Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να σταματήσουν. Οργανώνουν, βιάζονται, προλαβαίνουν· και όταν κάτι κλείσει, ήδη ετοιμάζουν το επόμενο. Λένε συχνά «μόλις τελειώσει αυτό, θα ηρεμήσω», αλλά αυτό δεν τελειώνει ποτέ, γιατί η κίνηση δεν είναι το μέσο, έχει γίνει ο τρόπος να υπάρχουν.
Και υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να ξεκινήσουν. Ξέρουν ακριβώς τι θα ήθελαν να αλλάξει, το αναλύουν χρόνια κι όμως, μένουν αμετακίνητοι. Δεν είναι ότι δεν προσπαθούν· είναι ότι κάθε προσπάθεια πέφτει σε ένα εσωτερικό εμπόδιο και αναστέλεται.
Μοιάζουν αντίθετοι. Στην πραγματικότητα μοιράζονται το ίδιο πράγμα: έχουν χάσει τον ρυθμό ανάμεσα στην ακινησία και τη ροή.
Η εικόνα με το ποτάμι
Η φράση «το βουνό και το ποτάμι» δεν είναι δική μου. Τη δανείζομαι από δύο ψυχοθεραπευτές, την Christine Campbell και τον Jack Fris, οι οποίοι έγραψαν για μια περίοδο της ζωής τους που κράτησε εννιά μήνες: ο ένας από τους δύο περίμενε μεταμόσχευση πνευμόνων και ήταν πολύ βαριά άρρωστος. Ό,τι τους στήριζε μέχρι τότε είχε πάψει να λειτουργεί και κυρίως η αίσθηση ότι μπορούν να σχεδιάσουν, ότι ανήκουν στον κόσμο των υγιών ανθρώπων γύρω τους.
Αυτό που τους κράτησε ήταν κάτι απροσδόκητο. Οκτώ φίλοι άρχισαν να έρχονται κάθε Τρίτη βράδυ στο σπίτι τους για να διαβάσουν φωναχτά, με τη σειρά, το Finnegans Wake του Τζέιμς Τζόις, ένα βιβλίο σχεδόν ακατανόητο, που χαρακτηρίζεται ως από τα πιο δυσνόητα έργα μυθοπλασίας, με λέξεις που δεν υπάρχουν. Κανείς δεν καταλάβαινε τι διάβαζε. Και ακριβώς επειδή κανείς δεν καταλάβαινε, κανείς δεν χρειαζόταν να έχει δίκιο.
Έπαψαν να προσπαθούν να λύσουν το βιβλίο και άρχισαν να παίζουν μαζί του: άλλαζαν προφορές, τραγουδούσαν όταν εμφανιζόταν ένα τραγούδι, μοίραζαν ρόλους. Δεν εξαφανίστηκε η αρρώστια ούτε η αγωνία της αναμονής. Όμως δύο ώρες τη βδομάδα δημιουργούνταν ένας χώρος όπου δεν κυριαρχούσε αποκλειστικά ο φόβος. Στην ψυχοθεραπεία αυτό το ονομάζουμε συχνά δυνατότητα συνύπαρξης: μπορούν να υπάρχουν ταυτόχρονα η αγωνία και το παιχνίδι, η ανησυχία και η σιγπυριά, ο πόνος και η επαφή, η απειλή του θανάτου και η ζωή.
Οι μελετητές του Finnegans Wake λένε ότι, αν το βιβλίο έχει μια ιστορία, είναι η ιστορία ενός βουνού ερωτευμένου με ένα ποτάμι. Οι Campbell και Fris κράτησαν αυτή την εικόνα για να περιγράψουν κάτι που είχαν ζήσει στο πετσί τους: ότι στις πιο ακραίες στιγμές δεν μας σώζει ούτε η δράση ούτε η παραίτηση, αλλά κάτι ανάμεσα.
Η παράδοξη θεωρία της αλλαγής
Το 1970 ο Arnold Beisser διατύπωσε μια πρόταση που ακούγεται αντιφατική και είναι από τις πιο καινοτόμες που στηρίζεται η θεραπεία Gestalt: η αλλαγή δεν συμβαίνει όταν προσπαθούμε να γίνουμε αυτό που δεν είμαστε, αλλά όταν γινόμαστε αυτό που ήδη είμαστε (Beisser, 1970).
Μπορεί να το έχουμε διαπιστώσει αυτό από την καθημερινότητα μας. Όποιος έχει ξαπλώσει προσπαθώντας να κοιμηθεί έχει διαπιστώσει ότι η προσπάθεια είναι ακριβώς το εμπόδιο. Όποιος έχει πει στον εαυτό του «μην αγχώνεσαι τώρα» λίγο πριν μιλήσει μπροστά σε κόσμο, ξέρει ότι η εντολή φέρνει το αντίθετο. Όποιος έχει προσπαθήσει να «ξεπεράσει» μια απώλεια με πρόγραμμα και εργασιομανία, μάλλον την έχει δει να επιστρέφει από άλλη πόρτα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε την προσπάθεια ή ότι συμβιβαζόμαστε με ό,τι μας δυσκολεύει. Σημαίνει ότι η αλλαγή δεν ξεκινά από την απόρριψη του εαυτού μας αλλά από την επαφή μαζί του. Αν προσπαθώ συνεχώς να μην είμαι αγχωμένος, φοβισμένος ή θυμωμένος, η προσοχή μου στρέφεται στο να εξαφανίσω την εμπειρία αντί να την κατανοήσω. Όταν όμως μπορώ να αναγνωρίσω αυτό που νιώθω τώρα, χωρίς να χρειάζεται να το διορθώσω αμέσως ή να το διώξω, δημιουργείται χώρος για επίγνωση. Και η επίγνωση είναι αυτή που μας επιτρέπει μα πάψουμε να λειτουργούμε αυτόματα. Εκεί όπου υπήρχε μόνο αντίδραση, αρχίζει να εμφανίζεται η δυνατότητα επιλογής.
Πολλές φορές δεν προσπαθούμε να αλλάξουμε επειδή ακούμε τις πραγματικές μας ανάγκες, αλλά επειδή κυνηγάμε μια εικόνα για το ποιοι «θα έπρεπε» να είμαστε: πιο ήρεμοι, πιο δυναμικοί, πιο επιτυχημένοι, πιο υπομονετικοί. Η ενέργεια τότε δεν κατευθύνεται στη ζωή αλλά στη διαρκή σύγκριση ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που πιστεύουμε ότι οφείλουμε να γίνουμε. Όσο μεγαλύτερη είναι αυτή η απόσταση, τόσο πιο δύσκολη γίνεται η αλλαγή.
Η μέση κατάσταση
Στο θεμελιώδες κείμενο της Gestalt, οι Perls, Hefferline και Goodman περιγράφουν πώς δουλεύει ένας καλλιτέχνης: η επίγνωσή του, γράφουν, βρίσκεται σε μια «μέση κατάσταση», ούτε ενεργητική ούτε παθητική. Δεν υπολογίζει το επόμενο βήμα, αλλά ούτε παρασύρεται· δέχεται τις συνθήκες όπως είναι, μένει προσηλωμένος στη δουλειά, μένει προσηλωμένος στη δουλειά, και η λύση ωριμάζει μέσα από αυτήν (Perls, Hefferline & Goodman, 1951).
Η αλλαγή συμβαίνει βήμα βήμα μέσα από την επαφή με αυτό που συμβαίνει εδώ και τώρα. Κάθε αυθεντική συνάντηση με τον εαυτό μας, τους άλλους ή το περιβάλλον μπορεί να αλλάξει την πορεία μας. Δεν χρειάζεται να ξέρουμε που θελουμε να πάμε για να ξεκινήσουμε και ίσως τελικά το πρόβλημα να μην είναι ούτε ότι κινούμαστε υπερβολικά ούτε ότι μένουμε ακίνητοι. Ίσως να χάνουμε την ικανότητα να εναλλασσόμαστε ανάμεσα στα δύο, ανάλογα με αυτό που χρειάζεται η στιγμή..
Οι σημαντικότερες ανθρώπινες εμπειρίες συμβαίνουν σε αυτή τη μέση κατάσταση. Ο ύπνος δεν έρχεται με προσπάθεια, αλλά ούτε αν μείνουμε όρθιοι· χρειάζεται να ξαπλώσουμε και μετά να πάψουμε να τον πιέζουμε να έρθει. Το όνομα που δεν θυμόμαστε εμφανίζεται μόλις σταματήσουμε να το ψάχνουμε. Το ίδιο ισχύει για τη δημιουργικότητα, για τον έρωτα, για το πένθος. Κάτι πρέπει να κινηθεί· και μετά, κάτι πρέπει να αφήσουμε.
Το βουνό δεν αντιπροσωπεύει την αδράνεια και το ποτάμι την αταξία. Ένα βουνό στέκεται σταθερό, δίνει σχήμα στο τοπίο, ορίζει πού θα κυλήσει το νερό. Ένα ποτάμι κινείται, αλλά κινείται κάπου, ακολουθεί το ανάγλυφο, δεν το αγνοεί. Ο άνθρωπος που έχει παγώσει δεν είναι ακίνητος με την έννοια του βουνού· είναι σφιγμένος, και το σφίξιμο κοστίζει περισσότερη ενέργεια από την κίνηση. Ο άνθρωπος που δεν σταματά ποτέ δεν ρέει· τρέχει, το τρέξιμο δεν είναι πάντα κίνηση προς κάτι· πολλές φορές είναι φυγή από κάτι που φοβόμαστε να συναντήσουμε όταν σταματήσουμε.
Να αποτυγχάνουμε καλύτερα
Ο Μπέκετ έγραψε μια φράση που την έχουν κρεμάσει σε τοίχους γραφείων σαν να είναι σύνθημα παραγωγικότητας, ενώ λέει κάτι πολύ πιο σκληρό και πολύ πιο ανακουφιστικό: «Δοκίμασες. Απέτυχες. Δεν πειράζει. Δοκίμασε ξανά. Απότυχε ξανά. Απότυχε καλύτερα» (Beckett, 1983). Η ψυχοθεραπεία συχνά μας δείχνει ότι δεν υποφέρουμε μόνο από όσα μας συνέβησαν αλλά και από την απαίτηση να μην αποτύχουμε ποτέ ξανά. Έτσι όμως αποφεύγουμε όχι μόνο την αποτυχία αλλά και κάθε νέα εμπειρία. Η ζωή μικραίνει για να χωρέσει την ασφάλεια.
Η αποτυχία εδώ δεν είναι σταθμός στον δρόμο μας, αλλά μέρος του εδάφους πάνω στο οποίο περπατάμε όσο είμαστε άνθρωποι. Πολλοί ζουν με την ιδέα ότι κάποια στιγμή θα αλλάξουν πολλά και έτσι θα αρχίσει επιτέλους η ζωή που ονειρεύονται: όταν λυθεί το άγχος, όταν φύγουν τα κιλά, όταν ξεκουραστούν, όταν πάψουν να είναι έτσι όπως είναι. Στο μεταξύ, η ζωή περνά στην αναμονή αυτής της ιδανικής συνθήκης.
Το αντίθετο της τελειότητας δεν είναι η προχειρότητα. Είναι η δέσμευση και το θάρρος: να συνεχίσουμε να επενδύουμε σε αυτό που κάνουμε ακόμη κι όταν είναι αδέξιο, αβέβαιο και δεν μας βγαίνει όπως θα θέλαμε
Πού μπαίνει η ψυχοθεραπεία
Η θεραπεία δεν είναι ο τόπος όπου κάποιος μας διορθώνει. Είναι ένας από τους λίγους χώρους όπου δεν χρειάζεται ούτε να προχωράμε ούτε να έχουμε απαντήσεις και ακριβώς γι' αυτό αρχίζει να κινείται κάτι. Πολλές φορές ακούω να μου λένε δεν ξέρω τι να πω, πώς να το πω, δεν έχω ετοιμάσει κάτι. Και τους απαντώ η ψυχοθεραπεία δεν είναι μάθημα, δεν χρειάζεται να εκφραστώ σωστά, να μιλήσω με τις σωστές, λέξεις, με ευφράδια, με σωστή σύνταξη και καθαρότητα. Δουλεύουμε με ό,τι υπάρχει αυτή τη στιγμή και έτσι συνθέτουμε τη σκέψη με έναν τρόπο που ίσως δεν έχουμε μάθει μέχρι στιγμής.
Ο ρυθμός ανάμεσα στην ακινησία και τη ροή δεν διδάσκεται σαν τεχνική· ξαναμαθαίνεται μέσα σε μια σχέση όπου κανείς δεν βιάζεται. Στην ψυχοθεραπεία ξεκινάμε συνήθως από ένα αίτημα: το άγχος, τις σχέσεις, το πένθος, τις κρίσεις πανικού, την αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά. Όμως η θεραπεία δεν εξελίσσεται σαν λίστα στόχων που πρέπει να ολοκληρωθούν μέχρι μια συγκεκριμένη ημερομηνία. Η αλλαγή έχει τον δικό της χρόνο. Άλλοτε προχωρά γρήγορα και άλλοτε χρειάζεται να σταθεί για λίγο. Ο ρυθμός αυτός δεν είναι ένδειξη αποτυχίας αλλά μέρος της ίδιας της διαδικασίας.
Οι φίλοι που μαζεύονταν κάθε Τρίτη βράδυ δεν θεράπευσαν κανέναν και δεν κατάλαβαν το βιβλίο. Απλώς ήταν εκεί, μαζί, μπροστά σε κάτι που τους ξεπερνούσε και αυτό αποδείχθηκε αρκετό για να κρατηθούν όρθιοι. Ίσως αυτό να είναι τελικά η ψυχική ωρίμανση. Να μάθουμε πότε χρειάζεται να σταθούμε σαν βουνό και πότε να κινηθούμε σαν ποτάμι. Και κυρίως, να πάψουμε να πιστεύουμε ότι αξία έχει μόνο η μία από τις δύο κινήσεις. Ένα βουνό και ένα ποτάμι: το ένα στέκει, το άλλο κινείται, και κανένα από τα δύο δεν έχει νόημα χωρίς το άλλο.
Βιβλιογραφία
- Beckett, S. (1983). Worstward Ho. New York: Grove Press.
- Beisser, A. (1970). The paradoxical theory of change. In J. Fagan & I. L. Shepherd (Eds.), Gestalt Therapy Now (pp. 77–80). Palo Alto: Science and Behavior Books.
- Campbell, C., & Fris, J. (2022). The mountain and the river: Stillness and flow and the art of therapy. In P. Cole (Ed.), The Relational Heart of Gestalt Therapy: Contemporary Perspectives. London: Routledge.
- Gold, E., & Zahm, S. (2018). Buddhist Psychology and Gestalt Therapy Integrated: Psychotherapy for the 21st Century. Portland: Metta Press.
- Lieberman, M. D., et al. (2007). Putting feelings into words.
- Perls, F., Hefferline, R., & Goodman, P. (1951). Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality. New York: Julian Press.
- Zinker, J. (1977). Creative Process in Gestalt Therapy. New York: Brunner/Mazel.



