Υπάρχουν στιγμές που μια σκέψη περνά από το μυαλό μας και, για λίγα δευτερόλεπτα, αλλάζει ολόκληρη η αίσθηση του κόσμου.

«Κάποια μέρα θα πεθάνω.»

Συνήθως η σκέψη αυτή περνά γρήγορα. Επιστρέφουμε σε αυτό που κάναμε, στο τηλέφωνό μας, στη δουλειά, στη διαδικασία στην οποία βρισκόμαστε τώρα, που λειτουργεί σαν ο τέλειος αποπροσανατολισμός από αυτόν το φόβο. Κάποιες φορές, όμως, η σκέψη επιμένει. Και τότε μπορεί να εμφανιστεί ένα βαθύτερο συναίσθημα: φόβος για το άγνωστο, για τον πόνο, για την απώλεια ελέγχου, για το ενδεχόμενο να μείνουμε μόνοι, για τον αποχωρισμό από τους ανθρώπους που αγαπάμε.

Το άγχος θανάτου δεν αφορά επομένως μόνο τον θάνατο ως βιολογικό γεγονός. Αφορά όλα όσα σημαίνει ο θάνατος για εμάς. Όλοι γνωρίζουμε ότι θα πεθάνουμε, αλλά δεν κουβαλάμε όλοι με τον ίδιο τρόπο και βάρος τη γνώση αυτή. Η επίγνωση της θνητότητας είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης ύπαρξης. Γνωρίζουμε ότι η ζωή έχει τέλος, αλλά δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα πότε, πώς ή τι θα ακολουθήσει. Αυτή η γνώση δημιουργεί μια ιδιαίτερη μορφή αβεβαιότητας.

Στη μελέτη που αποτέλεσε αφετηρία για το παρόν άρθρο, το άγχος θανάτου περιγράφεται ως ένα σύνθετο φαινόμενο που μπορεί να περιλαμβάνει διαφορετικούς φόβους: τον φόβο του αγνώστου, του πόνου, της απώλειας ελέγχου, της μοναξιάς, της ασθένειας ή του να αφήσουμε πίσω μας ανθρώπους που αγαπάμε. Δεν φοβόμαστε όλοι ακριβώς το ίδιο πράγμα όταν λέμε ότι φοβόμαστε τον θάνατο (Aditi, 2023). Για κάποιον μπορεί να είναι τρομακτική η ιδέα της ανυπαρξίας.

Για άλλον, η πιθανότητα να υποφέρει ή να χάσει τον έλεγχο του σώματος του. Για κάποιον άλλο, η σκέψη ότι τα παιδιά του θα μείνουν χωρίς εκείνον. Και για κάποιον άλλο, ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι είναι ότι δεν θα μπορεί πλέον να ελέγξει τι θα συμβεί σε τίποτα από όσα έμαθε να ελέγχει όλη του τη ζωή. Έτσι, πίσω από τη φράση «φοβάμαι τον θάνατο» μπορεί να κρύβονται πολλές διαφορετικές ιστορίες.


Ο φόβος του θανάτου είναι συχνά και φόβος απώλειας

Ένα από τα ευρήματα της συγκεκριμένης μελέτης είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: ο συχνότερος φόβος που αναφέρθηκε από τους συμμετέχοντες δεν ήταν ο ίδιος ο θάνατος, αλλά ο φόβος ότι θα αφήσουν πίσω τους αγαπημένα πρόσωπα. Σε σχετική ερώτηση, 41 από τους 60 συμμετέχοντες δήλωσαν ότι τους αναστάτωνε η σκέψη ότι θα αφήσουν τους αγαπημένους τους όταν πεθάνουν. Αυτό μας οδηγεί σε μια διαφορετική κατανόηση του άγχους θανάτου.

Ίσως κάποιες φορές δεν φοβόμαστε τόσο το «να μην υπάρχουμε», όσο το να αποχωριστούμε. Δεν φοβόμαστε μόνο το τέλος της δικής μας ζωής. Φοβόμαστε τι θα συμβεί στους άλλους χωρίς εμάς. Φοβόμαστε ότι θα χαθούν οι σχέσεις, οι κοινές αναμνήσεις, η καθημερινότητα που γνωρίζουμε. Ο θάνατος γίνεται έτσι και ένας φόβος αποχωρισμού, τόσο από τους ανθρώπους όσο και από όλα όσα έχουμε χτίσει και δημιουργήσει.

«Και αν δεν προλάβω;»

Υπάρχει όμως και ένας άλλος φόβος που εμφανίζεται συχνά όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με τη θνητότητά μας: ο φόβος ότι δεν θα προλάβουμε να ζήσουμε. Στην ίδια έρευνα, 37 από τους 60 συμμετέχοντες δήλωσαν ότι τους ενοχλεί η σκέψη ότι μπορεί να πεθάνουν πριν κάνουν όλα όσα ήθελαν να κάνουν. Αυτό είναι ένα σημείο στο οποίο το άγχος θανάτου συναντά την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία του αγαπημένου Irvin Yalom.

Ο Yalom αντιμετωπίζει τον θάνατο ως μία από τις βασικές υπαρξιακές πραγματικότητες με τις οποίες καλείται να έρθει αντιμέτωπος ο άνθρωπος. Ήδη από όταν είμαστε παιδιά ερχόμαστε σε επαφή με τον θάνατο και την απώλεια, είτε μέσα από τον θάνατο κάποιου ζώου ή ανθρώπου είτε μέσα από μικρότερες ή μεγαλύτερες απώλειες: μια μετακόμιση, την αλλαγή σχολείου, την απομάκρυνση ενός συμμαθητή ή φίλου.

Η επίγνωση ότι ο χρόνος μας είναι περιορισμένος μπορεί να προκαλέσει άγχος, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να λειτουργήσει σαν μια υπενθύμιση της αξίας της ζωής. Γιατί αν ο χρόνος μας ήταν άπειρος, τίποτα δεν θα χρειαζόταν πραγματικά να γίνει τώρα. Μάλλον δεν θα κινητοποιούνταν με τον ίδιο τρόπο η ανάγκη να προλάβουμε, να εστιάσουμε, να επιδιώξουμε ή να θέσουμε στόχους. Δεν θα υπήρχε η ίδια ανάγκη να επιλέξουμε τώρα, να πούμε αυτό που θέλουμε να πούμε, να δημιουργήσουμε, να αλλάξουμε. Η περατότητα είναι αυτή που δίνει στις επιλογές μας βάρος, αλλά και μια αίσθηση επιτακτικότητας και πίεσης χρόνου.

Ο θάνατος ως «ξύπνημα»

Ο Yalom περιγράφει την ιδέα της «αφύπνισης» για εκείνες τις στιγμές κατά τις οποίες κάτι μας βγάζει από τον αυτόματο τρόπο με τον οποίο ζούμε και μας φέρνει ξανά σε επαφή με την πραγματικότητα της ύπαρξής μας. Μια σοβαρή ασθένεια, μια απώλεια, ένα ατύχημα, η γέννηση ενός παιδιού, μια μεγάλη αλλαγή στη ζωή ή ακόμη και μια ξαφνική σκέψη για τον θάνατο μπορεί να λειτουργήσει με αυτόν τον τρόπο.

Ξαφνικά μπορεί να αναρωτηθούμε: Ζω πραγματικά όπως θέλω; Πόσο χρόνο περνάω με τους ανθρώπους που αγαπώ; Τι αναβάλλω συνεχώς; Ποια πράγματα κάνω επειδή τα θέλω και ποια επειδή θεωρώ ότι «πρέπει»; Αν ήξερα ότι ο χρόνος μου είναι περιορισμένος, θα επέλεγα να συνεχίσω να ζω με τον ίδιο τρόπο; Εδώ το άγχος θανάτου αποκτά μια παράδοξη λειτουργία. Μπορεί να γίνει οδυνηρό, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να μας υπενθυμίσει ότι είμαστε ζωντανοί στο παρόν.

Όταν προσπαθούμε να ελέγξουμε κάτι που δεν μπορεί να ελεγχθεί

Ένα μεγάλο μέρος του άγχους θανάτου συνδέεται με την απώλεια ελέγχου. Στη μελέτη αναφέρεται ο φόβος του αγνώστου και της αδυναμίας μας να γνωρίζουμε ή να ελέγξουμε πώς θα εξελιχθεί η ζωή και ο θάνατος. Και αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί το άγχος θανάτου κάποιες φορές παίρνει τη μορφή υπερελέγχου. Ψάχνουμε διαρκώς συμπτώματα. Παρατηρούμε το σώμα μας. Αποφεύγουμε δραστηριότητες που θεωρούμε επικίνδυνες.

Ζητάμε επανειλημμένα διαβεβαιώσεις. Προσπαθούμε να προβλέψουμε όλα όσα μπορεί να συμβούν. Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο προσπαθούμε να αποκτήσουμε απόλυτη ασφάλεια απέναντι στον θάνατο, τόσο περισσότερο μπορεί να οργανώνεται η ζωή μας γύρω από αυτόν. Αρχίζουμε να ζούμε όχι σύμφωνα με αυτό που θέλουμε, αλλά σύμφωνα με αυτό που φοβόμαστε.

Όταν το άγχος προστατεύει και όταν αρχίζει να περιορίζει τη ζωή

Ένας βαθμός φόβου απέναντι στον θάνατο είναι φυσιολογικός και μπορεί να έχει προστατευτική λειτουργία. Μας βοηθά να αποφεύγουμε πραγματικούς κινδύνους και να προστατεύουμε τη ζωή μας. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο φόβος παύει να λειτουργεί ως υπενθύμιση και γίνεται αυτο που οργανώνει τη ζωή μας. Όταν αποφεύγουμε να ταξιδέψουμε. Όταν φοβόμαστε να οδηγήσουμε.

Όταν δυσκολευόμαστε να μείνουμε μόνοι. Όταν ελέγχουμε συνεχώς το σώμα μας. Όταν η σκέψη του θανάτου επιστρέφει ξανά και ξανά. Όταν οι σχέσεις, η εργασία, οι δραστηριότητες και η καθημερινότητά μας αρχίζουν να περιορίζονται από την προσπάθεια να μην συμβεί κάτι κακό. Τότε ο φόβος δεν προστατεύει πλέον απλώς τη ζωή. Αρχίζει να περιορίζει τη ζωή.

Δεν χρειάζεται να έχουμε βιώσει έναν θάνατο για να εμφανιστεί άγχος

Ένα ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας είναι ότι η εμφάνιση του άγχους θανάτου δεν εξαρτάται απαραίτητα από μια προηγούμενη εμπειρία κοντά στον θάνατο. Πολλοί συμμετέχοντες ανέφεραν ότι δεν είχαν βιώσει κάποιο συγκεκριμένο περιστατικό που να εξηγεί τον φόβο τους. Η σκέψη του θανάτου μπορούσε απλώς να εμφανιστεί και να οδηγήσει σε έντονο άγχος.

Αυτό είναι σημαντικό, γιατί σημαίνει ότι δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία του άγχους θανάτου. Για κάποιους μπορεί να συνδέεται με ένα τραυματικό γεγονός. Για άλλους με την απώλεια ενός ανθρώπου. Για άλλους με μια περίοδο ασθένειας. Ή μπορεί να εμφανιστεί χωρίς ένα σαφές γεγονός που να λειτουργεί ως αφετηρία. Η σχέση κάθε ανθρώπου με τον θάνατο είναι προσωπική.

Μήπως τελικά ο φόβος του θανάτου είναι και φόβος μιας ζωής που δεν ζήσαμε;

Ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις πιο επώδυνες πλευρές του άγχους θανάτου. Δεν φοβόμαστε μόνο ότι θα πεθάνουμε. Μερικές φορές φοβόμαστε ότι θα πεθάνουμε χωρίς να έχουμε ζήσει όπως θέλαμε. Στη μελέτη, η ικανοποίηση από τον τρόπο με τον οποίο έχει ζήσει κάποιος συνδέεται με την αποδοχή του θανάτου.

Όταν ένας άνθρωπος μπορεί να κοιτάξει πίσω στη ζωή του και να αισθανθεί ότι αυτή είχε νόημα για εκείνον, ότι έζησε σύμφωνα με τις ανάγκες και τις αξίες του, τότε μπορεί να αντιμετωπίσει το τέλος διαφορετικά από κάποιον που αισθάνεται ότι έμειναν ανεκπλήρωτα όσα είχαν μεγαλύτερη σημασία γι’ αυτόν. Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος φοβάται τον θάνατο «δεν έχει ζήσει σωστά». Σημαίνει κάτι πιο απλό και πιο ανθρώπινο: η σκέψη του τέλους μπορεί να μας κάνει να κοιτάξουμε διαφορετικά το παρόν.

Η αποδοχή δεν σημαίνει ότι σταματάμε να φοβόμαστε

Στόχος δεν είναι απαραίτητα να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου ο θάνατος δεν μας φοβίζει καθόλου. Μια τέτοια απαίτηση θα ήταν ίσως ακόμη μία προσπάθεια ελέγχου. Η αποδοχή σημαίνει κάτι διαφορετικό. Σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε: Ναι, ο θάνατος υπάρχει. Δεν μπορώ να γνωρίζω πότε θα έρθει. Δεν μπορώ να έχω απόλυτο έλεγχο πάνω του. Και παρ' όλα αυτά μπορώ να επιλέγω πώς θα ζήσω σήμερα.

Η έρευνα υπογραμμίζει ότι η αποδοχή του θανάτου αποτελεί σημαντικό θεραπευτικό στόχο και ότι η εξοικείωση με τις σκέψεις και τα θέματα που τον αφορούν μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να μειώσει την αποφυγή και την έντονη αντίδραση απέναντί του. Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να πιέσουμε τον εαυτό μας να «σκεφτεί τον θάνατο» μέχρι να πάψει να φοβάται. Σημαίνει ότι η αποφυγή κάθε σκέψης γύρω από τη θνητότητα δεν είναι πάντοτε ο μόνος δρόμος. Μερικές φορές χρειάζεται να μπορέσουμε να μιλήσουμε γι' αυτήν.

Ίσως το αντίθετο του φόβου του θανάτου δεν είναι η έλλειψη φόβου Ίσως είναι η ζωντάνια.

Το να ξέρουμε ότι δεν έχουμε άπειρο χρόνο μπορεί να κάνει τον χρόνο που έχουμε πιο πολύτιμο. Να μας κάνει να τηλεφωνήσουμε σε έναν άνθρωπο που αγαπάμε. Να αφήσουμε μια σχέση που έχει τελειώσει. Να ζητήσουμε συγγνώμη. Να πούμε «σ' αγαπώ». Να ξεκινήσουμε κάτι που αναβάλλουμε εδώ και χρόνια. Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να ξεκουραστεί. Να σταματήσουμε να περιμένουμε την «κατάλληλη στιγμή» για να αρχίσουμε να ζούμε.

Ο Yalom, μέσα από τα βιβλία του, μας καλεί ουσιαστικά να μην αντιμετωπίζουμε τον θάνατο ως ένα πρόβλημα που πρέπει να εξαφανίσουμε από τη σκέψη μας. Και πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού η θύμησή του βρίσκεται παντού γύρω μας; Τρομακτικές καθημερινές ειδήσεις, ασθένειες και απώλειες γνωστών και συγγενών, αλλά και δικές μας σωματικές καταστάσεις και φαντασιώσεις, μας θυμίζουν καθημερινά ότι ο θάνατος κρύβεται διαρκώς στο φόντο.

Η επίγνωση της θνητότητας μπορεί, αντίθετα, να γίνει ένας τρόπος να ερχόμαστε σε βαθύτερη επαφή με τις επιλογές, τις σχέσεις, τις αξίες και το νόημα της ζωής μας. Γιατί ο θάνατος δεν είναι μόνο αυτό που βρίσκεται στο τέλος της ζωής. Υπάρχουν φορές που μπορεί να βιώνουμε έναν διαφορετικό «θάνατο» ενώ ακόμη ζούμε: έναν πνευματικό, δημιουργικό ή σχεσιακό μαρασμό, μια απομάκρυνση από τον εαυτό μας, από τους άλλους ή από όσα κάποτε είχαν νόημα για εμάς. Με αυτή την έννοια, μικρά επεισόδια θανάτου μπορεί να βρίσκονται ήδη μέσα στη ζωή.

Και ίσως το ερώτημα δεν αφορά μόνο: «Πώς θα σταματήσω να φοβάμαι ότι θα πεθάνω;» Αλλά και:

˘«Αν ζούσα με περισσότερη επίγνωση αναφορικά με το ότι η ζωή μου είναι πεπερασμένη, τι θα επέλεγα να κάνω διαφορετικά στη ζωή που ζω τώρα;»

Γιατί η αντίθετη δύναμη στον φόβο δεν είναι απλώς η απουσία του. Είναι η ύπαρξη της ζωής, με ό,τι νόημα και μορφή αν παίρνει αυτή για την καθεμία και τον καθένα μας.

Βιβλιογραφία

  • Sundhar, Aditi. (2023). Conquering Death: A Study on Death Anxiety and its Effects. 10.58445/rars.631.