Από τη στιγμή που γεννιόμαστε, μαθαίνουμε να σκεφτόμαστε και να νιώθουμε μέσα από τη σχέση με το πρόσωπο που μας φροντίζει. Ο τρόπος που αυτή η φιγούρα ανταποκρίνεται στις ανάγκες μας, αν βλέπει καθαρά αυτά που αισθανόμαστε, ο τρόπος που μάς ηρεμεί και μας βοηθά να κατανοήσουμε τι μας συμβαίνει, διαμορφώνουν τον τρόπο που αργότερα θα σχετιζόμαστε με τους άλλους και με τον εαυτό μας. Αυτό είναι που στην ψυχολογία ονομάζουμε σύστημα προσκόλλησης, ή πιο απλά, ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε και αναζητούμε εγγύτητα και ασφάλεια στις σχέσεις μας.
Όπως γράφει και ο Albert Ciccone, στην αρχή της ζωής μας δεν μπορούμε να σκεφτούμε μόνοι και για αυτό χρειαζόμαστε κάποιον άλλον που θα σκεφτεί για εμάς. Έτσι μαθαίνουμε να σκεφτόμαστε και να συμβολίζουμε — να σκεφτόμαστε γνωστικά και συναισθηματικά με τη βοήθεια ενός άλλου. Χρειαζόμαστε κάποιον να μας «δανείσει» τις σκέψεις του, να ονομάσει την εμπειρία μας και να της δώσει νόημα και συνοχή. Για παράδειγμα, όταν ένα μωρό κλαίει και η μητέρα ή ο φροντιστής του το πάρει αγκαλιά και του νοηματοδοτήσει αυτό που νιώθει — συνδέοντας το κλάμα του με ένα συναίσθημα (π.χ. φόβος, πείνα, πόνος) — τότε το παιδί, μέσα από την επανάληψη αυτών των εμπειριών, θα μάθει σταδιακά να αναγνωρίζει και να ρυθμίζει τα συναισθήματά του.
Δυστυχώς, όμως, τα πρόσωπα αυτά δεν είναι πάντα διαθέσιμα για διάφορους λόγους — όπως η γονεϊκή κατάθλιψη ή το πένθος — που μπορεί να επηρεάσουν τη συναισθηματική παρουσία του γονέα προς το παιδί. Όταν συμβαίνει αυτό, ο τρόπος με τον οποίο φροντίζεται το παιδί δεν ανταποκρίνεται επαρκώς στις ανάγκες του. Το αποτέλεσμα είναι να δυσχεραίνεται ή να παραμένει ελλιπώς ανεπτυγμένη η διαδικασία μέσω της οποίας το παιδί μαθαίνει να ρυθμίζει τα συναισθήματά του και να νοηματοδοτεί τις εμπειρίες του.
Έτσι, αντί το άγχος, ο φόβος και άλλα δύσκολα συναισθήματα του παιδιού να μειώνονται μέσα από τη φροντίδα και τη ρύθμιση του ενήλικα, μένουν αφρόντιστα, επηρεάζοντας την αίσθηση ασφάλειας που διαμορφώνει στις σχέσεις του. Η επανάληψη αυτών των εμπειριών καταγράφεται σε αυτό που ονομάζουμε άρρητη (implicit) μνήμη — μια μορφή μνήμης που λειτουργεί σωματικά και συναισθηματικά, χωρίς συνειδητή ανάκληση.
Πριν από την ηλικία των 2–3 ετών, η ικανότητα να αποθηκεύουμε συνειδητά και λεκτικά τις εμπειρίες μας δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί πλήρως, καθώς το σύστημα της ρητής (explicit) μνήμης και ο ιππόκαμπος ωριμάζουν σταδιακά κατά την προσχολική ηλικία. Από τη γέννηση, ωστόσο, λειτουργεί η άρρητη μνήμη, η οποία μας επιτρέπει να καταγράφουμε αισθήσεις, συναισθήματα και μοτίβα αλληλεπίδρασης με έναν αυτόματο, μη συνειδητό τρόπο που παραμένει ενεργός σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Αυτός είναι και ο λόγος που διάφορες αισθήσεις ή συναισθήματα που συνοδεύουν μνήμες μπορεί να μας κατακλύσουν ξαφνικά χωρίς να έχουμε συνειδητή επίγνωση αυτών των εμπειριών.
Ένα βρέφος, επομένως, δεν θα θυμάται συνειδητά τον τρόπο που το τάιζαν ή το καθησύχαζαν· ωστόσο αυτές οι πρώιμες εμπειρίες «εγγράφονται» στο σώμα και στο συναισθηματικό του σύστημα ως μοτίβα σχέσης και ρύθμισης. Για παράδειγμα, αν το πρόσωπο που με τάιζε ως βρέφος συνήθιζε να μου δίνει υπερβολική ή ανεπαρκή ποσότητα τροφής, αυτή η εμπειρία μπορεί να έχει καταγραφεί στο σώμα ως πρώιμο βίωμα φροντίδας, το οποίο αργότερα ενδέχεται να επηρεάσει — χωρίς συνειδητή επίγνωση — τον τρόπο που σχετίζομαι με τη διατροφή ή γενικότερα με τη φροντίδα του εαυτού μου.
Έτσι, κάποιες ενήλικες συμπεριφορές που σχετίζονται με υπερβολή ή έλλειψη στη φροντίδα του εαυτού μπορεί να έχουν τις ρίζες τους σε αυτές τις πρώιμες, μη λεκτικές και σωματικά αποτυπωμένες εμπειρίες σχέσης. Η θεωρία της προσκόλλησης προσπαθεί να εξηγήσει τον τρόπο που διαμορφώνουμε αυτά τα εσωτερικά μοντέλα σχέσεων (ποιότητες δεσμού), με απώτερο στόχο — όπως έγραψε και ο John Bowlby — να δημιουργήσουμε μια βάση ασφάλειας από την οποία μπορούμε να εξερευνούμε τον κόσμο.
Βιβλιογραφία:
Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. New York: Basic Books.
Ciccone, A., Gauthier, Y., Golse, B., & Stern, D. (2012). Γέννηση και ανάπτυξη της ψυχικής ζωής (Χ. Χατζηδημητρίου, Μετ.). Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
Schore, A. N. (2019). Right Brain Psychotherapy. New York: Norton.
Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are (2nd ed.). New York: Guilford Press.
Stern, D. N. (1985). The Interpersonal World of the Infant. New York: Basic Books.
