Όταν ακούμε τη λέξη «πολιτική», συνήθως σκεφτόμαστε κόμματα, εκλογές ή κυβερνήσεις. Υπάρχει όμως μια ευρύτερη έννοια της πολιτικής: ο τρόπος με τον οποίο οργανώνονται οι σχέσεις εξουσίας, από την οικογένεια μέχρι τους κοινωνικούς θεσμούς· ποιος έχει φωνή, ποιος σιωπά, ποιος αισθάνεται ότι έχει δικαίωμα να υπάρχει όπως είναι και ποιος μαθαίνει να προσαρμόζεται για να επιβιώσει. Υπό αυτή την έννοια, η ψυχοθεραπεία είναι μια βαθιά πολιτική πράξη.

Η ιδέα αυτή διατρέχει τη προσέγγιση της Gestalt ψυχοθεραπείας, όπως αναπτύχθηκε από το ζεύγος Perls και μεταγενέστερους θεωρητικούς. Η ψυχοθεραπεία δεν περιορίζεται στην ανακούφιση του ατόμου από τα συμπτώματά του. Μας καλεί να εξετάσουμε τις σχέσεις εξουσίας μέσα στις οποίες διαμορφώθηκε η εμπειρία μας και να αναρωτηθούμε: πώς έμαθα να βλέπω τον εαυτό μου με αυτόν τον τρόπο; Από το «έτσι είμαι» στο «έτσι έμαθα να είμαι».

Ένα από τα σημαντικότερα δώρα της ψυχοθεραπείας είναι ότι αμφισβητεί όσα έχουμε μάθει να θεωρούμε φυσικά ή αυτονόητα. Πόσες φορές κάποιος λέει: «Είμαι υπερβολικά ευαίσθητος.» «Δεν μπορώ να βάζω όρια.» «Πάντα φταίω εγώ.» «Δεν αξίζω αρκετά.» Η ψυχοθεραπεία Gestalt δεν αντιμετωπίζει αυτές τις φράσεις ως έμφυτες αλήθειες. Αντίθετα, διερευνά τις εμπειρίες και τις σχέσεις μέσα από τις οποίες γεννήθηκαν. Το ερώτημα δεν είναι πλέον: «Τι δεν πάει καλά με εμένα;» αλλά:

«Μέσα σε ποιες σχέσεις έμαθα ότι πρέπει να υπάρχω με αυτόν τον τρόπο;» Αυτή η μετατόπιση είναι καθοριστική. Δεν αφαιρεί την προσωπική ευθύνη, αλλά απελευθερώνει από την αυτοενοχοποίηση. Μας βοηθά να δούμε ότι πολλά από όσα βιώνουμε ως «προσωπικά ελαττώματα» αποτελούν δημιουργικές προσαρμογές σε περιβάλλοντα όπου κάποτε ήταν απαραίτητες για την ψυχική επιβίωση.

Κανείς δεν διαμορφώνεται μόνος του

Σύμφωνα με τη θεωρία πεδίου της Gestalt, το άτομο δεν νοείται ως μια απομονωμένη ύπαρξη που υπάρχει ανεξάρτητα από το κοινωνικό του περιβάλλον. Ανήκει ταυτόχρονα σε πολλαπλά πεδία: στην οικογένεια, στο σχολείο, στη γειτονιά, στην εργασία, στην κοινωνία, στον πολιτισμό και στους θεσμούς. Όπως οι ομόκεντροι κύκλοι, έτσι και αυτά τα πεδία αλληλεπιδρούν διαρκώς. Οι αξίες, οι φόβοι, οι προσδοκίες και οι κανόνες των μεγαλύτερων συστημάτων διαπερνούν και επηρεάζουν τις πιο προσωπικές μας εμπειρίες. Έτσι, πολλές φορές στο θεραπευτικό δωμάτιο γίνεται φανερό ότι ένα ατομικό σύμπτωμα δεν είναι αποκλειστικά ατομικό.

Η χρόνια ενοχή, η δυσκολία να πει κάποιος «όχι», ο φόβος της απόρριψης ή η αίσθηση ότι δεν έχει δικαίωμα να εκφράσει θυμό, συχνά δεν αποτελούν χαρακτηριστικά προσωπικότητας, αλλά προϊόντα συγκεκριμένων σχέσεων και κοινωνικών συνθηκών. Η εξουσία δεν βρίσκεται μόνο έξω μας Συχνά αντιλαμβανόμαστε την εξουσία ως κάτι εξωτερικό: έναν γονέα, έναν εργοδότη, έναν θεσμό ή το κράτος.

Η ψυχοθεραπεία όμως αναδεικνύει κάτι βαθύτερο. Οι εξωτερικές σχέσεις εξουσίας μπορούν σταδιακά να εσωτερικευθούν. Η φωνή που κάποτε μας επέκρινε γίνεται η δική μας εσωτερική επικριτική φωνή. Οι κανόνες που κάποτε επιβλήθηκαν απ' έξω συνεχίζουν να λειτουργούν ακόμη και όταν οι άνθρωποι που τους επέβαλαν δεν είναι πια παρόντες.

Έτσι δημιουργείται αυτό που συχνά αποκαλούμε εσωτερικευμένη κριτική, εσωτερικευμένη ντροπή ή εσωτερικευμένη καταπίεση.

Η ψυχοθεραπεία κάνει αυτή τη διαδικασία ορατή.

Η ενοχή και η ντροπή ως σχεσιακά φαινόμενα

Στη Gestalt, η ντροπή δεν νοείται ως ένα αμιγώς ατομικό συναίσθημα, αλλά ως ένα βαθιά σχεσιακό φαινόμενο. Αναδύεται όταν ο άνθρωπος φοβάται ότι, αν φανερώσει αυτό που πραγματικά είναι, θα πάψει να είναι αποδεκτός. Η εμπειρία του είναι ότι εκτίθεται ως ανεπαρκής, ελαττωματικός ή ανάξιος στα μάτια των άλλων και ότι η σχέση ή το αίσθημα του ανήκειν απειλείται. Έτσι, η ντροπή λειτουργεί ως ένας ισχυρός μηχανισμός που ρυθμίζει τη συμμόρφωση, τη διαφοροποίηση και την προσπάθεια διατήρησης της σύνδεσης με τους άλλους.

Η ενοχή μπορεί να λειτουργήσει δημιουργικά, όταν μας κινητοποιεί να αναλάβουμε την ευθύνη για τις πράξεις μας. Ωστόσο, σε πολλές σχέσεις γίνεται και μέσο διατήρησης της σύνδεσης: «Αν φταίω εγώ, ίσως η σχέση σωθεί». Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ανάληψη υπερβολικής ευθύνης μπορεί να είναι ψυχικά ασφαλέστερη από το να αναγνωρίσει κανείς ότι μια σημαντική σχέση υπήρξε πληγωτική ή άδικη.

Τα συναισθήματα αυτά ρυθμίζουν το ανήκειν, τη συμμόρφωση και τη διαφοροποίηση μέσα στις ανθρώπινες ομάδες. Δεν γεννιούνται σε κοινωνικό κενό.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να διαφοροποιηθούμε;

Ένα από τα πιο εμβληματικά πειράματα στην κοινωνική ψυχολογία είναι το πείραμα συμμόρφωσης του Solomon Asch (1951, 1956). Οι συμμετέχοντες καλούνταν να απαντήσουν σε μια εξαιρετικά απλή ερώτηση: ποια από τρεις γραμμές είχε το ίδιο μήκος με μια γραμμή αναφοράς. Η σωστή απάντηση ήταν προφανής.

Ωστόσο, πριν απαντήσει ο πραγματικός συμμετέχων, όλοι οι υπόλοιποι (που ήταν συνεργοί των ερευνητών) έδιναν συνειδητά την ίδια λανθασμένη απάντηση. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό. Ένα μεγάλο ποσοστό συμμετεχόντων συμμορφωνόταν με την ομάδα, παρότι έβλεπε καθαρά ότι η απάντηση ήταν λάθος. Το πείραμα δεν δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να δουν την πραγματικότητα. Δείχνει ότι πολλές φορές το πραγματικό ερώτημα δεν είναι: «Τι βλέπω;»

αλλά:

«Τι θα μου κοστίσει αν πω αυτό που βλέπω;»

Η ανάγκη του ανήκειν μπορεί να γίνει ισχυρότερη από την εμπιστοσύνη στην ίδια μας την εμπειρία. Με αυτή την έννοια, η συμμόρφωση δεν αποτελεί απλώς γνωστικό λάθος. Είναι ένα σχεσιακό φαινόμενο. Όταν αλλάζει το πεδίο, αλλάζει και η συμπεριφορά Το πιο αισιόδοξο εύρημα των παραλλαγών του πειράματος του Asch είναι ότι η συμμόρφωση δεν ήταν αναπόφευκτη. Αρκούσε μία μικρή αλλαγή στο πεδίο.

Όταν υπήρχε έστω ένας άνθρωπος που διαφωνούσε με την πλειοψηφία, τα ποσοστά συμμόρφωσης μειώνονταν δραματικά. Το ίδιο συνέβαινε όταν οι συμμετέχοντες μπορούσαν να απαντήσουν ιδιωτικά, χωρίς δημόσια έκθεση. Η αντίσταση, λοιπόν, δεν εξαρτάται μόνο από το θάρρος ή τη δύναμη του χαρακτήρα. Εξαρτάται και από το αν υπάρχουν σχέσεις που επιτρέπουν τη διαφοροποίηση χωρίς τον φόβο της απόρριψης.

Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά μηνύματα και της ψυχοθεραπείας. Η θεραπευτική σχέση δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε η εμπιστοσύνη στην ίδια μας την εμπειρία να μπορεί σταδιακά να συνυπάρξει με το ανήκειν, αντί να απαιτείται η θυσία του ενός για χάρη του άλλου.

Η ψυχοθεραπεία ως χώρος ελευθερίας

Η θεραπευτική σχέση μπορεί να λειτουργήσει ως ένας χώρος όπου ο άνθρωπος δοκιμάζει κάτι που ίσως δεν είχε ποτέ την ευκαιρία να ζήσει:

Να πει αυτό που πραγματικά σκέφτεται.

Να εκφράσει θυμό χωρίς να χάσει τη σχέση.

Να διαφωνήσει χωρίς να εγκαταλειφθεί.

Να βάλει όρια χωρίς να νιώσει ότι γίνεται κακός.

Να αναγνωρίσει τις ανάγκες του χωρίς να αισθανθεί εγωιστής.

Με άλλα λόγια, να αποκτήσει νέες σχεσιακές εμπειρίες που σταδιακά μετασχηματίζουν τον τρόπο με τον οποίο υπάρχει μέσα στον κόσμο.

Η ψυχοθεραπεία δεν είναι ουδέτερη στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η ψυχοθεραπεία δεν δημιουργεί απαραίτητα πολιτικοποιημένους ανθρώπους, ούτε υπαγορεύει συγκεκριμένες ιδεολογικές θέσεις. Καλλιεργεί όμως κάτι βαθύτερο. Αυξάνει την ευαισθησία απέναντι στην αδικία. Μειώνει την ανοχή στη βία και στις σχέσεις χειραγώγησης. Βοηθά να διακρίνουμε πότε μια απαίτηση είναι εύλογη και πότε παραβιάζει τα όριά μας. Ενισχύει την ικανότητα να αντέχουμε τη σύγκρουση και τη διαφοροποίηση χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας. Και κυρίως, μας βοηθά να ανακτήσουμε την εμπιστοσύνη στην ίδια μας την εμπειρία.

Η πιο ουσιαστική πολιτική πράξη

Η ψυχοθεραπεία δεν αλλάζει άμεσα τους θεσμούς ούτε τις κοινωνικές δομές. Αλλάζει όμως τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σχετίζονται με τον εαυτό τους, με τους άλλους και με την εξουσία. Η επίγνωση τούς επιτρέπει να αναγνωρίσουν όσα μέχρι τότε επαναλάμβαναν αυτόματα και να επιλέξουν μια διαφορετική στάση απέναντί τους.

Μετακινεί τον άνθρωπο από την αυτοενοχοποίηση στην επίγνωση, από την παθητικότητα στην επιλογή, από τη σιωπή στην εύρεση των κατάλληλων λέξεων. Και κάθε φορά που ένας άνθρωπος παύει να θεωρεί φυσιολογική μια σχέση που τον μικραίνει, που αναγνωρίζει ότι η εμπειρία του έχει αξία και βρίσκει το θάρρος να πάρει θέση απέναντι σε αυτό που τον καταπιέζει, δεν αλλάζει μόνο η προσωπική του ζωή.

Αλλάζει σιγά σιγά και το πεδίο μέσα στο οποίο ζει. Ίσως τελικά αυτή να είναι η πιο βαθιά πολιτική διάσταση της ψυχοθεραπείας: δεν αλλάζει τον κόσμο μέσα από συνθήματα ή ιδεολογίες. Αλλάζει τους ανθρώπους που τον κατοικούν. Και κάθε άνθρωπος που παύει να ζει με φόβο, ντροπή και σιωπή μεταβάλλει, έστω ανεπαίσθητα, το πεδίο των σχέσεων μέσα στο οποίο ζει. Ίσως έτσι να ξεκινά κάθε ουσιαστική κοινωνική αλλαγή.

Μπορείτε να δείτε το κλασικό πείραμα συμμόρφωσης του Asch εδώ:

The Asch Conformity Experiment