Πολλοί από εμάς έχουμε νιώσει κάτι στο σώμα πριν προλάβουμε να καταλάβουμε τι μας συμβαίνει: ένα σφίξιμο στο στομάχι πριν από μια δύσκολη συνάντηση, έναν κόμπο στον λαιμό πριν συνειδητοποιήσουμε ότι κάτι μας στεναχώρησε, ένα βάρος στους ώμους που δεν εξηγείται από την κούραση της μέρας. Το μυαλό συνθέτει αργότερα τις λέξεις «αγχώνομαι», «λυπάμαι», «κουράστηκα».

Για πολλά χρόνια η ψυχοθεραπεία θεωρούνταν κατεξοχήν υπόθεση λόγου: μιλάμε, εξηγούμε, κατανοούμε. Η θεωρία Gestalt όμως, από τα πρώτα της βήματα, έδωσε στο σώμα κεντρικό ρόλο και η σύγχρονη νευροεπιστήμη έρχεται σήμερα να επιβεβαιώσει πολλές από τις πρώιμες αυτές διαισθήσεις.

Γιατί νιώθω κάτι στο σώμα μου πριν καταλάβω τι με απασχολεί;

Το ερώτημα αυτό δεν είναι παράξενο· είναι, αντίθετα, μια πολύ ακριβής παρατήρηση για το πώς λειτουργούμε. Το συναίσθημα δεν περιμένει τη σκέψη για να υπάρξει αλλά προηγείται της νοητικής επεξεργασίας, γεννιέται στο σώμα και μετά, σιγά σιγά, ντύνεται με λέξεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά όταν νιώθουμε πριν καταλάβουμε· σημαίνει ότι το σώμα κάνει ακριβώς τη δουλειά του.

Τι δείχνει η νευροεπιστήμη: το σώμα δεν είναι απλώς το «όχημα» του μυαλού

Ο νευροεπιστήμονας Antonio Damasio περιέγραψε πώς η σκέψη και η συνείδηση δεν λειτουργούν ανεξάρτητα από το σώμα, αλλά γεννιούνται μέσα από αυτό: το όριο του σώματος, το δέρμα, οι αισθήσεις, τα εσωτερικά όργανα είναι, με όρους νευροβιολογίας, ένας «τόπος» του νου (Damasio, 1994). Δεν σκεφτόμαστε πρώτα και νιώθουμε μετά· η σκέψη ξεπηδά μέσα από τη σωματική εμπειρία, όχι πάνω από αυτήν.

Μια δεύτερη ανακάλυψη ήρθε από την ομάδα του Giacomo Rizzolatti στην Πάρμα, με τους λεγόμενους «νευρώνες-καθρέφτες»: κύτταρα του εγκεφάλου που ενεργοποιούνται όχι μόνο όταν κάνουμε μια κίνηση, αλλά και όταν βλέπουμε κάποιον άλλον να την κάνει (Rizzolatti & Sinigaglia, 2008). Το να καταλαβαίνουμε τον άλλον, να νιώθουμε μαζί του, να τον εμπιστευόμαστε ή να τον φοβόμαστε δεν είναι μόνο νοητική διεργασία· έχει ένα κοινό, σωματικό πεδίο ανάμεσα σε δύο ανθρώπους.

Αυτή η σειρά —πρώτα η σωματική αίσθηση, μετά η σκέψη— δεν είναι τυχαία· είναι, ουσιαστικά, ο τρόπος που αναπτυσσόμαστε από τη γέννησή μας. Ένα βρέφος δεν διαθέτει ακόμα λέξεις για να πει τι νιώθει, όμως αντιδρά με όλο του το σώμα: κλαίει, τεντώνεται, ηρεμεί όταν το πάρουν αγκαλιά. Ο ψυχίατρος Daniel Stern περιέγραψε πώς η πρώτη μας αίσθηση εαυτού, αυτό που ονόμασε «αναδυόμενος εαυτός», οργανώνεται γύρω από σωματικές και αισθητηριακές εμπειρίες, πολύ πριν εμφανιστεί η γλώσσα ή η ικανότητα να σκεφτόμαστε αναστοχαστικά για τον εαυτό μας (Stern, 1985).

Η ικανότητα να ονομάζουμε, να εξηγούμε, να αφηγούμαστε έρχεται αργότερα, χτισμένη πάνω σε αυτή την πρώιμη, σωματική γνώση. Δεν είναι λοιπόν ότι ξεπερνάμε ποτέ αυτόν τον πρώιμο τρόπο λειτουργίας, απλώς μαθαίνουμε να τον επενδύουμε με λέξεις. Στην ενήλικη ζωή, όταν νιώθουμε κάτι στο σώμα πριν το καταλάβουμε, δεν κάνουμε τίποτα διαφορετικό από ό,τι έκανε το βρέφος που ήμασταν κάποτε.

Το όριο επαφής: μια ιδέα που η Gestalt διατύπωσε μισό αιώνα νωρίτερα

Πενήντα περίπου χρόνια πριν από αυτές τις ανακαλύψεις, ο Fritz Perls και οι συνιδρυτές της θεραπείας Gestalt είχαν ήδη μιλήσει για κάτι παρόμοιο: το «όριο επαφής» ως το σημείο όπου ο οργανισμός συναντά το περιβάλλον, όπου η αντίληψη και η κίνηση γεννούν τη σκέψη, όπου αρχίζει να διαμορφώνεται η αίσθηση του εαυτού (Perls, Hefferline & Goodman, 1951). Δεν είναι το μυαλό που παρατηρεί το σώμα από απόσταση· είναι στο ίδιο αυτό όριο στο δέρμα, στην αναπνοή, στο βλέμμα, που γεννιέται η εμπειρία.

Ο νευρολόγος Kurt Goldstein, στο εργαστήριο του οποίου εργάστηκε ο Perls και γνώρισε τη σύζυγό του Laura, υποστήριζε ήδη από τη δεκαετία του 1930 μια ολιστική αντίληψη του οργανισμού: το σώμα δεν είναι άθροισμα ξεχωριστών λειτουργιών, αλλά ενιαία, ζωντανή οντότητα που αναδιοργανώνεται συνεχώς μπροστά στο περιβάλλον (Goldstein, 1939/1995). Αυτή η ολιστική ματιά πέρασε στη θεωρία Gestalt και εξηγεί γιατί, σε μια συνεδρία, δεν μας ενδιαφέρει μόνο τι λέει κανείς, αλλά και πώς αναπνέει, πώς κάθεται, πού κοιτάζει, πώς υπάρχει με το σώμα του.

Αυτό δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τη σκέψη ή τον λόγο, σημαίνει ότι τους αντιμετωπίζουμε ως συνέχεια της σωματικής εμπειρίας, όχι ως κάτι ανεξάρτητο από αυτήν. Όταν κάποιος μιλά για κάτι δύσκολο και ταυτόχρονα σφίγγει τα χέρια του, η κίνηση αυτή δεν είναι λεπτομέρεια· είναι μέρος του ίδιου του νοήματος, μια πληροφορία που το σώμα δίνει πριν προλάβουν να τη διατυπώσουν τα λόγια.

Ας φανταστούμε κάποιον που, λίγο πριν από μια σημαντική συνάντηση στη δουλειά, νιώθει ξαφνικά σφίξιμο στο στομάχι και δυσκολία στην αναπνοή, χωρίς να μπορεί να εξηγήσει γιατί· «όλα είναι εντάξει», σκέφτεται, «δεν υπάρχει λόγος να αγχώνομαι». Το σώμα του όμως έχει ήδη εντοπίσει κάτι που το μυαλό δεν έχει ακόμα ονομάσει: ίσως τον φόβο μιας κριτικής, ίσως μια παλιά εμπειρία απόρριψης που ξυπνά. Το σφίξιμο δεν είναι το πρόβλημα· είναι το μήνυμα.

Σε μια σχέση, μπορεί να παρατηρήσουμε κάτι ανάλογο: βλέπουμε το πρόσωπο του συντρόφου μας να έχει μια παγωμένη έκφραση και νιώθουμε αμέσως μια ανησυχία, πριν προλάβει να πει κάτι. Δεν προλάβαμε να το σκεφτούμε, το νιώσαμε στο σώμα μας, σαν ηχώ της δικής του έντασης. Αυτή η ικανότητα να «νιώθουμε μαζί» με τον άλλον, πριν καν μιλήσει, είναι το θεμέλιο της ενσυναίσθησης και είναι ακριβώς αυτό που επιτρέπει σε μια θεραπευτική σχέση να λειτουργήσει.

Κάποιες φορές η ψυχοθεραπεύτρια μπορεί να αισθανθεί αυτό με το οποίο δεν μπορεί να συνδεθεί μια θεραπευόμενη, συχνά όταν υπάρχει στο παρελθόν ένα τραύμα ή μια εγκατάλειψη. Μετά από μια τέτοια εμπειρία, το σώμα «κρατά» στοιχεία που το ίδιο το πρόσωπο δεν μπορεί ακόμα να τη μεταβολίσει, σαν να έχει αποκοπεί από αυτό, για να προστατευτεί. Στη σωματική ψυχοθεραπεία αυτό το φαινόμενο έχει όνομα: σωματική συναντιμεταβίβαση, η στιγμή που η ψυχοθεραπεύτρια νιώθει στο δικό της σώμα κάτι που αντιστοιχεί σε ό,τι οι θεραπευόμενοι δεν μπορούν ακόμη να νιώσουν (Ogden, Minton & Pain, 2006). Δεν πρόκειται για εικασία· είναι μια μορφή γνώσης που περνά από σώμα σε σώμα, πριν προλάβει να ντυθεί με λέξεις.

Τι βοηθά να ακούμε το σώμα

Το να ξαναμάθουμε να ακούμε το σώμα δεν είναι αυτόματο, ειδικά όταν έχουμε συνηθίσει να το αγνοούμε. Μερικές κινήσεις που μπορεί να δοκιμάσει κανείς:

  • Σταματήστε για λίγο πριν απαντήσετε στη σκέψη. Πριν πείτε «δεν έχω λόγο να αγχώνομαι», ρωτήστε τι νιώθει το σώμα σας εκείνη τη στιγμή.
  • Ονομάστε τη σωματική αίσθηση, όχι μόνο το συναίσθημα. Το «νιώθω σφίξιμο στο στήθος» ανοίγει διαφορετικό δρόμο κατανόησης και αυτοπαρατήρησης από το «αγχώνομαι».
  • Προσέξτε την αναπνοή. Μια αναπνοή που κόβεται συχνά προηγείται της σκέψης που θα εξηγήσει το γιατί.
  • Μην βιαστείτε να εξηγήσετε. Το σώμα δεν χρειάζεται πάντα άμεση εξήγηση· χρειάζεται πρώτα να το ακούσουμε.

Σε μια θεραπευτική σχέση, η ψυχοθεραπεύτρια προσέχει και τη δική της σωματική αντίδραση δίπλα στους θεραπευόμενους, και έτσι βοηθά σιγά σιγά να ξαναμάθουν μια γλώσσα που ίσως κάποτε έμαθαν να αγνοούν ή να φοβούνται.

Βιβλιογραφία

Το άρθρο εμπνεύστηκε από το editorial των Spagnuolo Lobb, M. Cavaleri, P. A. (2011), «Psicoterapia della Gestalt e neuroscienze: il perché di un dialogo», Quaderni di Gestalt, XXIV(2), το οποίο συνοψίζει τον διάλογο ανάμεσα στη θεωρία Gestalt και τη νευροεπιστήμη. Οι επιστημονικές αναφορές παρακάτω αφορούν τα πρωτότυπα έργα των ερευνητών που αναφέρει το editorial.

  • Spagnuolo Lobb, M., & Cavaleri, P. A. (2011). Psicoterapia della Gestalt e neuroscienze: il perché di un dialogo. Quaderni di Gestalt, XXIV(2), 5–9.
  • Damasio, A. (1994). Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. New York: Putnam.
  • Damasio, A. (1999). The Feeling of What Happens: Body and Emotion in the Making of Consciousness. New York: Harcourt Brace.
  • Ogden, P., Minton, K., & Pain, C. (2006). Trauma and the Body: A Sensorimotor Approach to Psychotherapy. New York: W.W. Norton.
  • Rizzolatti, G., & Sinigaglia, C. (2008). Mirrors in the Brain: How Our Minds Share Actions and Emotions. Oxford: Oxford University Press.
  • Goldstein, K. (1939/1995). The Organism: A Holistic Approach to Biology Derived from Pathological Data in Man. New York: Zone Books.
  • Perls, F., Hefferline, R., Goodman, P. (1951). Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality. New York: Julian Press.
  • Stern, D. N. (1985). The Interpersonal World of the Infant: A View from Psychoanalysis and Developmental Psychology. New York: Basic Books.