Κάθε μέρα το σώμα μας δέχεται τροφή. Δεν αρκεί όμως να τη γευτούμε. Για να μπορέσει να μας θρέψει, χρειάζεται να τη διασπάσει, να την επεξεργαστεί, να απορροφήσει και να αξιοποιήσει τα θρεπτικά συστατικά και να αποβάλει ό,τι δεν χρειάζεται.

Η πέψη είναι, με έναν τρόπο, μια διαδικασία μετατροπής και επιλογής: η τροφή αλλάζει μορφή, ώστε ο οργανισμός να μπορέσει να επιβιώσει.

Κάτι ανάλογο, μεταφορικά, χρειάζεται να συμβαίνει και στην ψυχική μας ζωή.

Πολλά από αυτά που ζούμε χρειάζονται επεξεργασία

Από τη στιγμή που γεννιόμαστε, δεχόμαστε διαρκώς πληροφορίες και ερχόμαστε συνεχώς σε επαφή με ανθρώπους, σχέσεις, λόγια, συναισθήματα και σκέψεις (τόσο των άλλων όσο και δικά μας), εμπειρίες, συμπεριφορές, απώλειες, χαρές, φόβους, προσδοκίες και απογοητεύσεις. Πολλές από αυτές τις εμπειρίες αφήνουν ίχνη στον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε, αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε και σχετιζόμαστε.

Δεν αρκεί όμως απλώς να μας συμβαίνουν πράγματα. Χρειάζεται να μπορούμε να τα επεξεργαζόμαστε σε κάποιο επίπεδο. Μπορεί να έχουμε πει κάποια στιγμή «Δεν μπορώ να το χωνέψω» για κάτι που συνέβη και δεν ξέραμε πώς να το τοποθετήσουμε μέσα μας. Η φράση αυτή δεν είναι τυχαία. Η γλώσσα συχνά χρησιμοποιεί σωματικές λειτουργίες και αντιστοιχίες για να περιγράψει ψυχικές εμπειρίες: κάτι μπορεί να μας «κάθεται βαρύ», να μην μπορούμε να το «καταπιούμε», ακόμα και για ανθρώπους λέμε «αυτός μου κάθεται στο λαιμό» ή ότι είναι «αχώνευτος».

Και η ίδια η λέξη μαρτυρά το βαθύτερο νόημα. Το «χωνεύω» προέρχεται από το αρχαίο χοανεύω, που σήμαινε λιώνω μέταλλο στη χοάνη, στο χωνευτήριο, ώστε να πάρει μια καινούργια μορφή. Και η «πέψη» έχει τη ρίζα της στο πέσσω, που σήμαινε ψήνω, μαλακώνω, ωριμάζω. Να χωνέψουμε κάτι, λοιπόν, δεν σημαίνει να το εξαφανίσουμε. Σημαίνει να του δώσουμε χρόνο να ωριμάσει μέσα μας και να αλλάξει μορφή.

Η ψυχική επεξεργασία, με αυτή τη μεταφορά, είναι η διαδικασία μέσα από την οποία προσπαθούμε να κατανοήσουμε, να αισθανθούμε, να συνδεθούμε, να νοηματοδοτήσουμε και τελικά να ενσωματώσουμε (να τοποθετήσουμε μέσα μας, κάνοντας δικά μας) όλα όσα μας συμβαίνουν. Και αυτή η διαδικασία δεν είναι μόνο νοητική. Μπορεί να περιλαμβάνει το συναίσθημα, τη σωματική μας εμπειρία, τις αναμνήσεις μας, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μαζί τους.

Το σώμα και η ψυχή δεν είναι απομονωμένα

Η σχέση ανάμεσα στην ψυχική κατάσταση και στο σώμα είναι αμφίδρομη. Το στρες, για παράδειγμα, μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία του γαστρεντερικού συστήματος, την πείνα και τον κορεσμό, ενώ η επικοινωνία ανάμεσα στον εγκέφαλο και στο γαστρεντερικό σύστημα συμμετέχει στη ρύθμιση της όρεξης και της σχέσης μας με το φαγητό (Mayer, 2011).

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αλλαγή στην όρεξη ή στη λειτουργία του στομάχου είναι ψυχολογική ούτε ότι όλοι αντιδρούμε με τον ίδιο τρόπο στο στρες. Σε κάποιους ανθρώπους μια δύσκολη περίοδος, ή ακόμα και μια αλλαγή περιβάλλοντος ή εποχής, μπορεί να μειώσει την όρεξη, ενώ σε άλλους μπορεί να την αυξήσει ή να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τρέφονται.

Το σημαντικό να θυμόμαστε είναι ότι το σώμα και η ψυχική μας ζωή βρίσκονται σε διαρκή επικοινωνία.

Κάτι που δεν έχει βρει ακόμη τρόπο να εκφραστεί μπορεί να το αισθανόμαστε ως ένταση, ανησυχία, σφίξιμο, βάρος ή διέγερση. Και αντίστροφα, μια παρατεταμένη σωματική δυσφορία μπορεί να επηρεάσει τη διάθεσή μας και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τον κόσμο.

Ο άνθρωπος είναι ένα ενιαίο σύστημα, στο οποίο το σώμα, το συναίσθημα, η σκέψη και η σχέση αλληλεπιδρούν. Όπως το σώμα χρειάζεται να μεταβολίσει την τροφή για να μπορέσει να την αξιοποιήσει, έτσι και η ψυχή χρειάζεται να «μεταβολίσει» την εμπειρία, για να μπορέσει να την ενσωματώσει με τον τρόπο που χρειάζεται και να ζούμε πιο αυθεντικά.

Η ψυχική πέψη δεν συμβαίνει αυτόματα όπως η σωματική

Η βιολογική πέψη συμβαίνει χωρίς να χρειάζεται να γνωρίζουμε πώς λειτουργεί το στομάχι μας και χωρίς να πρέπει να κάνουμε κάτι γι' αυτό.

Η ψυχική επεξεργασία, όμως, δεν είναι τόσο αυτονόητη και αυτόματη.

Και παρότι όλοι χρειάζεται να αναπτύξουμε τρόπους με τους οποίους θα μπορούμε να αντιμετωπίζουμε όσα μας συμβαίνουν, αυτό δεν είναι κάτι που μαθαίνουμε απαραίτητα συνειδητά.

Μπορεί να μεγαλώσουμε μαθαίνοντας να είμαστε δυνατοί, να μη μιλάμε, να «ξεχνάμε», να προχωράμε γρήγορα παρακάτω ή να μην επιβαρύνουμε τους άλλους με όσα νιώθουμε. Μπορεί να μάθαμε να καταπίνουμε τον θυμό μας, να πνίγουμε τη λύπη μας ή να προσπερνάμε γρήγορα κάτι που μας πλήγωσε. Μπορεί ακόμη να μην έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε με ακρίβεια τι αισθανόμαστε ή να δυσκολευόμαστε να βάλουμε σε λέξεις μια εσωτερική εμπειρία.

Η ικανότητα να αναγνωρίζουμε, να κατανοούμε και να ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας δεν είναι δεδομένη στον ίδιο βαθμό για όλους. Αναπτύσσεται μέσα στην πορεία της ζωής και επηρεάζεται σημαντικά από τις σχέσεις, τις εμπειρίες και το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουμε. Η έρευνα για τη συναισθηματική ρύθμιση αναδεικνύει τον σημαντικό ρόλο που έχει αυτή η ικανότητα στην ψυχική υγεία (Gross, 2015).

Το να δεχόμαστε κάτι μέσα μας, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το έχουμε επεξεργαστεί.

Ο Fritz Perls, ένας από τους ιδρυτές της ψυχοθεραπείας Gestalt, χρησιμοποίησε ακριβώς αυτή την εικόνα στο πρώτο του βιβλίο, Ego, Hunger and Aggression. Παρομοίασε την ψυχική αφομοίωση με το φαγητό: για να γίνει κάτι δικό μας, χρειάζεται να το «μασήσουμε», να το δοκιμάσουμε, να κρατήσουμε ό,τι μας ταιριάζει και να αφήσουμε τα υπόλοιπα. Ό,τι καταπίνουμε ολόκληρο, χωρίς να το μασήσουμε, όπως πολλά από τα «πρέπει» που ακούσαμε όταν ήμασταν παιδιά, μένει μέσα μας σαν κάτι ξένο, που μας καθοδηγεί χωρίς να το έχουμε επιλέξει. Η ψυχοθεραπεία Gestalt ονομάζει αυτή τη διαδικασία ενδοβολή (introjection).

Κάτι δύσκολο που έχουμε ζήσει μπορεί να έχει τελειώσει και να συνεχίζει να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε στο παρόν.

Ένας φόβος μπορεί να μη βρήκε ποτέ χώρο να εκφραστεί. Ή μπορεί να μην πενθήσαμε κάποια απώλεια όπως χρειαζόμασταν. Ένας θυμός μπορεί να έμεινε χωρίς τα λόγια που χρειαζόταν. Μια εμπειρία μπορεί να μην μπόρεσε να αποκτήσει ένα νόημα που να μας επιτρέπει να τη συμπεριλάβουμε στην ιστορία μας.

Τότε μπορεί να αισθανόμαστε ότι κάτι παραμένει δύσκολο να το «χωνέψουμε».

Η επεξεργασία δεν σημαίνει ότι πρέπει να τα αναλύουμε όλα

Η ψυχική επεξεργασία δεν σημαίνει ότι πρέπει να αναλύουμε ασταμάτητα ό,τι μας συμβαίνει.

Δεν χρειάζεται κάθε εμπειρία να μετατραπεί σε μια μεγάλη εσωτερική αναζήτηση. Κάποια πράγματα περνούν, κάποια ξεχνιούνται, κάποια ενσωματώνονται χωρίς να χρειαστεί να τα εξηγήσουμε πλήρως.

Ούτε σημαίνει ότι πρέπει να θυμόμαστε τα πάντα ή να ξαναζούμε διαρκώς το παρελθόν. Αντίθετα, η επεξεργασία μπορεί να σημαίνει ότι μια εμπειρία αποκτά σταδιακά μια θέση μέσα μας και μπορούμε να τη θυμόμαστε χωρίς να την ξαναζούμε σαν να συμβαίνει τώρα. Να μπορούμε να αισθανόμαστε τη λύπη χωρίς να χρειάζεται να βυθιζόμαστε σε αυτήν.

Να μπορούμε να αναγνωρίζουμε τον φόβο μας χωρίς να τον θεωρούμε πάντοτε απόδειξη ότι κινδυνεύουμε. Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται να εξαφανίσουμε το συναίσθημα για να νιώσουμε ότι έχουμε επεξεργαστεί την εμπειρία. Είναι φυσιολογικό, για παράδειγμα, να μας στεναχωρεί κάτι σημαντικό που χάσαμε στο παρελθόν.

Χρειάζεται να μπορούμε να τοποθετήσουμε το συναίσθημα και την εμπειρία στο ευρύτερο πλαίσιο της ιστορίας μας.

Δεν χρειάζεται να κρατάμε τα πάντα

Η ψυχική επεξεργασία δεν σημαίνει ότι πρέπει να ξεχάσουμε όσα μας συνέβησαν.

Σημαίνει ότι μπορούμε σταδιακά να τα μετασχηματίσουμε σε μια εμπειρία που μπορούμε να κουβαλήσουμε. Μια δύσκολη εμπειρία μπορεί να μας αφήσει τη γνώση της χωρίς να χρειάζεται να μας αφήσει έναν μόνιμο φόβο και άγχος. Μια απογοήτευση μπορεί να μας βοηθήσει να γνωρίσουμε καλύτερα τα όριά μας χωρίς να μας οδηγήσει στη βεβαιότητα ότι δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε κανέναν. Ένας αποχωρισμός μπορεί να γίνει μέρος της ιστορίας μας χωρίς να συνεχίζει να καθορίζει κάθε επόμενη σχέση.

Μερικές φορές η επεξεργασία σημαίνει απλώς ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε πως μας συνέβη κάτι δύσκολο, τον πόνο που μας προκάλεσε και τον τρόπο που μας επηρέασε, και να βρούμε έναν τρόπο να συνεχίσουμε τη ζωή μας χωρίς να χρειάζεται να αρνηθούμε αυτό που συνέβη. Γι' αυτό μιλά συχνά η Alice Miller στα βιβλία της: για τη σημασία του να αναγνωρίσουμε τον ψυχικό πόνο του παρελθόντος, αντί να τον αρνούμαστε ή να τον ωραιοποιούμε.

Χρειάζεται λοιπόν να ρωτάμε τον εαυτό μας:

Τι κρατάω;
Τι αφήνω;
Τι μαθαίνω για μένα;

Η ψυχοθεραπεία ως ένας «εξωτερικός ψυχικός μεταβολισμός» που σταδιακά εσωτερικεύεται

Σε αυτή τη διαδικασία μπορεί να γίνει πολύ σημαντική η παρουσία ενός άλλου ανθρώπου.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει ως ένας προσωρινός, ασφαλής, εξωτερικός χώρος ψυχικής επεξεργασίας. Η σχέση με την ψυχοθεραπεύτρια μπορεί να λειτουργεί σαν ένας «εξωτερικός ψυχικός μεταβολισμός», που μας βοηθά να δώσουμε σχήμα και μορφή σε ό,τι μέσα μας είναι ακόμη μπερδεμένο και άμορφο: συναισθήματα και εμπειρίες, σκέψεις, αντιδράσεις, φόβους, φαντασιώσεις και ανάγκες. Να τα ξεχωρίσουμε, να τα κατανοήσουμε και να τα τακτοποιήσουμε μέσα μας με έναν διαφορετικό τρόπο.

Η ψυχοθεραπεύτρια δεν μας λέει απλώς τι να νιώσουμε ή τι να κρατήσουμε.

Μας βοηθά να αποκτήσουμε την ικανότητα να το κάνουμε μόνοι μας.


Μέσα στη θεραπευτική σχέση μπορούμε να φέρουμε κάτι που μέχρι τότε ήταν μπερδεμένο και να αρχίσουμε να το ξεχωρίζουμε. Να αναγνωρίσουμε και να περιγράψουμε ένα συναίσθημα, αντί απλώς να το βιώνουμε. Να καταλάβουμε από πού προέρχεται και με τι συνδέεται. Να διακρίνουμε το παρελθόν από το παρόν. Να αναγνωρίσουμε τι μας ανήκει και τι έχουμε κουβαλήσει για λογαριασμό κάποιου άλλου.

Και σταδιακά, αυτός ο τρόπος παρατήρησης και επεξεργασίας, που γεννιέται μέσα στη σχέση με την ψυχοθεραπεύτρια, μπορεί να εσωτερικευτεί και να γίνει δικός μας.

Αυτός είναι και ένας από τους βαθύτερους στόχους της ψυχοθεραπείας: όχι να χρειάζεται για πάντα κάποιος άλλος να μας βοηθά να επεξεργαζόμαστε τις εμπειρίες μας, αλλά να αναπτύξουμε σταδιακά μέσα μας αυτή την ικανότητα.

Όταν κάτι που θεωρούσαμε επεξεργασμένο επιστρέφει

Υπάρχουν όμως και περίοδοι όπου κάτι που θεωρούσαμε επεξεργασμένο επιστρέφει με διαφορετικό τρόπο. Η ψυχική ζωή δεν απαρτίζεται από λίστες με θέματα που τσεκάρουμε, όπως η εκπαιδευτική ύλη στο σχολείο, αφού την έχουμε καλύψει. Κάτι μπορεί να έχει ησυχάσει στο παρόν μας και, σε μια άλλη χρονική στιγμή, να επιστρέψει με διαφορετική μορφή. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έγινε “δουλειά”. Σημαίνει ότι η ζωή μπορεί να μας φέρει ξανά και ξανά μπροστά σε παρόμοια θέματα, από διαφορετικές θέσεις και σε διαφορετικές συνθήκες, όχι για να τα «λύσουμε» από την αρχή, αλλά για να τα επεξεργαστούμε ξανά με τα καινούργια δεδομένα της ζωής μας επανατοποθετώντας τα μέσα μας.

Για παράδειγμα, το θέμα της ανεξαρτησίας μπορεί να εμφανιστεί στην εφηβεία, να επανέλθει όταν φύγουμε από το πατρικό μας σπίτι ή ολοκληρώσουμε τις σπουδές μας, και να πάρει μια ακόμη διαφορετική μορφή μέσα σε έναν χωρισμό, αργότερα στη ζωή.

Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και με την εμπιστοσύνη. Ερχόμαστε σε επαφή μαζί της πρώτα μέσα από την οικογένεια, μετά στο σχολείο με τους δασκάλους και τις πρώτες φιλίες, αργότερα μέσα σε μια ερωτική σχέση και, σε μια άλλη φάση της ζωής, μέσα σε μια επαγγελματική σχέση ή στη σχέση με τα παιδιά μας. Το θέμα μπορεί να μοιάζει, αλλά εμείς δεν είμαστε πια ακριβώς οι ίδιοι άνθρωποι και οι συνθήκες δεν είναι ίδιες.

Η ψυχική ανάπτυξη δεν είναι μια γραμμική πορεία κατά την οποία αφήνουμε οριστικά πίσω μας κάθε δυσκολία που έχουμε βιώσει. Μοιάζει περισσότερο με μια διαρκή διαδικασία επανασύνδεσης με πλευρές του εαυτού μας, κάθε φορά από μια καινούργια θέση και οπτική καθώς ωριμάζουμε και μεγαλώνουμε.

Όπως το σώμα χρειάζεται τροφή για να αναπτυχθεί, έτσι και η ψυχική μας ζωή διαμορφώνεται όχι μόνο από όσα μας συμβαίνουν, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να τα επεξεργαστούμε, να τα κατανοήσουμε, να τα νοηματοδοτήσουμε και να τα ενσωματώσουμε στην ιστορία της ζωής μας.

Βιβλιογραφία

  • Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781
  • Mayer, E. A. (2011). Gut feelings: The emerging biology of gut–brain communication. Nature Reviews Neuroscience, 12(8), 453–466. https://doi.org/10.1038/nrn3071
  • Miller, A. (1997). The drama of the gifted child: The search for the true self (Rev. ed.). Basic Books. (Πρωτότυπη έκδοση 1979)
  • Perls, F. S. (1947). Ego, hunger and aggression: A revision of Freud's theory and method. George Allen & Unwin.