Στην ψυχοθεραπεία Gestalt ο άνθρωπος νοείται ως ύπαρξη που προσαρμόζεται στο περιβάλλον του με τον βέλτιστο τρόπο που διαθέτει εκείνη τη στιγμή ώστε να διασφαλίσει την επιβίωσή του. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα ασφυκτικό οικογενειακό περιβάλλον που τιμωρεί, απορρίπτει και επικρίνει, συχνά η μόνη επιλογή για να διατηρήσει τη σχέση με τους γονείς - που για το παιδί είναι ολόκληρος ο κόσμος του- είναι να περιορίσει την υγιή και αυθόρμητη ανάπτυξη του.
Υπό αυτό το πρίσμα, η ακαμψία αναπτύσσεται ως ένας τρόπος προστασίας σε πολύ κλειστά περιβάλλοντα, που στην Gestalt ονομάζουμε δημιουργική προσαρμογή. Προκειμένου δηλαδή να ανταπεξέλθει σε περιβάλλοντα που απαγορεύουν το λάθος, τον αυθορμητισμό και την παιδικότητα, το παιδί διαμορφώνει έναν μηχανισμό επιβίωσης που δεν του επιτρέπει να παρεκκλίνει από αυστηρά και προκαθορισμένα όρια. Η απόλυτη και δογματική σκέψη, μετατρέπεται σε προστασία απέναντι στο βαθύ υπαρξιακό φόβο και την ανασφάλεια. Όσο πιο εύθραυστος αισθάνεται κανείς εσωτερικά, τόσο πιο σκληρός και αδιάλλακτος χρειάζεται να εμφανίζεται εξωτερικά τόσο με τον εαυτό του όσο και προς τον κόσμο.
Οι υπερβολικά άκαμπτοι κανόνες , οι υψηλές προσδοκίες και η αγάπη υπό όρους από το γονεϊκό περιβάλλον, μαθαίνουν στο παιδί από πολύ μικρό, το τι επιτρέπεται και τι όχι προκειμένου να υπάρχει. Αν οι γονείς τιμωρούν κάθε τι διαφορετικό από εκείνους, όχι μόνο μέσω της βίας αλλά και μέσω του απορριπτικού βλέμματος ή της απόσυρσης της αγάπης τους, τότε το παιδί μπορεί να υιοθετήσει μια διχοτομική σκέψη. Αυτή αφορά απόλυτες πεποιθήσεις για το τι είναι σωστό και λάθος, καλό και κακό. Η ακαμψία γίνεται έτσι πηγή ασφάλειας και προστασίας καθώς η εμπειρία στο παρελθόν ήταν ότι όσο ακολουθούσε τους κανόνες παρέμενε προστατευμένο. Έτσι, κάθε αλλαγή ή νέα εμπειρία δεν βιώνεται ως εξέλιξη από τον οργανισμό αλλά ως απειλή για την ίδια του την ύπαρξη.
Αυτή η άμυνα ως προσαρμογή σε ένα πολύ κλειστό και περιοριστικό γονεϊκό περιβάλλον, έχει ως αναπόφευκτη συνέπεια και την αποκοπή του παιδιού από συναισθήματα και αισθήσεις. Η ευελιξία θα απαιτούσε το να είναι ανοιχτό σε όλα τα συναισθήματα, κάτι όμως επικίνδυνο. Ο οργανισμός λοιπόν νεκρώνει την επαφή του με τα συναισθήματα του ώστε να αντέξει και να καταφέρει να επιβιώσει.
Όσο πιο πολύ ένας άνθρωπος ταυτίζει την επιβίωση του με μια συγκεκριμένη και στατική εικόνα του εαυτού του, τόσο πιο πολύ αρνείται να αλλάξει, θεωρώντας την αλλαγή ως "θάνατο" αυτής της πλευράς. Όμως, η εξέλιξη απαιτεί προσαρμοστικότητα. Όταν ένας οργανισμός αδυνατεί να εξελιχθεί, ολόκληρες πλευρές του απονεκρώνονται.
Η ακαμψία δεν μπορεί και δεν πρέπει να σπάσει απότομα. Δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε βίαια μια άμυνα η οποία βοήθησε το άτομο να επιβιώσει. Η θεραπεία αποσκοπεί στην αποκατάσταση της σύνδεσης του ατόμου με τις ανάγκες και συναισθήματα του, ώστε να βιώνει τον κόσμο πιο αυθεντικά και με πληρότητα.
Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει το να μάθει το άτομο να αναγνωρίζει τη διαφορά μεταξύ του ‘’θέλω’’ (εσωτερική ανάγκη) και του ‘’πρέπει’’ (ενδοβεβλημένος κανόνας). Παράλληλα η αυτοπαρατήρηση ενισχύεται από την παρακολούθηση των σωματικών ενδείξεων πχ σφίξιμο στο σώμα ή περιορισμός αναπνοής, που δίνει συνήθως μηνύματα για την κινητοποίηση της ψυχικής άμυνας.
Το άτομο χρειάζεται να μάθει να αντέχει αυτό που δεν μπορούσε να αντέξει τότε, δηλαδή την αβεβαιότητα και το ρίσκο της τόλμης και της προσπάθειας, δηλαδή της ζωής. Ταυτόχρονα, η καλλιέργεια μιας υποστηρικτικής και όχι επικριτικής εσωτερικής φωνής βοηθάει να τολμήσουμε να πειραματιστούμε χωρίς το βάρος των ενοχών και τιμωρητικών σκέψεων.
