Tα παιδιά δεν γεννιούνται μόνο με την ανάγκη να αγαπηθούν. Γεννιούνται με μια βαθιά ανάγκη να κρατηθούν συναισθηματικά από έναν ενήλικα. Ο γονέας λειτουργεί ως ένα εξωτερικό σύστημα ρύθμισης: όταν το παιδί φοβάται, θυμώνει, πονά ή απογοητεύεται, αναζητά ένα οικείο πρόσωπο ασφάλειας που μπορεί να αντέξει το συναίσθημά του χωρίς να καταρρεύσει και να του μάθει πώς να το διαχειρίζεται.

Όμως τι συμβαίνει όταν ο ενήλικας δεν μπορεί να αντέξει τα δικά του δύσκολα συναισθήματα;

Τότε, κάποιες φορές, χωρίς συνειδητή επίγνωση, το παιδί μπορεί να βρεθεί στη θέση να ρυθμίζει εκείνο συναισθηματικά τον γονέα. Να γίνει ο αποδέκτης του άγχους, του θυμού, της θλίψης ή της αναστάτωσης που ο ενήλικας δεν μπορεί να επεξεργαστεί μόνος του. Το παιδί δεν ακούει απλώς τα συναισθήματα του γονέα. Μπορεί να αρχίσει να τα κουβαλά και σε άλλες σχέσεις.

Η συναισθηματική ρύθμιση ως βασική λειτουργία της γονεϊκής σχέσης

Η σύγχρονη αναπτυξιακή ψυχολογία υπογραμμίζει ότι η ικανότητα ενός παιδιού να ρυθμίζει τα συναισθήματά του δεν εμφανίζεται αυτόματα. Αναπτύσσεται μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες συν-ρύθμισης με ασφαλείς ενήλικες. Το βρέφος δεν μπορεί μόνο του να ηρεμήσει τον φόβο ή τη δυσφορία του. Χρειάζεται έναν ενήλικα που αναγνωρίζει την κατάσταση του, παραμένει σχετικά ήρεμος μπροστά στην ένταση, δίνει νόημα στο συναίσθημα και προσφέρει ασφάλεια.

Η Mary Ainsworth και ο John Bowlby, μέσα από τη θεωρία του δεσμού (attachment theory), περιέγραψαν τον γονέα ως «ασφαλή βάση» από την οποία το παιδί μπορεί να εξερευνήσει τον κόσμο και να επιστρέψει όταν χρειάζεται προστασία.Όμως η διαδικασία αυτή προϋποθέτει κάτι σημαντικό: ο γονέας πρέπει να μπορεί να κρατήσει το συναίσθημα του παιδιού χωρίς να κατακλύζεται από το δικό του.

Όταν ο γονέας δεν μπορεί να «κρατήσει» το συναίσθημά του

Κάποιοι ενήλικες έχουν μεγαλώσει σε περιβάλλοντα όπου τα συναισθήματα θεωρούνταν αδυναμία, αγνοούνταν, τιμωρούνταν, ή αντιμετωπίζονταν μόνο όταν γίνονταν πολύ έντονα.Έτσι μπορεί να μην ανέπτυξαν επαρκείς δεξιότητες συναισθηματικής επεξεργασίας.

Και τότε το παιδί μπορεί να γίνει το πρόσωπο πάνω στο οποίο ο γονέας «ακουμπά» το δύσκολο συναίσθημά του, αναζητώντας ένα οικείο πρόσωπο ασφάλειας για να εκφράσει αυτό που νιώθει με στόχο να ανακουφιστεί. Η έκφραση των συναισθημάτων από έναν γονέα προς το παιδί δεν είναι από μόνη της επιβαρυντική. Η δυσκολία εμφανίζεται όταν το παιδί γίνεται το βασικό ή μοναδικό μέσο ανακούφισης του γονέα, όταν δηλαδή η συναισθηματική ισορροπία του ενήλικα εξαρτάται συστηματικά από την ύπαρξη του παιδιού. Πολλοί γονείς και άνθρωποι γενικότερα δεν έχουν κατακτήσει την ικανότητα να το κάνουν αυτό εσωτερικά και αναζητούν έναν άλλον, σύντροφο, παιδί, γονέα, φίλη για να επιτελέσει αυτή τη λειτουργία.

Προβολή συναισθημάτων: όταν το παιδί γίνεται ο «φορέας» του συναισθήματος

Πολλές φορές στις σχέσεις ένα άτομο δεν αποδίδει απλώς ένα συναίσθημα (που αισθάνεται ο ίδιος) στον άλλον, αλλά ασυνείδητα τον ωθεί να το βιώσει ή να το αναλάβει. Στη γονεϊκή σχέση αυτό μπορεί να πάρει μορφές όπως:

«Εσύ με κάνεις να θυμώνω.»

«Με απογοητεύεις πάντα.»

«Με έχεις στενοχωρήσει τόσο πολύ.»

«Αν με αγαπούσες, δεν θα μου το έκανες αυτό.»

Το μήνυμα που λαμβάνει το παιδί δεν είναι απλώς:

«Ο γονέας μου νιώθει κάτι δύσκολο.»

Το μήνυμα γίνεται:

«Εγώ είμαι υπεύθυνος για το συναίσθημα του γονέα μου.»

Γονεοποίηση: όταν το παιδί γίνεται ο φροντιστής του γονέα

Ένας από τους σημαντικότερους όρους στη βιβλιογραφία είναι η γονεοποίηση (parentification). Ο Ivan Boszormenyi-Nagy και αργότερα ερευνητές όπως ο Gregory Jurkovic μελέτησαν περιπτώσεις όπου τα παιδιά αναλαμβάνουν ρόλους που ξεπερνούν το αναπτυξιακό τους στάδιο. Η γονεοποίηση μπορεί να είναι πρακτική, όταν το παιδί αναλαμβάνει ευθύνες ενηλίκου, όπως να φροντίζει αδέλφια, να διαχειρίζεται το σπίτι, ή να παίρνει αποφάσεις που δεν του αναλογούν. Συναισθηματική, όταν το παιδί γίνεται: ο ακροατής των προβλημάτων του γονέα, ο παρηγορητής, ο ειρηνοποιός, ή αυτός που πρέπει να «κρατήσει» την οικογένεια ήρεμη.

Παραδείγματα μπορεί να είναι:

«Μόνο εσύ με καταλαβαίνεις.»

«Δεν έχω κανέναν άλλο εκτός από εσένα.»

«Μην με στενοχωρείς, δεν αντέχω άλλο.»

«Πρέπει να είσαι δυνατός/ή για μένα.»

Δεν είναι απαραίτητο όμως ο γονέας να εκφράζει τα παραπάνω λεκτικά στο παιδί. Συχνά το παιδί τα αισθάνεται χωρίς να έχουν μπει σε λόγια. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο από αυτά που οι γονείς λένε, αλλά και από αυτά που το σώμα, ο τόνος της φωνής και η συναισθηματική τους κατάσταση επικοινωνούν. Έτσι, το παιδί μπορεί να νιώσει σημαντικό επειδή έχει έναν ρόλο. Όμως ταυτόχρονα χάνει κάτι βασικό:

Το δικαίωμα και την ανεμελιά να είναι παιδί.

Ο κύκλος της συναισθηματικής μετάδοσης

Τα συναισθήματα μεταδίδονται μέσα στις σχέσεις. Η έρευνα στη συναισθηματική μετάδοση (emotional contagion) έχει δείξει ότι οι άνθρωποι επηρεάζουν ο ένας τη συναισθηματική κατάσταση του άλλου. Αυτό είναι φυσιολογικό. Είναι διαφορετικό για το παιδί να μπορεί να σκεφτεί: «Η μαμά μου είναι στενοχωρημένη και μπορώ να τη συμπονέσω.»

και άλλο:

«Η μαμά μου είναι στενοχωρημένη και πρέπει να την κάνω καλά.»

Στην πρώτη περίπτωση υπάρχει σχέση.

Στη δεύτερη υπάρχει βάρος.

Η θεωρία της συναισθηματικής ασφάλειας

Οι Edward Tronick και οι συνεργάτες του, μέσα από το γνωστό Still Face Experiment, έδειξαν πόσο ευαίσθητα είναι τα παιδιά στις συναισθηματικές αποκρίσεις των γονέων. Τα παιδιά παρατηρούν: τον τόνο της φωνής, την έκφραση του προσώπου, τη σωματική ένταση, την απουσία συναισθηματικής διαθεσιμότητας. Όταν ο γονέας δεν μπορεί να ρυθμίσει τη δική του συναισθηματική κατάσταση, το παιδί συχνά προσπαθεί να αποκαταστήσει τη σύνδεση. Μπορεί να γίνει: υπερβολικά καλό και ευγενικό παιδί, συνεχώς χαμογελαστό, αυτό που δεν δημιουργεί προβλήματα, αυτό που προβλέπει τις ανάγκες των άλλων. Αυτή η προσαρμογή μπορεί αργότερα να συνδεθεί με δυσκολίες όπως: υπερβολική ευθύνη για τα συναισθήματα των άλλων, δυσκολία να πει «όχι», φόβο σύγκρουσης, ενοχή όταν φροντίζει τον εαυτό του.

«Αν δεν σε ηρεμήσω, κινδυνεύω να χάσω την αγάπη σου»

Για ένα παιδί η σχέση με τον γονέα δεν είναι απλώς σημαντική.

Είναι ζήτημα επιβίωσης.

Ένα παιδί δεν μπορεί εύκολα να σκεφτεί:

«Ο γονέας μου δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα συναισθήματά του.»

Πιο συχνά σκέφτεται:

«Κάτι κάνω εγώ λάθος. Είμαι υπερβολικό, ανάξιο ή κακό ». Και το πιο δύσκολο είναι όταν ακούγονται παράλληλα αυτές οι λέξεις από το περιβάλλον.

Έτσι μπορεί να αναπτύξει πεποιθήσεις όπως:

«Πρέπει να φροντίζω τους άλλους για να με αγαπούν και να με έχουν κοντά τους.»

«Δεν πρέπει να θυμώνω γιατί οι άλλοι δεν το αντέχουν.»

«Οι ανάγκες μου είναι βάρος.»

«Η ηρεμία των άλλων είναι δική μου ευθύνη.»

Η θεραπευτική προοπτική: επιστροφή των συναισθημάτων εκεί που ανήκουν

Η θεραπευτική εργασία συχνά αφορά μια βαθιά επανατοποθέτηση: Τα συναισθήματα των γονέων ανήκουν στους γονείς. Τα συναισθήματα των παιδιών ανήκουν στα παιδιά. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει αγάπη, συμπόνια ή σύνδεση. Σημαίνει ότι η αγάπη δεν απαιτεί από ένα παιδί να γίνει ο θεραπευτής, ο ρυθμιστής ή ο συναισθηματικός φροντιστής του γονέα του. Απαιτεί όριο και μέσα σε αυτό μπορεί να συντηρηθεί με υγιή τρόπο. Ο γονιός χρειάζεται να μπορεί να πει:

«Είμαι θυμωμένος και μπορώ να διαχειριστώ τον θυμό μου χωρίς να τον προβάλω στο παιδί ή να περιμένω από εκείνο να ηρεμίσει το θυμό μου.»

«Είμαι στενοχωρημένος και δεν χρειάζεται το παιδί μου να με φροντίσει.»

«Το παιδί μου μπορεί να με αγαπά χωρίς να είναι υπεύθυνο για την ψυχική μου ισορροπία.»

Η μεγαλύτερη συναισθηματική ασφάλεια που μπορεί να προσφέρει ένας γονέας δεν είναι η απουσία δύσκολων συναισθημάτων. Είναι η ικανότητα να δείχνει στο παιδί: «Τα δύσκολα συναισθήματά μου υπάρχουν, αλλά δεν χρειάζεται να τα κουβαλήσεις εσύ.»


......