Σε προηγούμενο άρθρο μιλήσαμε για τα μνημονικά ίχνη των πρώιμων σχέσεων αναφορικά με τα πρόσωπα που μας φρόντισαν και πώς αυτά μπορούν να ανιχνευθούν στις ενήλικες ερωτικές μας σχέσεις. Στο παρόν άρθρο θα επικεντρωθούμε στις επιπτώσεις της συναισθηματικής απουσίας του πατέρα στη ζωή των παιδιών και ειδικότερα των κοριτσιών.
Έρευνες δείχνουν ότι η συναισθηματική μη διαθεσιμότητα του πατέρα συνδέεται με χαμηλότερη αυτοεκτίμηση στις γυναίκες. Όταν υπάρχει κάποιος στην οικογένεια που ‘’με βλέπει’’ αλλά δεν με φροντίζει και δεν ανταποκρίνεται συναισθηματικά όπως χρειάζομαι, διαμορφώνεται ένα εσωτερικό αίσθημα ανεπάρκειας. ‘’δεν είμαι αρκετή’’, ΄΄δεν μπορούν να με αγαπήσουν’’, είναι φράσεις που ακούγονται από γυναίκες που έχουν βιώσει παραμελητικές σχέσεις με τον πατέρα και δυσκολεύονται στις ενήλικες σχέσεις τους. Πεποιθήσεις και αισθήματα που συχνά συνοδεύονται από εσωτερική κριτική, αυτοαμφισβήτηση και αισθήματα εγκατάλειψης.
Η πατρική απόρριψη, είτε είναι εμφανής είτε σιωπηρή και ύπουλη, έχει βρεθεί ότι σχετίζεται σημαντικά με χαμηλή αυτοεκτίμηση στα παιδιά και σε αρκετές μελέτες φαίνεται ότι η συσχέτιση αυτή είναι εντονότερη στις κόρες σε σύγκριση με τη μητρική απόρριψη. Οι κόρες συχνά εσωτερικεύουν την απουσία του πατέρα ως προσωπική ανεπάρκεια διαμορφώνοντας την πεποίθηση ’’δεν είμαι αρκετή για να με αγαπήσουν’’. Σε σχετική έρευνα, νέες γυναίκες ανέφεραν ότι η εμπειρία της σχέσης με τον πατέρα τους διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίον αντιλαμβάνονταν τις σχέσεις, το τι θεωρούσαν αποδεκτό μέσα σε αυτές καθώς και πώς όριζαν την ασφάλεια στη συναισθηματική εγγύτητα (Erduran Tekin, O., 2025).
Στο βιβλίο Τhe unavailable father, η συγγραφέας περιγράφει 6 τύπους απουσίας του πατέρα: τον απορριπτικό, τον ψυχικά ασθενή, τον πατέρα με εξάρτηση από ουσίες, τον κακοποιητικό, τον μη αξιόπιστο και τον φυσικά απόντα. Ο κοινός παρανομαστής όλων αυτών των μορφών απουσίας είναι η αδυναμία προσφοράς σταθερής συναισθηματικής παρουσίας, άνευ όρων αγάπης, αποδοχής και ασφάλειας, στοιχείων που χρειάζονται τα παιδιά για να συγκροτήσουν μια θετική αυτοαντίληψη αλλά και την ικανότητα διαμόρφωσης στενών σχέσεων στην ενήλικη ζωή.
Η συγγραφέας μοιράζεται την προσωπική της ιστορία και περιγράφει πώς η συναισθηματική απουσία του πατέρα της και η έντονη ανάγκη της για μια πατρική φιγούρα, την ώθησαν να έλκεται από άνδρες μεγαλύτερης ηλικίας αναζητώντας σε εκείνους κάτι πατρικό.
Σε θεωρητικό επίπεδο αυτό μπορεί να κατανοηθεί από την παρατήρηση ότι η θηλυκή ταυτότητα συγκροτείται σε μεγάλο βαθμό μέσα από τη σχέση. Η έρευνα της Gilligan δείχνει ότι τα κορίτσια τείνουν να συγκροτούν την ταυτότητά τους μέσα από τη σύνδεση και την αναγνώριση, περισσότερο παρά μέσα από τη διαφοροποίηση και αποστασιοποίηση όπως συχνά ενθαρρύνονται να κάνουν τα αγόρια. Έτσι η πατρική απουσία δεν βιώνεται απλώς ως απώλεια σχέσης αλλά συχνά ως απώλεια προσωπικής αξίας.
Σε πολλές οικογένειες, ο πατέρας αποτελεί το πρώτο ετερόφυλο αντικείμενο και λειτουργεί ως καθρέφτης επιθυμητότητας και αναγνώρισης. Έτσι η ποιότητα αυτής της σχέσης, εσωτερικεύεται και γίνεται μέρος της αίσθησης προσωπικής αξίας. Ένα ιδιαίτερα συχνό μοτίβο σχέσης που συναντάμε στις οικογένειες είναι η φυσική παρουσία του πατέρα που συνοδεύεται από τη συναισθηματική απουσία του. Αυτό δημιουργεί πέρα από σύγχυση στο παιδί, μια έντονη ματαίωση και εσωτερίκευση που συχνά επηρεάζει πλευρές της προσωπικότητάς του.
Οι ανάγκες των παιδιών δεν εξαφανίζονται επειδή οι γονεϊκές φιγούρες δεν μπορούν να ανταποκριθούν επαρκώς σε αυτές. Παραμένουν ενεργές σε ψυχικό επίπεδο και αναζητούν ολοκλήρωση όπως ένας παλιός ανοιχτός λογαριασμός. Στην ψυχοθεραπεία Gestalt, μιλάμε για τις ανοιχτές μορφές: οι ανάγκες μας ακολουθούν ένα κύκλο. Αυτές που δεν ικανοποιούνται, δεν μπορούν να ολοκληρωθούν και να κλείσουν αλλά παραμένουν ανοιχτές, παγιώνονται ή αλλάζουν μορφή και επανεμφανίζονται σε άλλες σχέσεις και με άλλους τρόπους επιζητώντας το κλείσιμο και την ικανοποίησή τους. Αυτό ισχύει τόσο για τις σωματικές ανάγκες όσο και για συναισθηματικές -σχεσιακές αλλά και υπαρξιακές ανάγκες.
Έτσι ό,τι δεν ολοκληρώθηκε στο παρελθόν, αναζητά πλήρωση στο παρόν. Οι ερωτικές επιλογές στην ενήλικη ζωή μπορεί να αποτελούν μια ασυνείδητη προσπάθεια να κλείσω έναν παλιό ανοιχτό σχεσιακό λογαριασμό. Όπως γράφει η συγγραφέας: ‘’Το να ήμουν μόνη ήταν σαν να βρίσκομαι στην άβυσσο’’. Υπάρχουν πολλοί δρόμοι που μπορούμε να πάρουμε για να αντισταθμίσουμε και να μεγαλώσουμε από την απώλεια, αλλά δεν μπορούμε ποτέ να αντικαταστήσουμε το παρελθόν.
Η συγγραφέας αναγνωρίζει ότι στο ιστορικό των ερωτικών της σχέσεων εμπλέκονταν αρχικά μοτίβα που αναπαρήγαγαν την ίδια εκρηκτική ατμόσφαιρα και αστάθεια της σχέσης με τον πατέρα της. Η σταδιακή κατανόηση της φύσης του θυμού και της κακοποιητικής συμπεριφοράς του πατέρα της απέναντί της, μας δείχνει τη βαθιά ανάγκη ενός παιδιού να κατανοήσει γιατί ο γονέας του δεν του προσέφερε αυτό που είναι θεμελιώδες: αγάπη, σεβασμό, φροντίδα και τρυφερότητα. Παράλληλα, γίνεται σαφές ότι το είδος των σχέσεων στις οποίες εμπλεκόταν, συνδεόταν άμεσα με το επίπεδο επίγνωσής της γύρω από τη σχέση της με τον πατέρα της.
Γνωρίζουμε ότι τα παιδιά έχουν δύο πολύ βασικές ψυχικές ανάγκες για να αναπτυχθούν με υγιή τρόπο: αγάπη και ασφάλεια.Στο παρελθόν αλλά ακόμα και σήμερα, πολλοί γονείς ταύτιζαν αυτές τις έννοιες με την παροχή υλικών αγαθών. Πλέον γνωρίζουμε ότι αυτό δεν επαρκεί για την υγιή ανάπτυξη. Πολλοί ψυχικά τραυματισμένοι ενήλικες υπήρξαν κάποτε παιδιά που είχαν τα πάντα από υλικά αγαθά αλλά ήταν και βαθιά παραμελημένα συναισθηματικά.
Η ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να αναπληρώσει όσα δεν υπήρξαν στο παρελθόν. Μπορεί όμως, να φέρει επίγνωση στις ανολοκλήρωτες ανάγκες και σε αυτό που χρειαζόμαστε τώρα. Να αποκαταστήσει την επαφή μας με το συναίσθημα, η οποία συχνά διαρρηγνύεται σε περιβάλλοντα χρόνιας συναισθηματικής παραμέλησης και να μας επιτρέψει έτσι να έχουμε νέες εμπειρίες ασφαλών σχέσεων στο παρόν.
Βιβλιογραφία:
Erduran Tekin, Ö. (2025). The role of father neglect and abuse in the romantic relationship and mate choice experiences of young women: A phenomenological analysis. BMC Psychology, 13, Article 595. https://doi.org/10.1186/s40359-025-02943-2
Gilligan, C. (1993). In a different voice: Psychological theory and women’s development (2nd ed.). Harvard University Press.
Greenberg, L. S., & Malcolm, W. (2002). Resolving unfinished business: Relating process to outcome. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 70(2), 406–416. https://doi.org/10.1037/0022-006X.70.2.406
Lamb, M. E. (Ed.). (2010). The role of the father in child development (5th ed.). John Wiley & Sons.
Rosenthal, S. S. (2010). The unavailable father. Jossey-Bass.
.........
