Στη ψυχοθεραπεία Gestalt, το άγχος μπορεί να γίνει κατανοητό μέσα από την έννοια της διέγερσης και τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός ρυθμίζει ή παρεμποδίζει την επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον. Σε κάθε ζωντανό οργανισμό, προκύπτουν ανάγκες που αναδύονται συνεχώς. Το σώμα μας και το νευρικό σύστημα κινητοποιούνται και μπαίνουν σε κατάσταση αυξημένης διέγερσης, προετοιμάζοντάς μας για επαφή με το περιβάλλον και δράση. Η διέγερση αυτή αποτελεί μια υγιή και απαραίτητη για την επιβίωση διαδικασία, που συνδέεται άμεσα με την αυτορρύθμισή μας και την ικανότητά μας να ανταποκρινόμαστε δημιουργικά σε αυτό που συμβαίνει στο παρόν (Perls, Hefferline & Goodman, 1951).
Όταν όμως, αυτή η κινητοποίηση δεν μπορεί να προχωρήσει προς έκφραση, επαφή ή ολοκλήρωση, η διέγερση παραμένει σε κίνηση και δεν αποφορτίζεται σε έναν κύκλο ολοκλήρωσης. Σε αυτή την περίπτωση βιώνεται ως άγχος, εσωτερική ένταση ή διάχυτη ανησυχία. Υπό αυτή την έννοια, το άγχος μπορεί να ιδωθεί ως αποτέλεσμα μιας ανισορροπίας ανάμεσα στις ανάγκες και τις επιθυμίες ενός οργανισμού και στη δράση που απαιτείται για την ικανοποίησή τους.
Συχνά, ελλείψει σωματικής ή σχεσιακής δράσης, η ένταση μετατοπίζεται σε γνωστικό επίπεδο. Επίμονες σκέψεις και υπεραναλύσεις (overthinking) με εκτεταμένη επεξεργασία σεναρίων που δεν συνοδεύονται από την απαραίτητη δράση. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι όσο περισσότερο περιορίζεται η δράση τόσο αυξάνεται η τάση για ανάλυση. Η σκέψη λειτουργεί ως μια μορφή φαντασιωσικής εκτόνωσης και αναπλήρωσης, η οποία όμως δεν οδηγεί σε πραγματική ικανοποίηση ούτε σε ολοκλήρωση της ανάγκης μας αφού δεν συμβαίνει στην πραγματικότητα.
Για τον Rollo May (1950), το άγχος προκύπτει όταν απειλείται κάτι ουσιώδες για την ύπαρξη του ατόμου και όταν το άτομο δεν μπορεί να κινητοποιηθεί δημιουργικά απέναντι σε αυτή την απειλή. Ο Irvin Yalom (1980) περιγράφει το άγχος ως αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης, το οποίο συνδέεται με θεμελιώδη υπαρξιακά ζητήματα, όπως η ελευθερία, η ευθύνη, η απομόνωση και το νόημα. Όταν το άτομο απομακρύνεται από την αυθεντική του εμπειρία και τις πραγματικές του ανάγκες, το άγχος εντείνεται και συχνά μεταμφιέζεται σε διάχυτη ανησυχία ή σωματική ένταση.
Η σύγχρονη νευροβιολογία περιγράφει αντίστοιχα το άγχος ως παρατεταμένη ενεργοποίηση του αυτόνομου νευρικού συστήματος (του συστήματος που είναι υπεύθυνο για την εγρήγορση του οργανισμού) χωρίς επαρκή ρύθμιση και επιστροφή σε κατάσταση ηρεμίας. Όταν ο οργανισμός παραμένει σε επαγρύπνηση για μεγάλο χρονικό διάστημα, εμφανίζονται σωματικά και ψυχικά συμπτώματα άγχους, όπως ένταση, ανησυχία, δυσκολία συγκέντρωσης , διαταραχές ύπνου ή διατροφής.
Όταν βασικές ανάγκες όπως η ξεκούραση, ασφάλεια, όρια ή συναισθηματική εγγύτητα αγνοούνται συστηματικά, η κινητοποίηση της ενέργειας που τις συνοδεύει δεν εξαφανίζεται. Αντίθετα, μπλοκάρεται και μετατρέπεται σε σωματική ή ψυχική ένταση, η οποία συχνά εκδηλώνεται ως άγχος. Το άγχος, λοιπόν, μπορεί να ιδωθεί όχι ως ένδειξη ότι «κάτι πάει λάθος», αλλά ότι κάτι ουσιαστικό μέσα μας χρειάζεται προσοχή.
Όσο περισσότερο μαθαίνουμε να σταματάμε, να παρατηρούμε το σώμα μας και να αναρωτιόμαστε ‘’τι χρειάζομαι τώρα;’’, τόσο αποκαθίσταται η επαφή με τις ανάγκες μας και μειώνεται η εσωτερική ένταση. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το άγχος παύει να είναι ένας εχθρός προς καταπολέμηση και γίνεται ένας δείκτης επανασύνδεσης με τον εαυτό και την αυθεντική μας ύπαρξη.
Η αναπνοή αποτελεί μια από τις πρώτες σωματικές λειτουργίες που επηρεάζονται σε κατάσταση στρες ή άγχους. Σε έντονο άγχος συνήθως γίνεται γρήγορη ή ρηχή ή κοφτή ή διακόπτεται ασυνείδητα. Αυτές οι αλλαγές δεν είναι τυχαίες αλλά μέρος της φυσιολογικής αντίδρασης του οργανισμού στην αντιλαμβανόμενη απειλή. Όταν στρέφουμε την προσοχή μας στην αναπνοή και επιτρέπουμε να επιβραδυνθεί, ιδίως μέσα από πιο αργές διαφραγματικές αναπνοές, στέλνουμε στο νευρικό σύστημα ένα άμεσο σήμα ασφάλειας. Έτσι, η αναπνοή γίνεται όχι απλώς τεχνική χαλάρωσης, αλλά τρόπος επανασύνδεσης με το σώμα και το παρόν.
Στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, η μετάβαση προς τη συναισθηματική ρύθμιση με τη βοήθεια της θεραπευτικής σχέσης γίνεται συχνά αντιληπτή μέσα από ένα απλό, σωματικό σημάδι: η αναπνοή αυθόρμητα αρχίζει να βαθαίνει και να επιβραδύνεται. Χωρίς συνειδητή προσπάθεια, το σώμα αισθάνεται αρκετή ασφάλεια ώστε να μετακινηθεί από την εγρήγορση προς τη ρύθμιση. Αυτή η αλλαγή δεν προκύπτει από τη λογική κατανόηση, αλλά από την βιωμένη εμπειρία ασφάλειας που δημιουργείται μέσα στη θεραπευτική σχέση.
Ο καθηγητής νευροβιολογίας του Stanford, Andrew Huberman προτείνει τον πιο γρήγορο τρόπο για την χαλάρωση του οργανισμού:
How to quickly lower stress
Βιβλιογραφία:
Perls, F., Hefferline, R., & Goodman, P. (1951). Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality.
May, R. (1950). The Meaning of Anxiety.
Yalom, I. (1980). Existential Psychotherapy.
Porges, S. (2011). The Polyvagal Theory.
Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score.



