Υπάρχουν στιγμές που το μυαλό γνωρίζει ότι είμαστε ασφαλείς, αλλά το σώμα δεν έχει προλάβει να το νιώσει. Μπορεί να έχει περάσει μια δύσκολη συζήτηση, να έχουμε φύγει από έναν χώρο όπου νιώσαμε φόβο ή πίεση, να έχει τελειώσει μια περίοδος έντονου στρες. Κι όμως, το σώμα παραμένει σε επιφυλακή: οι ώμοι είναι σε ένταση, η αναπνοή ρηχή, το στομάχι σφιγμένο, το βλέμμα σε εγρήγορση. Σε αυτές τις στιγμές, το περπάτημα και οποιασδήποτε μορφής σωματική κίνηση, όπως ο χορός, το τρέξιμο ή το κολύμπι μπορεί να είναι κάτι παραπάνω από σωματική άσκηση.
Μπορεί να γίνει ένα σωματικό μήνυμα:
«Μπορώ να κινηθώ. Μπορώ να φύγω από την προηγούμενη θέση. Δεν είμαι πια εγκλωβισμένος-η εδώ.»
Το σώμα δεν ζει μόνο στον χώρο. Ζει και στην κίνηση. Όταν βιώνουμε στρες, ιδιαίτερα όταν αισθανόμαστε ότι δεν έχουμε επιλογές, το σώμα μπορεί να οργανωθεί γύρω από την ακινησία, το πάγωμα, την ένταση ή την ετοιμότητα. Σφίγγουμε το σώμα. Κρατάμε την αναπνοή μας. Μένουμε ακίνητοι. Παρατηρούμε συνεχώς τι συμβαίνει γύρω μας. Αν το στρεσογόνο γεγονός συμβαίνει ξανά και ξανά στον ίδιο χώρο, στο σπίτι, στη δουλειά, σε ένα δωμάτιο όπου έχει προηγηθεί ένας καβγάς, τότε ο χώρος μπορεί σταδιακά να συνδεθεί με τον κίνδυνο και το στρες. Γι’ αυτό μερικές φορές, ακόμη κι όταν «δεν συμβαίνει τίποτα», επιστρέφοντας σε έναν συγκεκριμένο χώρο μπορεί να νιώσουμε ξανά κάτι στο σώμα. Ένας περίπατος εισάγει κάτι διαφορετικό.
Το σώμα δεν βρίσκεται πλέον στην ίδια θέση. Βλέπουμε διαφορετικές εικόνες, περπατάμε σε διαφορετικές επιφάνειες, ο αέρας, οι ήχοι και οι μυρωδιές αλλάζουν. Και μέσα από αυτή τη συνεχή αλλαγή, δημιουργείται μια διαφορετική εμπειρία: «Ο κόσμος δεν είναι μόνο εκεί όπου συνέβη αυτό που με στρέσσαρε.»
Το περπάτημα και η αίσθηση ότι υπάρχει διέξοδος
Όταν φοβόμαστε, ένα από τα βασικά πράγματα που αναζητά ο οργανισμός είναι η δυνατότητα δράσης. Μπορώ να πλησιάσω; Μπορώ να απομακρυνθώ; Μπορώ να προστατευτώ; Μπορώ να φύγω;
Το περπάτημα είναι μια πολύ απλή μορφή δράσης. Κάθε βήμα είναι μια μικρή μετακίνηση από το «εδώ» προς το «εκεί». Δεν λύνει από μόνο του το πρόβλημα ούτε σβήνει μια τραυματική εμπειρία. Μπορεί όμως να προσφέρει στο σώμα μια διαφορετική αισθητηριακή εμπειρία: δεν είμαι ακίνητος-η, έχω δυνατότητα μετακίνησης.
Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν το στρες έχει συνδεθεί με αίσθηση παγίδευσης ή αδυναμίας.
Σε μια τραυματική εμπειρία, όμως, αυτή η δυνατότητα μπορεί να διακοπεί. Αν το σώμα αντιληφθεί ότι δεν υπάρχει τρόπος να φύγει, να αντιδράσει ή να προστατευτεί, μπορεί να περάσει σε ακινητοποίηση ή «πάγωμα». Έτσι, ένα από τα χαρακτηριστικά του τραύματος μπορεί να είναι ότι το σώμα παραμένει για κάποιο διάστημα οργανωμένο γύρω από την αίσθηση της αδυναμίας και της ακινησίας, ακόμη κι όταν η απειλή έχει πια περάσει.
Γι’ αυτό, παράλληλα με την ψυχολογική επεξεργασία, η σωματική κίνηση μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά. Το περπάτημα, η ήπια άσκηση, η αλλαγή στάσης και γενικότερα η ενεργοποίηση του σώματος μπορούν να προσφέρουν μια διαφορετική εμπειρία: «μπορώ να κινηθώ, μπορώ να δράσω, μπορώ να μετακινηθώ». Με αυτή την έννοια, το σώμα μπορεί να συμπαρασύρει και το συναίσθημα, δημιουργώντας περισσότερο χώρο και κινητικότητα εκεί όπου προηγουμένως υπήρχε ακινησία. Δεν πρόκειται για υποκατάστατο της ψυχοθεραπευτικής επεξεργασίας, αλλά για έναν τρόπο με τον οποίο η σωματική εμπειρία μπορεί να τη διευκολύνει και να την υποστηρίξει. Εκεί που δεν μπορούμε να μετακινηθούμε ψυχικά μέσα από τα λόγια, μπορούμε, για λίγο, να το καταφέρουμε μέσα από το σώμα.
Η αναπνοή αλλάζει όταν αλλάζει ο ρυθμός μας
Το περπάτημα συνδέεται επίσης με την αναπνοή και τον ρυθμό. Όταν είμαστε αγχωμένοι, η αναπνοή συχνά γίνεται πιο γρήγορη ή ρηχή. Το σώμα βρίσκεται σε κατάσταση αυξημένης ετοιμότητας. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα έντονο σε μια κρίση πανικού, όπου η αναπνοή μπορεί να επιταχυνθεί σημαντικά και να γίνει επιφανειακή. Η αλλαγή αυτή μπορεί με τη σειρά της να ενισχύσει σωματικές αισθήσεις όπως η ζάλη, το αίσθημα δύσπνοιας, ή το σφίξιμο στο στήθος, οι οποίες μπορεί να εκληφθούν ως σημάδια κινδύνου και να τροφοδοτήσουν ακόμη περισσότερο τον πανικό.
Η ήπια, ρυθμική κίνηση, όπως ένας περίπατος, μπορεί να βοηθήσει το σώμα να αποκτήσει ξανά έναν πιο σταθερό ρυθμό. Δεν χρειάζεται να προσπαθήσουμε να «διώξουμε» το άγχος. Αρκεί να αφήσουμε το σώμα να κινηθεί, να αναπνεύσει και να βιώσει σταδιακά ότι μπορεί να βρίσκεται σε κίνηση χωρίς να υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.
Μερικές φορές αρκεί να περπατήσουμε αρκετά αργά ώστε να αρχίσουμε να παρατηρούμε ότι η αναπνοή μας υπάρχει. Έτσι, ενώ το άγχος μας τραβάει προς το «τι θα γίνει μετά;», η επαφή με την αναπνοή μας μπορεί να μας επιστρέψει στο «είμαι εδώ, τώρα».
Όταν επιστρέφουμε στο παρόν μέσα από το σώμα
Υπάρχει κάτι πολύ γειωτικό στο να αισθανόμαστε την επαφή με το πάτωμα. Το πέλμα ακουμπά στο έδαφος. Το βάρος μεταφέρεται από το ένα πόδι στο άλλο. Οι μύες ενεργοποιούνται και χαλαρώνουν. Νιώθουμε ότι στηριζόμαστε και είμαστε ένα με τη γη. Όταν ο νους βρίσκεται παγιδευμένος σε σκέψεις, αναμνήσεις ή σενάρια για το μέλλον, η προσοχή μπορεί να επιστρέψει μέσα από αυτές τις απλές σωματικές πληροφορίες.
Πώς πατάω; Πώς κινούμαι; Πού βρίσκεται το βάρος μου; Τι αισθάνομαι για την επιφάνεια στην οποία πατάω;
Δεν πρόκειται για προσπάθεια να «μην σκεφτόμαστε». Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να έχουμε επαφή με την πραγματικότητα: μέσα από το σώμα.
Η κίνηση μπορεί να βοηθήσει και το βλέμμα να στραφεί ξανά προς τον κόσμο γύρω μας
Σε κατάσταση στρες, η προσοχή μας μπορεί να στενέψει. Ψάχνουμε αυτό που μπορεί να πάει στραβά. Παρατηρούμε λεπτομέρειες. Το σώμα και το βλέμμα οργανώνονται γύρω από την πιθανή απειλή. Ένας περίπατος μπορεί να προσφέρει κάτι αντίθετο: έναν χώρο όπου το βλέμμα μπορεί σταδιακά να διευρυνθεί. Στον ουρανό, τους ανθρώπους, στις σκιές καθώς περπατάμε στα στενά, το φως ανάμεσα στα φύλλα. Σε λεπτομέρειες που δεν παρατηρούμε συνήθως. Δεν χρειάζεται να αναγκάσουμε τον εαυτό μας να «σκεφτεί θετικά». Αρκεί να επιτρέψουμε στο βλέμμα να διαπιστώσει ότι υπάρχουν και άλλα πράγματα στον κόσμο πέρα από αυτό που μας απασχολεί.
Η κίνηση μπορεί να δώσει μορφή σε ένα συναίσθημα
Δεν είναι όλα τα συναισθήματα φτιαγμένα για να εξηγούνται αμέσως με λέξεις. Μερικές φορές έχουμε θυμό και δεν ξέρουμε ακόμη τι θέλουμε να πούμε. Ή νιώθουμε θλίψη, που δεν μπορούμε ακόμα να περιγράψουμε. Ή ανησυχία χωρίς ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. Το σώμα μπορεί να βοηθήσει το συναίσθημα να κινηθεί πριν ακόμη μπορέσουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Το περπάτημα μπορεί να δώσει ρυθμό στον θυμό. Η πιο έντονη κίνηση μπορεί να δώσει διέξοδο στην ένταση. Η ήπια κίνηση μπορεί να συνοδεύσει τη θλίψη χωρίς να απαιτεί να εξαφανιστεί.
Αυτό βοηθάει στο να δημιουργούμε έναν διαφορετικό τρόπο για να βιώσουμε τα συναισθήματά μας, αντί να παραμένουμε ακίνητοι παρατηρητές μέσα σε αυτά. Από το «δεν μπορώ» στο «μπορώ να κάνω κάτι».
Ίσως η σημαντικότερη σύνδεση ανάμεσα στο σώμα και το συναίσθημα να βρίσκεται εδώ. Το στρες συχνά συνοδεύεται από μια αίσθηση περιορισμού: Δεν μπορώ να φύγω. Δεν μπορώ να αλλάξω κάτι. Δεν μπορώ να αντιδράσω. Δεν μπορώ να σταματήσω αυτό που συμβαίνει.
Η κίνηση δεν αναιρεί την πραγματικότητα αυτών των εμπειριών. Μπορεί όμως να προσφέρει μικρές εμπειρίες επιλογής.
Μπορώ να σηκωθώ. Μπορώ να αλλάξω δωμάτιο. Μπορώ να βγω έξω. Μπορώ να περπατήσω λίγο ακόμη ή να γυρίσω πίσω. Μπορώ να σταματήσω. Μπορώ να αλλάξω κατεύθυνση.
Αυτές οι μικρές σωματικές επιλογές μπορούν να μας θυμίζουν ότι το σώμα μας δεν είναι μόνο ένας τόπος όπου συμβαίνουν πράγματα σε εμάς. Είναι και ένα μέσο με το οποίο μπορούμε να δράσουμε.
Δεν χρειάζεται να «διορθώσουμε» το συναίσθημα
Ίσως γι’ αυτό η κίνηση βοηθά περισσότερο όταν δεν τη χρησιμοποιούμε ως άλλη μία υποχρέωση. Δεν χρειάζεται κάθε περίπατος να μας κάνει χαρούμενους. Μπορούμε να περπατήσουμε και να είμαστε λυπημένοι. Να περπατήσουμε χωρίς να έχουμε λύσει τίποτα.
Από το «είμαι παγιδευμένη/ος μέσα σε αυτό» προς το: «κουβαλάω το συναίσθημά μου και μπορώ να κινηθώ με αυτό.» Και ίσως αυτή να είναι μια από τις πιο σημαντικές εμπειρίες που μπορεί να προσφέρει το σώμα.
Δεν χρειάζεται πάντα να πείσουμε τον εαυτό μας ότι όλα είναι καλά. Μερικές φορές χρειάζεται απλώς να του δώσουμε την ευκαιρία να ανακαλύψει ότι υπάρχει και αλλού.
