Υπάρχουν στιγμές που όλα φαίνονται εντάξει. η δουλειά προχωρά, οι σχέσεις είναι σταθερές, η υγεία δεν μας απασχολεί — και όμως κάτι μέσα μας παραμένει ανήσυχο, χωρίς συγκεκριμένη αιτία. Δεν φοβόμαστε κάτι συγκεκριμένο· δεν υπάρχει κάποιο άγχος ή κίνδυνος να αποφύγουμε. Είναι μια αίσθηση πιο διάχυτη, σαν ρεύμα αέρα κάτω από μια κλειστή πόρτα: το άγχος του να υπάρχουμε απλώς, με όλη την αβεβαιότητα που αυτό κουβαλά.

Αυτή η μορφή άγχους δεν είναι σύμπτωμα προς εξάλειψη· είναι, σύμφωνα με τον θεολόγο και φιλόσοφο Paul Tillich, μέρος της ανθρώπινης συνθήκης. Ο Tillich γνώρισε από πρώτο χέρι τι σημαίνει η απειλή της ανυπαρξίας: υπηρέτησε ως στρατιωτικός ιερέας στα χαρακώματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, πέρασε δύο νευρικούς κλονισμούς και επέζησε από μάχες όπου ο θάνατος ήταν καθημερινότητα (Farris, 2024). Από εκεί ξεκίνησε μια σκέψη που, μισό αιώνα μετά, εξακολουθεί να φωτίζει κάτι που αγγίζει κάθε ψυχοθεραπευτική συνάντηση: πώς συνυπάρχουμε με το άγχος και ειδικότερα με αυτό που ονομάζουμε υπαρξιακό άγχος.

Γιατί αγχώνομαι χωρίς να συμβαίνει τίποτα κακό;

Ο Tillich ξεχώρισε δύο είδη άγχους. Το ένα έχει αντικείμενο, για παράδειγμα φοβόμαστε μια εξέταση, μια αρρώστια, μια απόρριψη και μπορούμε, τουλάχιστον θεωρητικά, να το αντιμετωπίσουμε ή να το αποφύγουμε. Το άλλο δεν έχει αντικείμενο· είναι το άγχος μπροστά στην ίδια την απειλή της ανυπαρξίας, κάτι που καμία στρατηγική δεν εξαφανίζει, γιατί δεν βρίσκεται «εκεί έξω» αλλά υφαίνεται στην ίδια τη δομή της ύπαρξης (Tillich, 1952). Αυτό το υπαρξιακό άγχος δεν σημαίνει πως κάτι πάει στραβά μαζί μας· σημαίνει πως είμαστε, όπως όλοι, όντα που γνωρίζουν πως είναι πεπερασμένα.

Τρεις μορφές άγχους που κουβαλάμε όλοι

Ο Tillich περιέγραψε τρεις όψεις αυτού του υπαρξιακού άγχους. Η πρώτη είναι το άγχος της μοίρας και του θανάτου: η γνώση ότι η ζωή μας δεν είναι εγγυημένη, ότι τίποτα δεν μας προστατεύει τελικά από την τυχαιότητα. Η δεύτερη είναι το άγχος της κενότητας και της απώλειας νοήματος: η αγωνία ότι όσα φτιάχνουμε, όσα μας δίνουν νόημα σήμερα, μπορεί αύριο να αδειάσουν από περιεχόμενο. Η τρίτη είναι το άγχος της ενοχής και της καταδίκης: η επίγνωση ότι δεν ζούμε ποτέ πλήρως όπως θα θέλαμε, ότι μια αναπόφευκτη ασάφεια ανάμεσα στο καλό και το κακό διαπερνά κάθε επιλογή μας (Tillich, 1952).

Σκεφτείτε κάποιον που έχτισε, με χρόνια δουλειάς, μια καριέρα που θαυμάζουν οι γύρω του. Τα βράδια, όμως, όταν σβήνει η ένταση της ημέρας, τον κατακλύζει ένα αίσθημα ότι τίποτα από όλα αυτά δεν κρατάει, σαν να προσπαθεί να γεμίσει ένα δοχείο με τρύπα στον πάτο. Δεν είναι ότι δεν εκτιμά όσα πέτυχε· είναι ότι η επιτυχία, καθεαυτή, δεν απαντά στο ερώτημα που πραγματικά τον απασχολεί: για ποιο λόγο υπάρχω. Σκεφτείτε επίσης κάποια που, μετά την επέτειο του θανάτου του πατέρα της, βρίσκεται ξαφνικά να μετρά τα δικά της χρόνια με άλλον τρόπο, όχι από φόβο μιας συγκεκριμένης αρρώστιας, αλλά από μια νέα, ωμή επίγνωση πως ο χρόνος της δεν είναι απεριόριστος.

Το κουράγιο να είμαστε

Αν το άγχος αυτό δεν εξαφανίζεται, τότε τι μένει; Εδώ ο Tillich εισάγει την έννοια που έδωσε τον τίτλο στο σημαντικότερο έργο του: το κουράγιο να είμαστε· όχι η απουσία του άγχους, αλλά η κατάφαση της ύπαρξής μας παρ' όλη την απειλή της ανυπαρξίας (Tillich, 1952). Το κουράγιο, γράφει, δεν είναι αντίπαλος του άγχους αλλά συνοδοιπόρος του: χωρίς τον φόβο που προηγείται και το άγχος που μας πιέζει, κανένα πεπερασμένο ον δεν θα μπορούσε να υπάρξει (Tillich, 1952). Το ερώτημα, δηλαδή, δεν είναι πώς θα σταματήσουμε να αγχωνόμαστε, αλλά πώς θα συνεχίσουμε να επιδιώκουμε πράγματα στη ζωή μας μέσα στην αβεβαιότητα που τη συνοδεύει πάντα.

Μια ματιά από τη θεραπεία Gestalt

Η σκέψη του Tillich δεν είναι ξένη στην ψυχοθεραπεία. Η Laura Perls, που μαζί με τον Fritz Perls διαμόρφωσε τη θεραπεία Gestalt, σπούδασε στη Φρανκφούρτη όπου δίδασκαν τόσο ο Tillich όσο και ο Martin Buber, και έγραψε αργότερα πως κανένας ψυχολόγος ή ψυχαναλυτής δεν την επηρέασε όσο εκείνοι οι δύο: «Άκουγες τον Buber και τον Tillich και ένιωθες ότι σου μιλούσαν απευθείας, όχι για κάποιο "πράγμα"» (Perls, 1992). Η ίδια η επαφή, όχι η θεωρία γι' αυτήν, ήταν που τους έκανε σημαντικούς για εκείνη.

Στη θεραπεία Gestalt λέμε ότι το άγχος συχνά εμφανίζεται στο χάσμα ανάμεσα στο «τώρα» και στο «τότε», στη στιγμή που ετοιμαζόμαστε να κάνουμε κάτι σημαντικό (να δράσουμε, να αποφασίσουμε, να συναντήσουμε κάποιον) αλλά το μυαλό μας τρέχει μπροστά, σε ένα φανταστικό μέλλον, αντί να μείνει στην ενέργεια της παρούσας στιγμής. Το άγχος του Tillich για την ανυπαρξία και το «χάσμα» της Gestalt μιλούν, με διαφορετική γλώσσα, για το ίδιο πράγμα: τη δυσκολία να μείνουμε παρόντες μπροστά σε κάτι που δεν ελέγχουμε πλήρως. Το κουράγιο, εδώ, δεν είναι ηρωισμός· είναι η μικρή, καθημερινή κίνηση της επαφής, να μιλήσουμε παρ' όλο που δεν ξέρουμε που θα βγει, να αγαπήσουμε παρ' όλο που κάποτε θα πονέσουμε, να δημιουργήσουμε κάτι παρ' όλο που δεν θα κρατήσει για πάντα.

Ο οργανισμός, όταν του δίνουμε χώρο, ξέρει πώς να συμφιλιωθεί και με ό,τι δεν μπορεί να ελέγξει. Δεν χρειάζεται να λύσουμε το υπαρξιακό ερώτημα για να ζήσουμε μαζί του· χρειάζεται να σταματήσουμε να το αντιμετωπίζουμε σαν πρόβλημα προς επίλυση και να αρχίσουμε να το αναγνωρίζουμε ως συνθήκη της ύπαρξης.

Τι βοηθά

Το υπαρξιακό άγχος δεν «θεραπεύεται» με τον τρόπο που θεραπεύεται μια συγκεκριμένη φοβία, δεν είναι λάθος στο σύστημα, είναι μέρος του. Κάποιες καθημερινές πρακτικές, όμως, βοηθούν να ζούμε μαζί του χωρίς να μας κατακλύζει:

  • Ονόμασέ αυτό που είναι. Πολλή από τη βαρύτητα του υπαρξιακού άγχους έρχεται από τη σύγχυση, νομίζουμε πως κάτι φταίει σε εμάς, ενώ πρόκειται για κάτι κοινό σε κάθε άνθρωπο που σκέφτεται βαθιά για τη ζωή του.
  • Μικρές, πραγματικές πράξεις νοήματος. Αντί να αναζητούμε ένα απόλυτο νόημα που θα απαντήσει σε όλα, μια συνάντηση, ένα έργο, μια στιγμή φροντίδας προς κάποιον άλλον δίνουν, εδώ και τώρα, κάτι αρκετά αληθινό.
  • Επιστροφή στο σώμα, στο εδώ και τώρα. Όταν το μυαλό τρέχει σε φανταστικά μέλλοντα ή αναπόφευκτα τέλη, η αναπνοή και η αίσθηση του σώματος στο δωμάτιο ή η επαφή με τις αισθήσεις, με αυτό που βλέπουμε, ακούμε, γευόμαστε, μας φέρνουν πίσω στην παρούσα, διαχειρίσιμη στιγμή.

Όταν όμως το άγχος αυτό γίνεται τόσο βαρύ που παραλύει, όταν αδρανούμε αντί να ζούμε, όταν αποφεύγουμε κάθε δέσμευση από φόβο μιας μελλοντικής απώλειας, τότε μιλάμε πια όχι μόνο για υπαρξιακή αγωνία αλλά και για κλινικό άγχος που αξίζει προσοχή. Στη θεραπεία δεν προσπαθούμε να πείσουμε κανέναν ότι η ζωή δεν έχει τελικά κίνδυνο· τον συνοδεύουμε καθώς μαθαίνει να αντέχει την αλήθεια της, με λιγότερο φόβο και περισσότερο κουράγιο.

Πότε να ζητήσουμε βοήθεια;

Αν η αίσθηση της κενότητας ή της αβεβαιότητας κυριαρχούν στην καθημερινότητα, αν αποφεύγετε αποφάσεις ή σχέσεις από φόβο απώλειας, ή αν νιώθετε πως δεν μπορείτε πια να το κουβαλάτε μόνοι, μια πρώτη συνεδρία είναι ένα μικρό, ασφαλές βήμα.

Βιβλιογραφία

  • Tillich, P. (1952). The Courage to Be. New Haven: Yale University Press.
  • Perls, L. (1992). Living at the Boundary: Collected Works of Laura Perls (J. Wysong, Ed.). Highland, NY: The Gestalt Journal Press.
  • May, R. (1950). The Meaning of Anxiety. New York: Ronald Press.
  • Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. New York: Basic Books.
  • Perls, F., Hefferline, R., & Goodman, P. (1951). Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality. New York: Julian Press.
  • Farris, T. (2024). My grandfather, Paul Tillich, the unbelieving theologian. Aeon.
  • Stevens, S. (2025). Paul Tillich and "The Courage to Be". Gestalt Therapy Blog.