Υπάρχουν άνθρωποι που δυσκολεύονται να αλλάξουν γνώμη, να μετακινηθούν, ακόμη κι όταν τα δεδομένα αλλάζουν. Επιμένουν στον ίδιο τρόπο σκέψης, στις ίδιες συμπεριφορές, στους ίδιους κανόνες, ακόμη κι όταν αυτοί τους κάνουν να υποφέρουν.

Ο εγκέφαλός μας εξελίχθηκε για να μπορεί να μαθαίνει, να αναθεωρεί και να προσαρμόζεται. Πάνω σε αυτή την ικανότητα επιβιώσαμε ως είδος και γίναμε ευφυέστεροι. Η επιβίωση και η εξέλιξή μας δεν βασίστηκαν στην επιθυμία μας να έχουμε πάντα δίκιο, αλλά στην ικανότητα μάθησης και προσαρμογής όταν αλλάζουν και τα δεδομένα.

Κάθε εμπειρία και κάθε επαφή με κάποιον άλλον έχει τη δυνατότητα να μας αλλάξει λίγο. Να τροποποιήσει τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και την πραγματικότητα. Η μάθηση δεν συμβαίνει μόνο όταν αποκτούμε νέες πληροφορίες. Συμβαίνει όταν επιτρέπουμε στις νέες πληροφορίες και δεδομένα να επηρεάσουν το υπάρχον σύστημα πεποιθήσεών μας.

Υπάρχει όμως ένα χαρακτηριστικό-τρόπος λειτουργίας, στον οποίο η παραπάνω διαδικασία βρίσκει εμπόδιο.

Στην ψυχολογία, αυτή η δυσκολία ονομάζεται ψυχική ή ψυχολογική ακαμψία (psychological inflexibility) και σήμερα θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που συνδέονται με την ψυχική δυσφορία.

Είναι η περίπτωση που ένας άνθρωπος δεν μπαίνει σε συζήτηση για να συναντήσει κάτι νέο, να φτάσει σε μια άλλη λύση ή να διευκολύνει μια σχεσιακή δυσκολία. Αντιθέτως, μπαίνει για να επιβεβαιώσει αυτό που ήδη γνωρίζει.

Πρόκειται για την τάση ενός ανθρώπου να παραμένει προσκολλημένος σε συγκεκριμένες σκέψεις, πεποιθήσεις, συμπεριφορές, συναισθηματικές αντιδράσεις ή μοτίβα, ακόμα και όταν αυτά δεν τον βοηθούν και δυσχεραίνουν τη ζωή και την ψυχική του υγεία.

Η ψυχική υγεία δεν είναι η βεβαιότητα αλλά η ευελιξία

Παλιότερα η ψυχοπαθολογία αντιμετωπιζόταν ως ένα σύνολο ξεχωριστών διαταραχών. Τα τελευταία χρόνια, όμως, όλο και περισσότερες θεωρίες υποστηρίζουν ότι πίσω από πολλές διαφορετικές δυσκολίες υπάρχουν κοινοί μηχανισμοί και ένας από αυτούς είναι η μειωμένη ψυχολογική ευελιξία.

Η ψυχολογική ευελιξία είναι η ικανότητα να προσαρμοζόμαστε όταν οι συνθήκες αλλάζουν, να αντέχουμε δυσάρεστα συναισθήματα χωρίς να κυριαρχούν στις αποφάσεις μας, να αναθεωρούμε όταν χρειάζεται και να επιλέγουμε συμπεριφορές που υπηρετούν τις αξίες μας αντί τους φόβους μας.

Η ψυχολογική ακαμψία βρίσκεται στον πυρήνα πολλών μορφών ψυχοπαθολογίας. Οι έρευνες δείχνουν σταθερά ότι υψηλότερα επίπεδα ψυχολογικής ακαμψίας συνδέονται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης, ιδεοψυχαναγκαστικών συμπτωμάτων και γενικότερης ψυχικής δυσφορίας. Παράλληλα, οι θεραπευτικές παρεμβάσεις που αυξάνουν την ψυχολογική ευελιξία συνοδεύονται από σημαντική βελτίωση της ψυχικής υγείας (Macri & Rogge, 2024).

Η ακαμψία δεν αφορά μόνο τις σκέψεις

Ένας άκαμπτος άνθρωπος δεν είναι απαραίτητα κάποιος που έχει έντονες απόψεις και προσωπικότητα.

Η ακαμψία φαίνεται κυρίως όταν κάποιος:

• δυσκολεύεται να ακούσει πραγματικά, συνήθως ακούει για να απαντήσει, όχι για να καταλάβει. Κατά τη διάρκεια της συζήτησης μπορεί ήδη να οργανώνει την αντεπίθεσή του αντί να επεξεργάζεται πραγματικά αυτό που ακούει, σαν να βρίσκεται σε ένα debate.

• δυσκολεύεται να ανεχθεί την αβεβαιότητα. Για αυτόν τα πράγματα είναι συνήθως ασπρόμαυρα, καλά ή κακά, σωστά και λάθος, θύτες και θύματα και απόλυτες εξηγήσεις.

• η διαφωνία και η διαφορετικότητα δεν βιώνονται ως διαφορετικές οπτικές αλλά ως προσωπικές απειλές. Το ‘’έκανα λάθος’’ μπορεί να μεταφράζεται εσωτερικά ως ‘’απέτυχα’’, ‘’δεν αξίζω’’, ‘’χάνω τον έλεγχο’’ και έτσι νιώθει έντονη ανάγκη να έχει πάντα δίκιο.

• δυσκολεύεται να αναγνωρίσει διαφορετικές οπτικές και να αντέξει δυο ή παραπάνω διαφορετικές πραγματικότητες, παρόλο που μια συμπεριφορά ή νοοτροπία του προκαλεί προβλήματα είτε στον ίδιο είτε σε κοντινά του πρόσωπα, επαναλαμβάνει το ίδιο ακόμη κι όταν δεν λειτουργεί βοηθητικά.

• αισθάνεται ότι η αλλαγή απειλεί τον ίδιο και την ταυτότητά του. Έτσι δυσκολεύεται στην αυτοπαρατήρηση. Ένας ευέλικτος άνθρωπος μπορεί να παρατηρήσει:

«Ίσως αυτό που νιώθω επηρεάζει τον τρόπο που βλέπω την κατάσταση.»

Ο άκαμπτος άνθρωπος συχνά βιώνει τις σκέψεις του ως αντικειμενική πραγματικότητα.

Δεν αντιλαμβάνεται ότι έτσι λειτουργεί, αλλά σκέφτεται:

«Έτσι είναι τα πράγματα.»

Με άλλα λόγια, η ακαμψία είναι λιγότερο θέμα ιδεών και περισσότερο θέμα δυσκολίας προσαρμογής στο περιβάλλον.

Δεν είναι τυχαίο ότι μια συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας κατέληξε πως η ακαμψία συνδέεται με πολλούς διαφορετικούς μηχανισμούς που διατηρούν την ψυχοπαθολογία, όπως η τελειοθηρία, η μηρυκαστική σκέψη, το άγχος & χρόνιο στρες, η καταναγκαστικότητα, δυσκολίες στις σχέσεις, χαμηλότερη ποιότητα ζωής και η παρορμητικότητα. Δεν είναι οι ίδιες οι διεργασίες που γίνονται προβληματικές, αλλά ο άκαμπτος τρόπος με τον οποίο εφαρμόζονται. (Morris, & Mansell, 2018).

Γιατί η βεβαιότητα είναι τόσο ελκυστική;

Η αβεβαιότητα είναι ψυχολογικά απαιτητική, χρειάζεται πολύ καλό επίπεδο επίγνωσης και συναισθηματικής ασφάλειας για να αντέξουμε το να μην ξέρουμε και να εμπιστευόμαστε το άγνωστο.

Όταν δεν γνωρίζουμε τι πρόκειται να συμβεί, ενεργοποιούνται άγχος, φόβος και ανασφάλεια. Για ορισμένους ανθρώπους, η απόλυτη βεβαιότητα λειτουργεί σαν αντίδοτο απέναντι σε αυτή τη δυσφορία.

Έτσι, δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι αν υπάρχει ένας μόνο σωστός τρόπος να ζεις, να σκέφτεσαι ή να πιστεύεις, τότε ο κόσμος γίνεται πιο ασφαλής. Η βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για ασφάλεια και σιγουριά σε έναν τρομακτικό πολλές φορές κόσμο, χτίζει γύρω της ένα σκληρό τείχος από βεβαιότητες για τη ζωή που έχουν την ψευδαίσθηση της προστασίας. Όσο πιο εύθραυστη είναι η εσωτερική αίσθηση ασφάλειας και ευαλωτότητας, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνει η ανάγκη για εξωτερικές βεβαιότητες.

Τότε οι ιδέες δεν χρησιμοποιούνται πλέον μόνο για να κατανοήσουμε τον κόσμο. Συνήθως χρησιμοποιούνται για να προστατευτούμε από τον φόβο που προκαλεί η πολυπλοκότητά του.

Το πρόβλημα είναι ότι η ζωή δεν λειτουργεί έτσι.

Η πραγματικότητα είναι γεμάτη αμφισημία, αντιφάσεις και συνεχείς αλλαγές. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να την περιορίσουμε μέσα σε απόλυτες κατηγορίες, τόσο περισσότερο συγκρουόμαστε μαζί της και με τους ανθρώπους γύρω μας.

Ένας ψυχικά άκαμπτος άνθρωπος μπορεί να γίνει φονταμενταλιστής στη θρησκεία.

Μπορεί όμως να γίνει εξίσου άκαμπτος στην πολιτική.

Στην επιστήμη.

Στη διατροφή.

Στην ανατροφή των παιδιών.

Ακόμη και στην ψυχολογία.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η προσκόλληση σε μια ιδεολογία φαίνεται να εξυπηρετεί περισσότερο την ανάγκη για βεβαιότητα παρά την αναζήτηση της αλήθειας, της σύγκλισης και της σύνδεσης. Η ιδεολογία απλώς γίνεται το μέσο.

Η μεγαλύτερη ένδειξη ψυχικής υγείας

Από τις πιο σημαντικές ενδείξεις της ψυχικής ωριμότητας δεν είναι το να έχουμε ισχυρές πεποιθήσεις. Είναι το να μπορούμε να τις εξετάσουμε.

Ο ευέλικτος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που δεν έχει σταθερές αξίες, αλλά εκείνος που μπορεί να κρατά τις αξίες του χωρίς να χρειάζεται να κλείσει τα αυτιά του απέναντι σε άλλες πραγματικότητες.

Ένα από τα χαρακτηριστικά που συνδέονται συχνότερα με την ψυχική υγεία είναι η ικανότητα ευέλικτης προσαρμογής σε νέες συνθήκες και διαφορετικές οπτικές.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της ψυχικής ακαμψίας είναι η δυσκολία ενσωμάτωσης νέων πληροφοριών.

Ένας ψυχικά ευέλικτος άνθρωπος μπορεί να μπει σε μια συζήτηση με μια άποψη και να φύγει με μια τροποποιημένη άποψη.

Δεν σημαίνει ότι αλλάζει πάντα γνώμη. Σημαίνει ότι κάτι μέσα του κινείται. Αντέχει να πει:

«Μπορεί να κάνω λάθος.»

«Δεν το είχα σκεφτεί έτσι.»

«Ίσως χρειάζεται να αναθεωρήσω κάτι που το σκεφτόμουν αλλιώς.»

Ο άκαμπτος άνθρωπος, αντίθετα, μπορεί να μπει σε μια συζήτηση και να φύγει ακριβώς όπως μπήκε.

Όχι επειδή έχει απαραίτητα ισχυρά επιχειρήματα, αλλά επειδή ο σκοπός της συζήτησης δεν είναι η αναζήτηση της αλήθειας αλλά η προστασία μιας ήδη υπάρχουσας βεβαιότητας.

Νέα δεδομένα και διαφορετικές απόψεις δεν γίνονται πραγματικό αντικείμενο επεξεργασίας. Συχνά απορρίπτονται πριν εξεταστούν, ερμηνεύονται ώστε να επιβεβαιώσουν την αρχική πεποίθηση, αντιμετωπίζονται ως απειλή.

Η ψυχική ευελιξία δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε αξίες ή σταθερές πεποιθήσεις.

Σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να φυλακιζόμαστε μέσα σε αυτές.

Γιατί η ωριμότητα δεν μετριέται από το πόσο σφιχτά κρατάμε τις βεβαιότητές μας, αλλά από το πόσο μπορούμε να συνεχίσουμε να εξελισσόμαστε χωρίς να αγκιστρωνόμαστε απ' αυτές για να νιώθουμε ασφαλείς.

Βιβλιογραφία:

Macri, J. A., & Rogge, R. D. (2024). Examining domains of psychological flexibility and inflexibility as treatment mechanisms in acceptance and commitment therapy: A comprehensive systematic and meta-analytic review. Clinical psychology review, 110, 102432. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2024.102432

Morris, L., & Mansell, W. (2018). A systematic review of the relationship between rigidity/flexibility and transdiagnostic cognitive and behavioral processes that maintain psychopathology. Journal of Experimental Psychopathology, 9(3). https://doi.org/10.1177/2043808718779431