να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο σχετιστήκαμε ως βρέφη και παιδιά, καθώς ο τρόπος αυτός εγγράφηκε στο σύστημά μας ως το πρότυπο σχετίζεσθαι, επηρεάζοντας τόσο τη σχέση με τον εαυτό μας όσο και με τους άλλους. Οι εμπειρίες αυτές, επειδή συμβαίνουν σε μια περίοδο όπου δεν έχουμε ακόμα κατακτήσει ως βρέφη την ικανότητα να σχηματίζουμε μνήμες με τον τρόπο που τις σχηματίζουμε ως ενήλικες, καταγράφονται και αποθηκεύονται μέσα μας σωματικά. Καταχωρούνται λοιπόν ως σωματικές σχεσιακές καταγραφές που τις “θυμόμαστε’’ ως αίσθηση περισσότερο παρά ως ένα επεισόδιο που μπορούμε να αφηγηθούμε συνειδητά.
Κλινικά παρατηρούμε ότι κάποιες γυναίκες έλκονται από άντρες που τους ‘’θυμίζουν’’ τον τρόπο που σχετίστηκαν με τον πατέρα τους. Αυτό μπορεί να ιδωθεί ως μια ασυνείδητη προσπάθεια επανόρθωσης της πρώτης αυτής σχέσης. Άλλες, αντίθετα, επιλέγουν συντρόφους με εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά από έναν κακοποιητικό ή απορριπτικό γονέα. Ο πατέρας και η μητέρα αποτέλεσαν τον πρώτο άνδρα και την πρώτη γυναίκα με τους οποίους συνδεθήκαμε στενά συναισθηματικά, θέτοντας έτσι θεμέλια σχεσιακών προσδοκιών για τις ενήλικες συντροφικές σχέσεις. Ωστόσο, αυτό δεν λειτουργεί με γραμμικό και καθολικό τρόπο.
Έρευνες- μεταξύ των οποίων και μια Ελληνική- καταδεικνύουν σαφή συσχέτιση μεταξύ του τύπου προσκόλλησης που αναπτύσσεται στην παιδική ηλικία και της ποιότητας των ενήλικων συντροφικών σχέσεων (Κυργερίδου, Βορριά & Κιοσέογλου, 2020). Για παράδειγμα, η έλλειψη συναισθηματικής διαθεσιμότητας του πατέρα έχει σχετιστεί με αυξημένη πιθανότητα επιλογής μη διαθέσιμων συναισθηματικά συντρόφων (Carnes, 1997), ενώ η καλή ποιότητα σχέσης μαζί του συνδέεται με μεγαλύτερη εγγύτητα, αυξημένη ικανοποίηση και θετικότερη σεξουαλική ταυτότητα και στις ενήλικες σχέσεις γυναικών (Scheffler & Naus, 1999· Heeman, 2008). Η σχέση που διαμορφώνουν οι πατέρες με τις κόρες τους φαίνεται συνεπώς να επηρεάζει σημαντικά την επιλογή συντρόφου στην ενήλικη ζωή (Yalçın, 2024).
Ο Rollo May περιέγραψε πώς αντίστοιχα σχεσιακά μοτίβα επαναλαμβάνονταν στους θεραπευόμενούς του, ακόμα και όταν οι δεσμοί αυτοί ήταν διαποτισμένοι από πόνο, φόβο ή απόρριψη. Τα βρέφη δεν έχουν την ικανότητα να αποσυνδεθούν από τη μητρική φιγούρα ακόμα και όταν η σχέση μαζί της είναι επώδυνη. Αντιθέτως, όσο τρομακτική και απορριπτική και αν είναι εκείνη, τόσο πιο έντονα προσκολλώνται καθώς αποτελεί για εκείνα τη μόνη πηγή επιβίωσης. Ο πόνος της σχέσης γίνεται έτσι συχνά πιο ανεκτός από τον τρόμο της απώλειάς της.
Έτσι, ο May γράφει για έναν θεραπευόμενό του που στα 50 του αναζητούσε ακόμη μια “καλή μητέρα’’ για να επανορθώσει ασυνείδητα την εμπειρία της “κακής μητέρας’’ της παιδικής του ηλικίας. Είχε βιώσει τόση μοναξιά ως παιδί που λαχταρούσε μια αγάπη που θα γέμιζε αυτό το κενό. Η αδυναμία του να αποσυνδεθεί στα 50 του από μια επώδυνη ερωτική σχέση συνέχιζε από την αδυναμία του ως παιδί να αποσυνδεθεί από τη μητέρα που τον παραμελούσε και για την οποία ένιωθε υπεύθυνος (May, 1981).
Το παραπάνω μοτίβο παρατηρώ και σε πολλές θεραπευόμενες, όπου όσο περισσότερο προχωράει η ψυχοθεραπεία και αυξάνεται η επίγνωσή τους για το σχεσιακό ιστορικό τους, τόσο καθαρότερα βλέπουν τον εκάστοτε ερωτικό σύντροφο. Εντοπίζοντας μοτίβα και υφαίνοντας συνδέσεις διακρίνονται οι δυσλειτουργικές ερωτικές σχέσεις του παρόντος και η σχέση τους με το παρελθόν.
Γνωρίζουμε ότι μπορούμε να χτίσουμε νέες εμπειρίες γύρω από αυτές τις πρώιμες καταγραφές. Η κατανόηση των σχεσιακών μας εμπειριών μας βοηθά να ερμηνεύσουμε γιατί μπορεί να βιώνουμε μια ακατανίκητη έλξη και μια δυσκολία αποσύνδεσης από σχέσεις και ανθρώπους που επαναφέρουν οικεία ακόμα και επώδυνα μοτίβα. Αναζητούμε την αγάπη αλλά συχνά μπαίνουμε στη δίνη της πρώτης σχεσιακής μας εμπειρίας, ελπίζοντας ασυνείδητα σε ένα διαφορετικό τέλος.
Δεν μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν αλλά μπορούμε να συμφιλιωθούμε με αυτό και να αναλάβουμε την ευθύνη για τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τις ανάγκες μας στο παρόν. Στην ψυχοθεραπεία μαθαίνουμε νέους τρόπους ύπαρξης, σύνδεσης και έκφρασης αναγκών στο πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης με την ειδικό.
Όταν δεν έχουμε επίγνωση αυτών των σχεσιακών μοτίβων, είναι πιο πιθανό να επιλέξουμε τυφλά. Να επιλέξουμε δηλαδή ανθρώπους και σχέσεις που θυμίζουν οικεία μοτίβα σχέσης, ακόμα και όταν αυτά ενέχουν απόρριψη, άγχος, πόνο ή εγκατάλειψη. Έτσι η έλξη για κάποιον επικάθεται πάνω σε μια σχέση του παρελθόντος, ενεργοποιώντας ένα συναισθηματικό σενάριο στο οποίο έχω παίξει ξανά, ελπίζοντας όμως σε ένα διαφορετικό πιο αίσιο τέλος. Ο καταναγκασμός της επανάληψης όπως ονομάζεται κλινικά αφορά αυτήν ακριβώς την τάση μας να επαναλαμβάνουμε μοτίβα και σχέσεις για να τα θεραπεύσουμε.
Η αύξηση της επίγνωσης που επιτυγχάνεται με την ψυχοθεραπεία δεν εξαλείφει αυτόματα αυτά τα μοτίβα, αλλά αυξάνει την ελευθερία επιλογής. Μας καθιστά πιο ικανούς να μπορούμε να αναγνωρίζουμε επαναλήψεις, μοτίβα και συνδέσεις, χωρίς να ελκόμαστε μυστηριωδώς και αδιόρατα από παλιές σκοτεινές δυνάμεις.
Βιβλιογραφία:
Andersson SO, Annerbäck EM, Söndergaard HP, Hallqvist J, Kristiansson P. Adverse childhood experiences are associated with the choice of partner, both partners’ relationship, and psychosocial health as reported one year after the birth of a common child. A cross-sectional study. PLoS ONE, 2021;16(1):e0244696. h t t p s : / / d o i . o r g / 1 0 . 1 3 7 1 / j o u r n a l . p o n e . 0 2 4 4 6 9 6.
Black KA, Schutte ED. Recollections of being loved: implications of childhood experiences with parents for young adults’ romantic relationships. J Fam Issues. 2006;27(10):1459–80. h t t p s : / / d o i . o r g / 1 0 . 1 1 7 7 / 0 1 9 2 5 1 3 X 0 6 2 8 9 6 4 7
Bowlby, J. (1982). Attachmen t and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books. (Original work published 1969)
Carnes P. Sexual anorexia: Overcoming self-hatred. Hazelden. 1997.
Heeman VC. Interpersonal communication motives, satisfaction, and psychological well-being in father-young adult daughter relationships [Doctoral Dissertation]. Kent State University. 2008.
Κυργερίδου, Ε., Βόρρια, Π., & Κιοσέογλου, Γ. (2020). Couple relationships and their perceptions of attachment to their mother. Psychology: The Journal of the Hellenic Psychological Society, 21(2), 183–201. https://doi.org/10.12681/psy_hps.23275
May, R. (1981). Freedom and destiny. W. W. Norton & Company.
Scheffler T, Naus P. The relationship between fatherly affirmation and a woman’s self-esteem, fear of intimacy, comfort with womanhood, and comfort with sexuality. Can J Hum Sexuality. 1999;8:39–45. h t t p s : / / d o i . o r g / 1 0 . 1 1 7 7 / 0 1 9 2 5 1 3 X 1 1 4 2 5 7 7
Yalçın M. Examining childhood trauma experiences in relation to women’s attachment style, exposure to violence, and partner characteristics. J Social Service Res. 2024;50(5):889–902. h t t p s : / / d o i . o r g / 1 0 . 1 0 8 0 / 0 1 4 8 8 3 7 6 . 2 0 2 4 . 2 3 8 54 6 3
