Oταν πεθαίνει ένα πολύ αγαπημένο συγγενικό πρόσωπο, δεν χάνεται μόνο το πρόσωπο ως παρουσία.
Δεν χάνονται μόνο οι στιγμές μαζί του, τα Κυριακάτικα τραπέζια, τα αστεία και οι ιστορίες του, το βλέμμα και οι συνήθειες του. Χάνεται και κάτι από εμάς. Ένα κομμάτι της ταυτότητάς μας που υπήρχε μέσα στη σχέση μαζί του.
Όταν φεύγει ένα τόσο οικείο πρόσωπο, δεν απουσιάζει μόνο η φιγούρα του. Χάνεται και το κομμάτι εκείνο του εαυτού μας που ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο μαζί του. ‘’Η εγγονή του παππού’’, ‘’η κόρη του πατέρα’’, ‘’η σύζυγος’’. Ένας τρόπος να υπάρχουμε, να σχετιζόμαστε, να χαρακτηριζόμαστε πεθαίνει.
Η σχέση δεν ήταν απλώς μια εξωτερική σύνδεση. Ήταν ένας καθρέφτης μέσα στον οποίο γνωρίσαμε τον εαυτό μας.
Στη ψυχοθεραπεία Gestalt, ο εαυτός δεν είναι κάτι που κατέχουμε ή που απλώς υπάρχει μέσα μας. Είναι μια ζωντανή διαδικασία που αναδύεται κάθε φορά στην επαφή μας με τους άλλους, στον τρόπο που κάποιος μας κοιτάζει, μας ακούει, αντιδρά σε μας. Υπό αυτή την έννοια, οι σχέσεις μας δεν μας πλαισιώνουν απλώς, μας συγκροτούν.
Με απλά λόγια είμαστε, εν μέρει, οι σχέσεις μας. Και αυτό δεν είναι αδυναμία ή εξάρτηση, είναι η φύση του ανθρώπινου εαυτού. O εαυτός δεν νοείται ως κάτι σταθερό και απομονωμένο. Δεν πρόκειται για κάτι που κατέχουμε και που είναι ατομικά δικό μας αλλά για μια μορφή που αναδύεται στα σύνορα της επαφής μας με το περιβάλλον και τους άλλους σε ένα συνεχόμενο διάλογο.
Ένα μεγάλο μέρος του εαυτού μας αποτελείται από τις σχέσεις μας.
Συχνά αντιλαμβανόμαστε την απώλεια ως ένα γεγονός που αφορά τον άλλον.
«Έφυγε».
Όμως σε ένα βαθύτερο επίπεδο, η απώλεια είναι και μια ρήξη στη συνέχεια του εαυτού.
Όταν μια σημαντική σχέση της ζωής μας διακόπτεται οριστικά, κλονίζεται το σύστημα νοήματος μέσα στο οποίο μάθαμε να υπάρχουμε. Αυτό που γνωρίζαμε ως «εγώ» δεν είναι πια ακριβώς το ίδιο. Η φυσική απώλεια αφήνει πίσω της ένα εσωτερικό κενό, όχι μόνο συναισθηματικό, αλλά και υπαρξιακό. Ένα κενό στον τρόπο που νοηματοδοτούσαμε τον εαυτό μας.
Το κενό που αφήνει η απώλεια δεν είναι μόνο αυτό που μένει πίσω αλλά είναι και ένας χώρος μετάβασης. Ένας ενδιάμεσος τόπος όπου αυτό που ήμασταν δεν υπάρχει πια με τον ίδιο τρόπο και που αυτό που θα γίνουμε δεν έχει ακόμα διαμορφωθεί. Στην ψυχοθεραπεία, αυτή η κατάσταση αποκαλείται γόνιμο κενό, fertile void. Δεν είναι απλώς απουσία. Είναι ο χώρος πριν αναδυθεί κάτι νέο, πριν σχηματιστεί μια νέα μορφή νοήματος. Το να αντέχουμε αυτό το κενό, χωρίς να το γεμίζουμε βιαστικά, είναι από τα πιο δύσκολα και πιο σημαντικά πράγματα που μπορούμε να κάνουμε για τον εαυτό μας στο πένθος.
Το πένθος, λοιπόν, δεν αποτελείται μόνο από θλίψη και τα συνοδά συναισθήματα της απώλειας. Εμπεριέχει και μια βαθιά, αργή και συχνά επώδυνη διαδικασία αναδιοργάνωσης του εαυτού και μια επαναδιαπραγμάτευση της ταυτότητας μας.
Ίσως μια από τις πιο σημαντικές και πιο δύσκολες αλήθειες που αναδύονται μέσα από το πένθος είναι αυτή: παρόλο που απουσιάζει το αγαπημένο πρόσωπο, η σχέση δεν εξαφανίζεται, αλλά αλλάζει μορφή. Μετασχηματίζεται μέσα από την εξωτερική παρουσία-απουσία του αγαπημένου προσώπου σε εσωτερική εμπειρία της σχέσης μαζί του. Αυτό που στην ψυχολογία θανάτου και πένθους ονομάζουμε συνεχιζόμενος δεσμός. Η διατήρηση μιας διαρκούς σύνδεσης με ένα αγαπημένο πρόσωπο που έχει πεθάνει ως μια φυσιολογική και υγιή έκφανση του πένθους.
Το βλέμμα του αγαπημένου προσώπου ή τα λόγια του προς εμάς, εσωτερικεύονται σταδιακά μέσα μας και παίρνουν τη θέση τους στον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα μας όχι ως κάποιος άλλος, αλλά ως μέρος του εαυτού μας.
Το πένθος μας φέρνει αντιμέτωπους με κάτι που δύσκολα αντέχεται: Ότι οι άνθρωποι που αγαπάμε δεν είναι δεδομένοι. Και ούτε εμείς είμαστε.
Αυτή η επίγνωση, την οποία ο Yalom αποκαλεί εμπειρία αφύπνισης, μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για μια βαθύτερη επαφή με το τι πραγματικά μετράει στη ζωή μας. Δεν είναι μόνο μια θλιβερή υπενθύμιση. Είναι και μια πρόσκληση για πιο συνειδητή επιλογή, για το πώς ζούμε, τι προτεραιοποιούμε, ποιους ανθρώπους κρατάμε κοντά.
Μέσα σε αυτή την επίγνωση γεννιέται και μια άλλη δυνατότητα: να επιλέξουμε πώς θα κουβαλήσουμε αυτούς τους ανθρώπους μέσα μας. Όχι μόνο ως απώλεια, αλλά και ως ίχνος. Ως παρουσία που άφησε αποτύπωμα στο ποιοι είμαστε.
«Το γεγονός της θνητότητας δεν μπορεί να αφαιρεθεί από την ανθρώπινη εμπειρία, μπορεί όμως να γίνει πηγή βαθύτερης επίγνωσης και νοήματος.»
Irvin D. Yalom
