Μια θεραπευόμενή μου μίλησε για το πώς ένα συγκεκριμένο βλέμμα κάποιου περαστικού της δημιούργησε, ή μάλλον επιβεβαίωσε, τις σκέψεις της ότι έχει κάτι περίεργο πάνω της. Αυτό το περιστατικό το σύνδεσε με τα λόγια ενός καθηγητή της, που έκρινε ότι ακόμα θέλει πολλή δουλειά για να πετύχει στο αντικείμενό της. Η ντροπή που ξεπηδά εύκολα από μέσα της μοιάζει να επιβεβαιώνει κάθε αντίστοιχη εμπειρία της και να της λέει: «Δες, έχεις δίκιο να σκέφτεσαι και να νιώθεις έτσι. Έτσι σε βλέπουν και οι άλλοι.» Αυτά, σε συνδυασμό με διάφορες άβολες ή δυσάρεστες εμπειρίες στις σχέσεις της με γονείς, φίλους και φλερτ, ενισχύουν μέσα της τις ίδιες σκέψεις: «Κάτι πάει λάθος με μένα. Μάλλον δεν αξίζω τίποτα και δεν έχει νόημα όσο κι αν προσπαθώ.»
Η ντροπή γεννιέται μέσα στο βλέμμα του άλλου
Η ντροπή είναι ίσως το πιο σχεσιακό από τα όλα τα συναισθήματα. Δεν ντρεπόμαστε μόνοι μας, ακόμα κι όταν είμαστε μόνοι. Ντρεπόμαστε μπροστά σε κάποιον, πραγματικό ή φανταστικό, που μας βλέπει.
Ο Σαρτρ, στο Το Είναι και το Μηδέν, περιγράφει έναν άνθρωπο που κοιτάζει από μια κλειδαρότρυπα, απορροφημένος σε αυτό που κάνει, μέχρι τη στιγμή που ακούει βήματα πίσω του. Ξαφνικά βλέπει τον εαυτό του μέσα από τα μάτια ενός άλλου. Το βλέμμα του άλλου τον κάνει, για μια στιγμή, αντικείμενο. Και αυτό που νιώθει είναι ντροπή.
Στην ψυχοθεραπεία Gestalt, ο Robert Lee και ο Gordon Wheeler περιγράφουν την ντροπή όχι ως απόδειξη ότι κάτι πάει λάθος με εμάς, αλλά ως κάτι που γεννιέται μέσα στη σχέση και μιλά για το αν νιώθουμε ότι ανήκουμε, ότι γινόμαστε αποδεκτοί, ότι υπάρχει χώρος για εμάς όπως είμαστε. Με άλλα λόγια, η ντροπή δεν μιλά τόσο για το ποιοι είμαστε όσο για το πώς έχουμε μάθει να υπάρχουμε μπροστά στους άλλους.
Γι' αυτό ένα βλέμμα ενός αγνώστου μπορεί να έχει τόση δύναμη. Το βλέμμα του περαστικού ξυπνά όλα τα βλέμματα που ήρθαν πριν από αυτό: του καθηγητή, των γονιών, των φίλων, εκείνων που σχετιστήκαμε. Και αυτό που φτάνει μέσα μας δεν είναι μόνο το βλέμμα ενός ανθρώπου, αλλά μια ολόκληρη ιστορία σχέσεων και βλεμμάτων.
Ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και σε αυτό που νιώθω
Ανάμεσα στο «συνέβη κάτι» και στο «νιώθω κάτι» υπάρχει συχνά μια διαδικασία ερμηνείας, η οποία δεν γίνεται αντιληπτή από εμάς, και καταλήγουμε να πιστεύουμε αυτό που νιώθουμε σαν να ήταν γεγονός.
Αυτή η ερμηνεία δεν είναι απλώς μια σκέψη, ούτε ένα λάθος της λογικής. Είναι μια μνήμη σχέσης, γραμμένη στο σώμα. Είναι ο τρόπος που έχουμε μάθει να υπάρχουμε μέσα στις σχέσεις, που ενεργοποιείται πριν προλάβουμε καν να σκεφτούμε.
Το ίδιο γεγονός μπορεί να περάσει από δύο διαφορετικά εσωτερικά φίλτρα:
«Με κοίταξε απορριπτικά. Ίσως είναι θυμωμένος ή αισθάνεται άγχος.»
ή
«Με κοίταξε απορριπτικά. Κάτι περίεργο έχω πάνω μου. Με απεχθάνεται. Είμαι απωθητική.»
Το σημαντικό είναι πόσο γρήγορα καταλήγουμε σε αυτή την εξήγηση, πόσο δύσκολο μας είναι να αφήσουμε χώρο και για άλλες πιθανότητες και πώς υιοθετούμε τη συμπεριφορά του άλλου ως ένδειξη για την αξία μας και για το ποιοι και ποιες είμαστε.
Το φίλτρο που θα χρησιμοποιήσουμε έχει να κάνει και με το πόσο ασφαλείς νιώθουμε στις σχέσεις μας εκείνη την περίοδο. Σε μια πρόσφατη μελέτη, η Restrepo και οι συνεργάτες της (2024) βρήκαν ότι οι άνθρωποι που ένιωθαν μεγαλύτερη μοναξιά αισθάνονταν περισσότερη απόρριψη, και ότι αυτό φαινόταν πιο έντονα όσο τα κοινωνικά σημάδια δεν σήμαιναν κάτι ξεκάθαρο. Οι ερευνητές συνδέουν τη μοναξιά με την αίσθηση ότι δεν είμαστε ασφαλείς. Όταν νιώθουμε μόνες-οι και χωρίς στήριγμα, είναι πιο πιθανό να σκεφτούμε ότι συμβαίνει κάτι αρνητικό.
Όταν δεν αντέχουμε ένα συναίσθημα, το βλέπουμε στον άλλον
Το να αντέχουμε τα συναισθήματά μας δεν σημαίνει ότι δεν θυμώνουμε, δεν φοβόμαστε ή δεν πληγωνόμαστε. Σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε τι συμβαίνει μέσα μας, να αντέξουμε το συναίσθημα χωρίς να χρειάζεται αμέσως να το δράσουμε και να δημιουργήσουμε λίγο χώρο ανάμεσα σε αυτό που νιώθουμε και σε αυτό που σκεφτόμαστε ότι σημαίνει.
Όταν όμως κάποιος δεν έχει μάθει να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του και να νιώθει ασφάλεια μέσα σε αυτά, μπορεί να είναι πολύ δύσκολο να πει:
«Αυτή τη στιγμή αισθάνομαι ανασφάλεια ή φοβάμαι. Δεν ξέρω ακόμη αν υπάρχει πραγματικός λόγος να ανησυχώ.»
Αντί γι' αυτό, το συναίσθημα μπορεί να μεταφραστεί γρήγορα σε μια βεβαιότητα για τον άλλον:
«Με απορρίπτει.»
«Δεν με υπολογίζει.»
«Δεν με συμπαθεί.»
Έτσι, κάτι που αρχικά ήταν ένα συναίσθημα μέσα μας πιάνεται από κάτι έξω από εμάς και αποκτά την αίσθηση ενός αντικειμενικού γεγονότος.
Στην ψυχοθεραπεία Gestalt, αυτή η κίνηση θυμίζει αυτό που ονομάζουμε προβολή (projection): κάτι που ζει μέσα μας, ένας φόβος, μια προσδοκία ή μια παλιά πληγή, το βλέπουμε σαν να βρίσκεται στον άλλον. Η προβολή λειτουργεί σαν άμυνα: όσο περίεργο κι αν ακούγεται, είναι συχνά πιο εύκολο να πω «με απορρίπτει, δεν αξίζω» από το να μείνω με τη δική μου ανασφάλεια και τον δικό μου φόβο ότι δεν είμαι αρκετά σημαντική-ός.
Η προβολή όμως είναι και μια διακοπή της επαφής. Όσο βλέπω στον άλλον τον δικό μου φόβο, δεν βλέπω τον ίδιο. Δεν ξέρω τι σκέφτεται, τι περνά, τι χρειάζεται. Συναντώ τον φόβο μου, όχι τον άνθρωπο που έχω απέναντί μου. Το να αντέχω να υπάρχω στον κόσμο αναγνωρίζοντας και αντέχοντας τη δική μου δυσκολία απαιτεί μεγάλη συναισθηματική ωριμότητα, που έρχεται με τη δουλειά με τον εαυτό μας.
Το παρελθόν μπορεί να δίνει λεξιλόγιο και συναισθηματική χροιά στο παρόν
Αν κάποιος έχει ζήσει επανειλημμένα την απόρριψη, την εγκατάλειψη, την εξαπάτηση ή την εκμετάλλευση, ο νους του δεν ξεκινά κάθε νέα κατάσταση σαν λευκή κόλλα χαρτί.
Έχει μάθει τι να προσέχει, ακόμα και σε καταστάσεις όπου αντικειμενικά δεν υπάρχει κάτι επικίνδυνο.
Αν κάποιος έχει αγαπήσει ανθρώπους που εξαφανίζονταν χωρίς εξήγηση, μπορεί να γίνει ιδιαίτερα ευαίσθητος στη μη διαθεσιμότητα, σε μια αναπάντητη κλήση ή σε μια αργοπορημένη απάντηση.
Αν έχει μεγαλώσει με ανθρώπους που χρησιμοποιούσαν τη σιωπή ως τιμωρία, μπορεί να δυσκολεύεται να βιώσει τη σιωπή κάποιου ανθρώπου ως απλή σιωπή.
Αν έχει επανειλημμένα εξαπατηθεί, μπορεί να αναζητά ευκολότερα την «κρυφή ατζέντα» πίσω από μια συμπεριφορά.
Αν έχει μάθει ότι η αποδοχή των άλλων είναι εύθραυστη, μπορεί ένα ουδέτερο σχόλιο να ακούγεται σαν αξιολόγηση.
Δεν σημαίνει ότι «όλα είναι στο μυαλό».
Σημαίνει ότι η εμπειρία του έχει εκπαιδεύσει την προσοχή του να αναζητά συγκεκριμένα σήματα. Όταν αυτοί που μας φρόντιζαν δεν ήταν σταθερά διαθέσιμοι ή ήταν αντιφατικοί στον τρόπο που μας φρόντιζαν, η επαγρύπνηση ήταν ένας τρόπος να μείνουμε κοντά τους, να νιώσουμε κάποια ασφάλεια και έτσι να επιβιώσουμε συναισθηματικά.
Η έρευνα για την ευαισθησία στην απόρριψη έχει δείξει ακριβώς αυτή τη διαδικασία: άνθρωποι που περιμένουν περισσότερο την απόρριψη τείνουν να την αντιλαμβάνονται ευκολότερα, ακόμη και όταν η συμπεριφορά των άλλων δεν είναι ξεκάθαρα απορριπτική (Downey & Feldman, 1996).
«Με έχουν απορρίψει, άρα πρέπει να προσέχω μήπως με απορρίψουν ξανά»
Όταν υπάρχει φόβος, ο νους συχνά προτιμά μια εξήγηση που προστατεύει από την έκπληξη ή την απογοήτευση.
«Καλύτερα να υποψιαστώ κάτι που δεν υπάρχει, παρά να αγνοήσω κάτι και να πληγωθώ ξανά.»
Έτσι, μια ευγενική χειρονομία μπορεί να μας κάνει να αναρωτηθούμε τι θέλει ο άλλος σε αντάλλαγμα. Μια πρόταση για βοήθεια μπορεί να μας φέρει περισσότερη ένταση παρά ανακούφιση.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η προστασία μπορεί τελικά να επηρεάσει και τη σχέση που προσπαθούμε να προστατεύσουμε. Ο άλλος μπορεί να νιώσει ότι δεν τον εμπιστευόμαστε, να απομακρυνθεί, και η απομάκρυνσή του να μοιάσει με την επιβεβαίωση αυτού που φοβόμασταν από την αρχή.
Και κάπως έτσι δημιουργείται ένας κύκλος, όπου ο φόβος και το άγχος μάς κάνουν να παρατηρούμε συγκεκριμένα σημάδια και να αγνοούμε άλλα (συνήθως ενδείξεις που λένε κάτι διαφορετικό) και έτσι να επιβεβαιώνουμε ένα συγκεκριμένο σενάριο που έχουμε μάθει να επαναλαμβάνουμε.
Μέσα σε αυτόν τον κύκλο δεν ανακυκλώνονται μόνο σκέψεις. Ανακυκλώνονται τα ίδια συναισθήματα ανασφάλειας, φόβου, θυμού και ντροπής, που καταλήγουν συχνά σε μια σκληρή ετυμηγορία για τον εαυτό: «Δεν αξίζω να με αγαπούν.»
Η έρευνα για τον δεσμό (attachment) έχει συνδέσει την ανασφάλεια του δεσμού με διαφορετικούς τρόπους συναισθηματικής ρύθμισης, ενώ ειδικά ο αγχώδης δεσμός έχει συσχετιστεί με αυξημένη ευαισθησία στην απειλή μέσα στις σχέσεις και με πιο καταστροφικές ερμηνείες για αμφίσημες συμπεριφορές του συντρόφου (Mikulincer & Shaver, 2016).
Ο άλλος θα μένει πάντα, ως ένα σημείο, ένα μυστήριο
Η αμφισημία είναι ένα κενό, κάτι που δεν έχει ένα ξεκάθαρο νόημα και μας μπερδεύει, δημιουργώντας μας παράλληλα και άγχος. Και ο ανθρώπινος νους δεν αγαπά ιδιαίτερα τα κενά. Προσπαθεί να τα συμπληρώσει και να τα καταλάβει.
Η ίδια η λέξη το περιγράφει: αμφισημία, από το αμφί (και από τις δύο πλευρές) και το σήμα (σημάδι). Ένα σήμα που δείχνει προς περισσότερες από μία κατευθύνσεις. Το ποια κατεύθυνση θα ακολουθήσουμε δεν το αποφασίζει μόνο το εξωτερικό σήμα· το αποφασίζει σε μεγάλο βαθμό αυτό που κουβαλάμε μέσα μας, οι ανάγκες, οι φόβοι και οι παλιές εμπειρίες μας.
Η αμφισημία όμως δεν είναι μόνο ένα κενό πληροφορίας. Είναι κομμάτι της ανθρώπινης συνθήκης. Ο Yalom περιγράφει την υπαρξιακή μοναξιά: όσο κοντά κι αν βρεθούμε σε έναν άλλον άνθρωπο, δεν μπορούμε ποτέ να μπούμε ολόκληρες-οι στον εσωτερικό του κόσμο. Δεν θα μάθουμε ποτέ με απόλυτη βεβαιότητα τι νιώθει, τι σκέφτεται ή τι εννοεί με ένα βλέμμα.
Όταν δεν αντέχουμε αυτή την απόσταση, τη γεμίζουμε με βεβαιότητες. Όταν μπορούμε να την αντέξουμε, ανοίγει χώρος για επαφή.
Και εδώ βρίσκεται και η ελευθερία μας, μαζί με την ευθύνη της. Το νόημα αυτού που συμβαίνει ανάμεσα σε εμάς και στους άλλους δεν μας δίνεται έτοιμο. Το δημιουργούμε, κάθε φορά, και συχνά χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Το ερώτημα είναι με τι συμπληρώνουμε τα καθημερινά κενά.
Με περιέργεια ή με φόβο;
Με ένα αίσθημα σταθερότητας, ασφάλειας ή εμπιστοσύνης στις πιθανότητες, ή με την πρώτη εξήγηση που ταιριάζει σε αυτό που ήδη αισθανόμαστε ή φοβόμαστε;
Το συναίσθημά μας μπορεί να μοιάζει με πληροφορία για τον άλλον
Το ότι αισθανόμαστε ότι κάποιος μας απορρίπτει δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μας απορρίπτει.
Το ότι αισθανόμαστε ότι κάποιος μας εκμεταλλεύεται δεν αποδεικνύει ότι μας εκμεταλλεύεται.
Το ότι αισθανόμαστε ότι κάποιος θυμώνει μαζί μας δεν σημαίνει ότι είναι θυμωμένος.
Το συναίσθημά μας είναι πάντα πραγματικό.
Η ερμηνεία όμως που το συνοδεύει μπορεί να είναι υπόθεση.
Αυτή η διάκριση είναι δύσκολη όταν το συναίσθημα είναι πολύ έντονο και μας κατακλύζει. Όταν φοβόμαστε, ο φόβος μοιάζει να μας λέει ότι σίγουρα ισχύει αυτό που σκεφτόμαστε. Όταν νιώθουμε απόρριψη, η απόρριψη μοιάζει να έχει ήδη συμβεί.
Τα συναισθήματά μας είναι σήματα. Αν νιώσω ότι ο άλλος απέναντί μου με απορρίπτει, δεν σημαίνει ότι αυτό έχει συμβεί. Μπορεί να μου έχει συμβεί στο παρελθόν και να φοβάμαι ότι θα ξανασυμβεί. Μπορεί να αισθάνομαι αυτό το σήμα μέσα μου για να προσπαθήσω να με προστατέψω και να αποφύγω ό,τι συνέβη στο παρελθόν. Μπορεί να με προειδοποιεί το σώμα μου για να αλλάξω κάτι. Ίσως το στομάχι να σφίγγεται, η αναπνοή να γίνεται κοφτή και ρηχή, το βλέμμα να χαμηλώνει. Μπορώ να ερμηνεύσω με πολλούς τρόπους κάτι που συμβαίνει.
Πολλές φορές ερμηνεύουμε τα πράγματα επιβεβαιώνοντας αυτά που ήδη σκεφτόμαστε, μένοντας σε μια οικεία, άβολη κατάσταση. Και το κάνουμε επειδή αποφεύγουμε μια ανοίκεια κατάσταση, η οποία όμως μπορεί να μας οδηγήσει τελικά σε μια πιο βολική θέση. Και ίσως, με τον καιρό, αυτή να γίνει η επόμενη οικεία μας κατάσταση.
Γι' αυτό η συναισθηματική επίγνωση δεν είναι απλώς να ξέρουμε «τι νιώθω».
Είναι να μπορούμε να πούμε:
«Αυτή τη στιγμή νιώθω φόβο.»
και ταυτόχρονα:
«Δεν ξέρω ακόμη τι σημαίνει αυτό που συνέβη, αλλά ξέρω ότι φοβάμαι και αυτό με κάνει να πιστεύω ότι συμβαίνει αυτό που νιώθω.»
Αυτό το μικρό «δεν ξέρω ακόμη» δημιουργεί έναν πολύτιμο χώρο ανάμεσα στην εμπειρία και στο συμπέρασμα.
Από τη βεβαιότητα στη συνάντηση
Οι ερωτήσεις που δεν κάνουμε στον άλλον, τις κάνουμε ατελείωτα στον εαυτό μας.
«Γιατί με κοίταξε έτσι;»
«Μήπως είπα κάτι λάθος;»
«Μήπως βαρέθηκε μαζί μου;»
Γυρίζουν γύρω γύρω μέσα μας χωρίς απάντηση, γιατί η απάντηση βρίσκεται και στον άλλον. Μερικές φορές ο μόνος τρόπος να τη βρούμε είναι να πάμε προς τα εκεί: να ρωτήσουμε, να πούμε πώς νιώσαμε, να δούμε ποιος είναι πραγματικά ο άνθρωπος απέναντί μας.
Η ικανότητα να αντέχουμε το «δεν ξέρω»
Ένα μέρος της συναισθηματικής ωριμότητας αφορά την ικανότητα να μην ξέρουμε αμέσως τι συμβαίνει και να αντέχουμε για λίγο να μην ξέρουμε, ώστε να μη βιαζόμαστε να βγάλουμε συμπεράσματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να πείθουμε τον εαυτό μας πως «όλα είναι στο μυαλό μας».
Αν κάποιος επανειλημμένα μας αγνοεί, μας εκμεταλλεύεται, μας υποτιμά ή παραβιάζει τα όριά μας, τότε χρειάζεται να εμπιστευτούμε αυτό που αντιλαμβανόμαστε και να βάλουμε όρια.
Το να αντέχουμε το «δεν ξέρω» δεν είναι να ακυρώνουμε αυτό που αντιλαμβανόμαστε.
Είναι να μπορούμε να ξεχωρίζουμε το γεγονός από την ερμηνεία, το συναίσθημα από το συμπέρασμα και την πιθανότητα από τη βεβαιότητα.
Ίσως τελικά δεν παίρνουμε τα πάντα προσωπικά επειδή είμαστε «υπερευαίσθητοι»
Μπορεί να τα παίρνουμε προσωπικά επειδή κάτι μέσα μας προσπαθεί να προστατευτεί.
Ένας άνθρωπος που έχει μάθει ότι η απόσταση σημαίνει εγκατάλειψη θα παρατηρεί την απόσταση.
Ένας άνθρωπος που έχει μάθει ότι η απόρριψη για κάτι σημαίνει απόρριψη ολόκληρου του εαυτού του και της ύπαρξής του θα εισπράττει κάθε σχόλιο ως προσωπική απαξίωση.
Ένας άνθρωπος που έχει μάθει ότι η αγάπη μπορεί να χαθεί εύκολα και ξαφνικά θα παρατηρεί κάθε μικρή αλλαγή.
Ένας άνθρωπος που έχει πληγωθεί από την απόρριψη μπορεί να προσπαθεί να την προβλέψει πριν συμβεί.
Κάποτε αυτή η επαγρύπνηση μπορεί να ήταν ένας τρόπος να προστατευτεί.
Στο παρόν, όμως, μπορεί να τον κρατά σε μια διαρκή αναζήτηση κινδύνου.
Και τότε η ζωή γεμίζει με μικρές αποδείξεις για κάτι που ίσως δεν συμβαίνει.
Το σημαντικό είναι να μάθουμε να μπορούμε να αισθανόμαστε χωρίς να χρειάζεται αμέσως να μετατρέπουμε το συναίσθημά μας σε απόδειξη για τις προθέσεις και την οπτική των άλλων.
Γι' αυτό ίσως είναι σημαντικό να ρωτάμε τον εαυτό μας: «Τι χρειάζομαι αυτή τη στιγμή;» Ίσως να νιώσω ασφάλεια και να μπορέσω να με καθησυχάσω, ίσως να ρωτήσω κάτι τον άλλον, ίσως απλώς να μείνω για λίγο με αυτό που νιώθω χωρίς να βρω αμέσως τι σημαίνει.
Και μέσα σε αυτή τη μικρή απόσταση μπορεί να αρχίζει κάτι πολύ σημαντικό: η ελευθερία να δούμε τον άλλον και τον εαυτό μας όχι μόνο μέσα από όσα έχουμε ήδη ζήσει, αλλά και μέσα από αυτό που πραγματικά συμβαίνει τώρα. Γιατί όσο κουβαλάμε και προβάλλουμε τις παλιές εμπειρίες, είναι σαν να καταδικάζουμε τον εαυτό μας στους ίδιους τρόπους ύπαρξης, σαν να στενεύουμε εμείς πρώτοι τα όρια του τι διαφορετικό μπορεί να συμβεί. Ο εαυτός μας όμως δεν είναι κάτι τελειωμένο. Σε κάθε νέα συνάντηση υπάρχει η δυνατότητα να ζήσουμε κάτι που δεν έχουμε ζήσει ακόμα, και να γίνουμε, λίγο λίγο, κάποια-ος που δεν φοβάται τόσο πολύ το βλέμμα των άλλων.
Βιβλιογραφία
- Buber, M. (1970). I and Thou (W. Kaufmann, Trans.). Scribner. (Original work published 1923)
- Downey, G., & Feldman, S. I. (1996). Implications of rejection sensitivity for intimate relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 70(6), 1327–1343. https://doi.org/10.1037/0022-3514.70.6.1327
- Lee, R. G., & Wheeler, G. (Eds.). (1996). The voice of shame: Silence and connection in psychotherapy. Jossey-Bass.
- Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.
- Restrepo, A., Smith, K. E., Silver, E. M., & Norman, G. J. (2024). Ambiguity potentiates effects of loneliness on feelings of rejection. Cognition and Emotion. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/02699931.2024.2385006
- Sartre, J.-P. (1956). Being and nothingness (H. E. Barnes, Trans.). Philosophical Library. (Original work published 1943)
- Yalom, I. D. (1980). Existential psychotherapy. Basic Books.



