Υπάρχουν μέρες που νιώθουμε πως δεν προλαβαίνουμε να σκεφτούμε. Έχουμε ένταση στο σώμα, δυσκολία να συγκεντρωθούμε, έναν κόμπο στο στομάχι, εκνευρισμό ή μια αίσθηση ότι βρισκόμαστε συνεχώς σε επιφυλακή. Συνήθως συνδέουμε αυτή την κατάσταση με άγχος. Κάποιες φορές, όμως, αυτό που βιώνουμε είναι περισσότερο στρες. Άλλες φορές είναι άγχος. Και αρκετά συχνά τα δύο συνυπάρχουν. Η διάκριση δεν είναι απλώς θέμα ορολογίας. Μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα τι συμβαίνει μέσα μας και, κυρίως, τι χρειάζεται τη δεδομένη στιγμή.

Στρες: όταν σώμα και ψυχή βρίσκονται σε διαρκή εγρήγορση

Το στρες συνδέεται συνήθως με μια απαίτηση, μια αλλαγή ή μια κατάσταση που αντιλαμβανόμαστε ως δύσκολη ή απειλητική. Μπορεί να είναι ένα απαιτητικό επαγγελματικό περιβάλλον, μια οικονομική δυσκολία, μια σύγκρουση, ένας χωρισμός, μια σημαντική αλλαγή στη ζωή, μια περίοδος φροντίδας ενός ανθρώπου που αγαπάμε. Μπορεί μάλιστα να προκύψει και από κάτι που θεωρητικά είναι θετικό: μια μετακόμιση, μια νέα δουλειά, η γέννηση ενός παιδιού, ένας γάμος. Το σώμα δεν αξιολογεί την εμπειρία μόνο ως «καλή» ή «κακή».

Αντιλαμβάνεται ότι καλείται να προσαρμοστεί και διαχειριστεί απαιτήσεις, προθεσμίες, να επενδύσει πολλή ενέργεια και σκέψη σε διάφορα κομμάτια. Ο Αμερικανικός σύλλογος ψυχολόγων περιγράφει το στρες ως τη σωματική ή ψυχολογική απόκριση σε εσωτερικούς ή εξωτερικούς στρεσογόνους παράγοντες. Μπορεί να συνοδεύεται από σωματικές και συναισθηματικές αντιδράσεις, όπως μυϊκή ένταση, κόπωση, δυσκολία στον ύπνο, ευερεθιστότητα, πεπτικές ενοχλήσεις και δυσκολία συγκέντρωσης.

Υπάρχει ένα επίπεδο ενεργοποίησης στο σώμα που μας κινητοποιεί να ανταποκριθούμε σε κάτι απαιτητικό που μπορεί να συμβαίνει. Οι μύες μπορεί να βρίσκονται σε μεγαλύτερη ένταση, η καρδιά να χτυπά πιο γρήγορα, η αναπνοή να γίνεται πιο γρήγορη και ρηχή και η εφίδρωση να αυξάνεται.

Παράλληλα, ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μεγαλύτερη ετοιμότητα: η προσοχή μας μπορεί να οξύνεται, επιτρέποντάς μας να παρατηρούμε μικρότερες λεπτομέρειες που συχνά περνούν απαρατήρητες και να αντιδρούμε γρηγορότερα σε ό,τι συμβαίνει γύρω μας. Ακόμη και η πέψη μπορεί προσωρινά να περάσει σε δεύτερη μοίρα, καθώς το σώμα κατευθύνει περισσότερους πόρους προς όσα θεωρεί απαραίτητα για την άμεση ανταπόκριση. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η απαίτηση αυτή παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα και το σώμα βρίσκεται σε οριακή κατάσταση ανταπόκρισης ή όταν δεν υπάρχει επαρκής χρόνος αποκατάστασης (Οι λόγοι δηλαδή που οδηγούν συνήθως στην εξουθένωση).

Άγχος: όταν η απειλή συνεχίζει να υπάρχει ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κάτι συγκεκριμένο μπροστά μας

Το άγχος μοιάζει αρκετά με το στρες στο σώμα. Μπορεί να έχουμε ταχυκαρδία, ένταση, δυσκολία στον ύπνο, κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης ή μια γενικότερη αίσθηση ανησυχίας. Η σημαντική διαφορά βρίσκεται συχνά στο πού κατευθύνεται η προσοχή μας. Στο στρες υπάρχει συνήθως ένας αναγνωρίσιμος στρεσογόνος παράγοντας: «Έχω μια δύσκολη δουλειά», «περνάω μια δύσκολη περίοδο επεξεργασίας ενός χωρισμού», «υπάρχει ένα πρόβλημα που πρέπει να λύσω», «Έχουμε ένα μωρό και χρειάζεται πολλή φροντίδα και προσοχή».

Στο άγχος, αντίθετα, η ανησυχία συνεχίζεται ακόμη και όταν η άμεση πηγή του στρες έχει απομακρυνθεί ή δεν υπάρχει κάτι συγκεκριμένο που σχετίζεται με αυτή. Η σκέψη μετακινείται συχνά προς κάτι γενικό ή προς το μέλλον:

Κι αν συμβεί κάτι; Κι αν δεν τα καταφέρω; Κι αν αρρωστήσει κάποιος που αγαπώ; Κι αν κάνω λάθος; Κι αν χάσω τον έλεγχο;

Έτσι, μπορεί να μην υπάρχει κάποιο άμεσο πρόβλημα μπροστά μας, αλλά το σώμα να εξακολουθεί να συμπεριφέρεται σαν να χρειάζεται να προστατευτεί από κάτι που πρόκειται να συμβεί. Ο Αμερικανικός σύλλογος ψυχολόγων διακρίνει με αυτόν τον τρόπο το άγχος από το στρες: το άγχος χαρακτηρίζεται από επίμονη και υπερβολική ανησυχία που δεν υποχωρεί απαραίτητα με με την απομάκρυνση του στρεσογόνου παράγοντα.

Δεν είναι όμως κάθε άγχος διαταραχή ή παθολογικό.

Το άγχος αποτελεί και μια φυσιολογική ανθρώπινη αντίδραση. Μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα εσωτερικό σύστημα συναγερμού που μας προειδοποιεί ότι κάτι χρειάζεται την προσοχή ή την ενέργεια μας. Πάντα θα προκύπτουν αγχωτικές και στρεσσογόντες καταστάσεις, μιας και δεν έχουμε μια εύκολη ζωή και χρειάζεται πολλές φορές να χτίσουμε και να επιδιώξουμε πράγματα μόνοι μας και από το μηδέν.
❞

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο «πώς θα απαλλαγώ από το άγχος;» Αλλά και: «Τι προσπαθεί να μου πει αυτό το άγχος;»

Όταν το στρες γίνεται άγχος

Ένα παρατεταμένο στρες μπορεί να αφήσει το νευρικό σύστημα σε μια κατάσταση συνεχούς ετοιμότητας. Όταν για μεγάλο διάστημα χρειάζεται να ανταποκρινόμαστε σε απαιτήσεις χωρίς να προλαβαίνουμε να επανέλθουμε, μπορεί να αρχίσουμε να αισθανόμαστε ότι κάτι κακό πρόκειται διαρκώς να συμβεί και χρειάζεται να είμαστε σε επιφυλακή. Έτσι, να έρχονται και οι δυσκολίες στον ύπνο, ή δυσκολίες ξεκούρασης, χαράς, απόλαυσης. Είναι σαν να είμαστε ετοιμοπόλεμοι στρατιώτες σε ένα πεδίο που μια βόμβα μπορεί να εκραγεί ανά πάσα στιγμή και πρέπει να προσέχουμε.

Το «έχω ένα πρόβλημα να διαχειριστώ» μπορεί σταδιακά να μετατραπεί σε: «Πρέπει συνεχώς να είμαι σε ετοιμότητα για το επόμενο πρόβλημα». Και τότε η αρχική εξωτερική δυσκολία μπορεί να έχει τελειώσει, αλλά η εσωτερική εγρήγορση σε αναμονή της επόμενης δυσκολίας να παραμένει. Γι' αυτό και κάποιες φορές ένας άνθρωπος λέει: «Δεν έχω πλέον κάποιο ιδιαίτερο πρόβλημα. Γιατί εξακολουθώ να αισθάνομαι τόσο αγχωμένος-η;»

Ίσως επειδή το σώμα και ο ψυχισμός δεν έχουν προλάβει ακόμη να καταλάβουν ότι η απειλή πέρασε και δεν παρέχουμε αρκετά ερεθίσματα στο σώμα για να μπορέσουμε να ξεπεράσουμε αυτή την κατάσταση συνεχόμενης επιφυλακής. Μπορεί σημαντικές λειτουργίες όπως το φαγητό, ο ύπνος, η σύνδεση με τους ανθρώπους, να γίνονται με έναν καταναγκαστικό ή βιαστικό τρόπο και να μην αντλείται ικανοποίηση από αυτές.

Μια υπαρξιακή ματιά: δεν είναι όλο το άγχος παθολογικό

Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία προσθέτει μια διαφορετική διάσταση στη συζήτηση. Υπάρχει ένα είδος άγχους που δεν προέρχεται από μια συγκεκριμένη καθημερινή δυσκολία, αλλά από την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη. Ο Yalom περιγράφει τέσσερις βασικές υπαρξιακές πραγματικότητες που δεν μπορούμε να αποφύγουμε: τον θάνατο, την ελευθερία, την υπαρξιακή απομόνωση και την αναζήτηση νοήματος. Η επίγνωσή τους μπορεί να γεννήσει υπαρξιακό άγχος. Υπάρχει, για παράδειγμα, μια διαφορά ανάμεσα στο: «Αγχώνομαι επειδή έχω μια σημαντική παρουσίαση αύριο» και στο: «Αγχώνομαι επειδή συνειδητοποιώ ότι δεν μπορώ να ελέγξω πλήρως τι θα συμβεί». Το δεύτερο δεν είναι απαραίτητα κάτι που μπορεί να «λυθεί».

Δεν μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι δεν θα χάσουμε ποτέ κάποιον που αγαπάμε. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι θα συμβεί στο μέλλον. Δεν μπορούμε να αποφύγουμε όλες τις επιλογές και τις συνέπειές τους. Και δεν μπορούμε να εξαλείψουμε την αβεβαιότητα από την ανθρώπινη ζωή.

Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία δεν αντιμετωπίζει επομένως κάθε άγχος ως έναν εχθρό που πρέπει να καταπολεμηθεί.

Μερικές φορές το άγχος είναι η επαφή μας με τις εκφράσεις αυτών των βαθύτερων υπαρξιακών καταστάσεων που κρύβονται σε καθημερινές εκφάνσεις της ζωής. Αυτές οι υπαρξιακές διαστάσεις δεν εμφανίζονται μόνο σε στιγμές που σκεφτόμαστε συνειδητά τον θάνατο, την ελευθερία, τη μοναξιά ή το νόημα. Μπορούν να κρύβονται μέσα σε πολύ καθημερινές εμπειρίες: Άγχος για το ότι πρόκειται να ξεκινήσω ένα καινούργιο επαγγελματικό βήμα, φόβος για την ασθένεια αγαπημένων, τρόμος στην επαφή με την ενηλικίωση και ό,τι αυτή σημαίνει ή ένας απόλυτος και τρομακτικός πόνος στην επαφή με τη μοναξιά.

Η θεραπευτική δουλειά τότε δεν αφορά το να καταφέρουμε να μη φοβόμαστε ποτέ, αλλά να μπορέσουμε να ζήσουμε μαζί με ένα μέρος της αβεβαιότητας χωρίς να οργανώνουμε ολόκληρη τη ζωή μας γύρω από την αποφυγή της.

Η ματιά της Gestalt: τι συμβαίνει εδώ και τώρα;

Αντί να προσπαθήσουμε αμέσως να αποφύγουμε το άγχος, μπορούμε να παρατηρήσουμε πώς εμφανίζεται αυτή τη στιγμή. Πώς επηρεάζει τη στάση του σώματος ή την αναπνοή μας; Τι σκέψη συνοδεύει αυτή την αίσθηση; Τι προσπαθώ να κάνω ή να μην κάνω; Προς τα πού πηγαίνει η ενέργειά και η προσοχή μου;

Όλες οι παραπάνω ερωτήσεις έχουν στόχο την όξυνση της επίγνωσης, δηλαδή της βαθύτερης επαφής με το πώς είμαι την παρούσα στιγμή. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν το άγχος εμφανίζεται λίγο πριν από μια σημαντική κίνηση.

Θέλω να μιλήσω αλλά κρατιέμαι.

Θέλω να φύγω αλλά μένω.

Θέλω να πω «όχι» αλλά χαμογελώ.

Θέλω να πλησιάσω κάποιον αλλά απομακρύνομαι.

Θέλω να αλλάξω κάτι στη ζωή μου αλλά συνεχίζω να κάνω το ίδιο.

Εδώ το άγχος δεν χρειάζεται να αντιμετωπιστεί μόνο ως σύμπτωμα. Μπορεί να γίνει πληροφορία για μια διαδικασία που βρίσκεται σε εξέλιξη και έτσι να κατανοήσουμε τα συμπτώματα μέσα στο ευρύτερο πεδίο της ζωής και των σχέσεων και όχι ως αποκλειστικά ατομικές διεργασίες. Μπορεί να υπάρχει μια ανάγκη που δεν έχει ακόμη βρει έκφραση, ένα όριο που δεν έχει ειπωθεί, μια επιθυμία που δεν έχει αναγνωριστεί ή μια αλλαγή που πλησιάζει αλλά μας φοβίζει. Η ερώτηση μετακινείται από το: «Πώς θα σταματήσω να αισθάνομαι άγχος;» στο: «Τι συμβαίνει στη ζωή μου αυτή τη στιγμή και πώς στέκομαι σε αυτό;»


Το άγχος μας δεν δημιουργείται και δεν διατηρείται πάντοτε μέσα σε ένα απομονωμένο άτομο.

Οι άνθρωποι υπάρχουμε μέσα σε σχέσεις. Μπορεί να αγχωνόμαστε περισσότερο όταν φοβόμαστε ότι θα απορριφθούμε ή κριθούμε, όταν αισθανόμαστε ότι πρέπει να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες των άλλων, όταν δυσκολευόμαστε να θέσουμε όρια ή όταν μια σημαντική σχέση γίνεται αβέβαιη. Έτσι, πίσω από το: «Φοβάμαι ότι θα με αφήσει» μπορεί να υπάρχει κάτι βαθύτερο: «Τι σημαίνει για μένα να χάσω αυτή τη σχέση;» Και πίσω από το: «Φοβάμαι μήπως απογοητεύσω τους άλλους» μπορεί να υπάρχει: «Ποια είμαι όταν δεν ανταποκρίνομαι στις ανάγκες των άλλων;»

Η ίδια η θεραπευτική σχέση μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου αυτές οι εμπειρίες εμφανίζονται και μπορούν να παρατηρηθούν ζωντανά. Η έρευνα για την ψυχοθεραπευτική σχέση έχει δείξει ότι η σχέση με τον θεραπευτή μπορεί να λειτουργεί ως ασφαλής βάση από την οποία μπορούν να εξερευνήσουν δύσκολες εμπειρίες (Mallinckrodt, 2010). Έτσι, η θεραπεία δεν αφορά μόνο το να μάθουμε τεχνικές για να «ηρεμούμε». Αφορά και το να μπορέσουμε να καταλάβουμε τι μας συμβαίνει όταν βρισκόμαστε σε σχέση με τους άλλους.


Τελικά, τι χρειάζομαι: διαχείριση του στρες ή κατανόηση του άγχους;

Αν βρίσκομαι σε μια περίοδο με υπερβολικές απαιτήσεις, λίγη ξεκούραση, πολλή δουλειά και συνεχείς υποχρεώσεις, τότε μπορεί να χρειάζομαι πρώτα απ' όλα αποφόρτιση και αλλαγή συνθηκών. Δεν είναι όλα ψυχολογικά προβλήματα που πρέπει να λύσουμε μέσα μας. Μερικές φορές χρειάζεται να κοιμηθούμε περισσότερο, να μειώσουμε υποχρεώσεις, να βάλουμε όρια, να ζητήσουμε βοήθεια ή να απομακρυνθούμε από μια κατάσταση που μας εξαντλεί.

Φυσικά και η ενήλικη ζωή, ειδικά όταν συνοδεύται από παιδιά, απαιτητικές εργασίες, οικονομική ανασφάλεια, ακρίβεια, είναι γεμάτη υποχρεώσεις, προτεραιοποίηση αναγκών των άλλων, ανασφάλεια και συνεχόμενο στρες. Το πόσο εύκολο είναι να φροντίσουμε να επανέλθουμε από στρεσογόνες καταστάσεις είναι μια άλλη συζήτηση που δεν αρκεί ο χώρος εδώ για να ανοίξει.

Σαφώς και πολλοί στρεσογόνοι παράγοντες θα υποχωρούσαν αν υπήρχε δομημένο δίκτυο κοινωνικών παροχών και αξιοπρεπών και δίκαιων συνθηκών εργασίας. Όταν λοιπόν η ένταση παραμένει ακόμη και όταν οι συνθήκες έχουν βελτιωθεί, αν η ανησυχία μετακινείται συνεχώς από το ένα θέμα στο άλλο ή αν το μυαλό βρίσκεται διαρκώς σε αναζήτηση μιας πιθανής απειλής, τότε ίσως αξίζει να εξερευνήσουμε περισσότερο το άγχος.

Κάποιες χρήσιμες ερωτήσεις για τη διευκόλυνση αναγνώρισης της φάσης στην οποία βρισκόμαστε είναι: Τι συμβαίνει στη ζωή μου; Τι προσπαθώ να αντιμετωπίσω; Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί; Τι δεν μπορώ να ελέγξω; Ποια ανάγκη μου δεν βρίσκει χώρο; Σε ποια σχέση αισθάνομαι ανασφάλεια; Ποια επιλογή με δυσκολεύει; Τι σημαίνει για μένα αυτό που συμβαίνει; Και τι μου ζητά η ζωή αυτή την περίοδο;

Το στρες μπορεί να μας λέει:«Κάτι απαιτεί ενέργεια και προσοχή από εμένα». Το άγχος μπορεί να μας λέει:«Δεν ξέρω τι θα συμβεί και ανησυχώ». Και κάποιες φορές, σε ένα βαθύτερο επίπεδο, μπορεί να μας ρωτά: «Πώς θέλω να υπάρχω μέσα σε έναν κόσμο που δεν μπορώ να ελέγξω ολοκληρωτικά;»

Και εκεί βρίσκεται ένα σημαντικό κομμάτι της ψυχοθεραπευτικής δουλειάς. Όχι στην προσπάθεια να δημιουργήσουμε μια ζωή χωρίς άγχος, αλλά στη δυνατότητα να αποκτήσουμε μια διαφορετική σχέση μαζί του, να μπορούμε να το ακούμε χωρίς να λειτουργούμε πάντα με αυτό, να το αισθανόμαστε χωρίς να κατακλυζόμαστε και να συνεχίζουμε να επιλέγουμε τον τρόπο που θέλουμε να ζούμε και να υπάρχουμε, ακόμη και όταν ένα μέρος της παραμένει αβέβαιο.

Βιβλιογραφία

  • Mallinckrodt, B. (2010). The psychotherapy relationship as attachment: Evidence and implications. Journal of Social and Personal Relationships, 27(2), 262–269.