Συχνά οι γονείς προσπαθούν να καθησυχάσουν την ανησυχία των παιδιών και να τα ανακουφίσουν με λόγια όπως θα καθησύχαζαν και έναν ενήλικα "μην κάνεις έτσι, δεν είναι και τόσο σημαντικό, υπάρχουν πιο μεγάλα προβλήματα" και ούτω καθεξής.

Τα λέμε αυτά γιατί θέλουμε να τα προστατεύσουμε αλλά είναι βοηθητικά; Πολλές φορές αναπαράγουμε τα λόγια που έλεγαν και σε εμάς και που παρόλο που δεν τα είχαμε βρει βοηθητικά, μας πονάει να τα βλέπουμε να φοβούνται και λέμε αυτό που μας είναι πιο εύκολο εκείνη τη στιγμή.

Τα παιδιά όμως βλέπουν. Βλέπουν το σώμα μας, ακούνε τον τόνο της φωνής μας, νιώθουν την ατμόσφαιρα στο σπίτι. Και όταν αυτό που ακούνε δεν ταιριάζει με αυτό που αισθάνονται, μένουν μόνα τους με ένα μπέρδεμα.

Τι θα μπορούσαμε να τους πούμε λοιπόν αντί γι' αυτά τα κλισέ λόγια; Μια έρευνα που ξεκίνησε στις αμερικανικές οικογένειες τη δεκαετία του '90 μας φωτίζει κάτι που αξίζει να σκεφτούμε.

Είκοσι ερωτήσεις για την ιστορία της οικογένειας

Ο ψυχολόγος Marshall Duke και η συνάδελφός του Robyn Fivush, στο Πανεπιστήμιο Emory, ήθελαν να καταλάβουν τι κάνει κάποια παιδιά να αντέχουν καλύτερα τις δυσκολίες της ζωής. Δημιούργησαν ένα σύντομο ερωτηματολόγιο, το Do You Know? («Ξέρεις;»), με είκοσι απλές ερωτήσεις για την ιστορία της οικογένειας. Όλες οι ερωτήσεις βρίσκονται στο τέλος του άρθρου.

Ξέρεις πώς γνωρίστηκαν οι γονείς σου;
Ξέρεις πού μεγάλωσαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες σου;
Ξέρεις τι έγινε τη μέρα που γεννήθηκες;
Ξέρεις από πού πήρες το όνομά σου;
Ξέρεις κάποιες αρρώστιες ή τραυματισμούς που πέρασαν οι γονείς σου όταν ήταν νέοι;
Ξέρεις κάποια μαθήματα που έμαθαν οι γονείς σου από καλές ή δύσκολες εμπειρίες τους;

Τα παιδιά που ήξεραν τις περισσότερες απαντήσεις φάνηκαν να έχουν υψηλότερη αυτοεκτίμηση, ένιωθαν μεγαλύτερη αίσθηση ελέγχου στη ζωή τους και περιέγραφαν τις οικογένειές τους ως πιο λειτουργικές. Σύμφωνα με τον Duke, το ερωτηματολόγιο αποδείχθηκε ο καλύτερος δείκτης της συναισθηματικής υγείας των παιδιών ανάμεσα σε όσα άλλα μέτρησαν. Λίγο αργότερα, μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, οι ερευνητές ξαναμίλησαν με τα ίδια παιδιά. Όσα ήξεραν περισσότερα για την οικογένειά τους φάνηκε να αντέχουν καλύτερα το άγχος εκείνων των ημερών.

Η ίδια η Fivush λέει ότι δεν είναι οι πληροφορίες από μόνες τους που προστατεύουν τα παιδιά. Ένα παιδί που θα μπορούσε να αποστηθίσει τις είκοσι απαντήσεις σε αυτές τις ερωτήσεις δεν θα γινόταν ξαφνικά πιο ψυχικά ανθεκτικό. Αυτό που μετράει το ερωτηματολόγιο είναι κάτι άλλο: αν σε αυτή την οικογένεια οι άνθρωποι μιλούν μεταξύ τους. Αν υπάρχει χρόνος, χώρος και διάθεση να ειπωθούν ιστορίες και να μεταφέρουν το από τι έχουν περάσει και πώς έχουν μάθει να επιβιώνουν. Ότι παρόλο που έχουν περάσει και δύσκολες στιγμές, έχουν βρει τρόπους να τις ξεπερνάνε. Πίσω από κάθε απάντηση που ξέρει ένα παιδί, υπάρχει η στιγμή που κάποιος κάθισε και του διηγήθηκε μια ιστορία.

Τρεις τρόποι να λέμε την ιστορία μας

Ο Duke περιέγραψε τρία σχήματα που παίρνουν συχνά οι οικογενειακές αφηγήσεις.

Η ανοδική αφήγηση λέει: «Ξεκινήσαμε από το τίποτα. Ο παππούς ήρθε χωρίς χρήματα, δούλεψε σκληρά, και τώρα είμαστε εδώ.» Η καθοδική λέει: «Κάποτε τα είχαμε όλα. Μετά τα χάσαμε.» Και η ταλαντευόμενη (oscillating family narrative) λέει κάτι πιο σύνθετο: «Περάσαμε πολύ καλές στιγμές και πολύ δύσκολες. Κάποτε ανεβήκαμε, κάποτε πέσαμε. Αλλά μείναμε μαζί και τα καταφέραμε.»

Ο Duke θεωρούσε την τρίτη την πιο υγιή. Και αν το σκεφτούμε, καταλαβαίνουμε γιατί. Η ανοδική αφήγηση μπορεί να γίνει βάρος: ένα «πρέπει» να συνεχίσουμε την άνοδο, όπου κάθε δυσκολία μοιάζει με αποτυχία και προδοσία της παράδοσης της οικογενειακής ιστορίας. Η καθοδική αφήγηση μπορεί να αφήσει μια σιωπηλή απόγνωση και μια αίσθηση απώλειας που δεν κλείνει ποτέ. Η ταλαντευόμενη δεν υπόσχεται τίποτα. Απλώς λέει την αλήθεια: η ζωή έχει τα πάνω και τα κάτω, και μέσα σε όλα αυτά υπάρχουμε εμείς που τα ισορροπούμε.

Η ελληνική λέξη ανθεκτικότητα έρχεται από το ρήμα αντέχω (ἀντί + ἔχω). Στα αρχαία, το ἀντέχομαι σήμαινε και «κρατιέμαι από κάτι», «προσκολλώμαι», «φροντίζω». Η λατινική ρίζα της αγγλικής λέξης resilience, το resilire, σημαίνει «αναπηδώ», «πηδώ πίσω». Ίσως οι δύο γλώσσες μαζί περιγράφουν κάτι που η έρευνα του Duke και της Fivush δείχνει με αριθμούς: για να μπορέσουμε να ξανασηκωθούμε μετά από μια πτώση, χρειαζόμαστε κάτι από το οποίο να μπορούμε να κρατιόμαστε. Και μία από τα πιο ισχυρά κρατήματα είναι η αίσθηση ότι είμαστε μέρος μιας ιστορίας μεγαλύτερης από εμάς. Ότι είμαστε συνέχεια και κρατιόμαστε από κάτι που έχει επιβιώσει από πολλά δύσκολα και επώδυνα και περίπλοκα πράγματα.

Γιατί κρύβουμε τα δύσκολα

Αν οι ιστορίες με τα πάνω και τα κάτω τους είναι τόσο σημαντικές, γιατί τόσες οικογένειες δεν μιλούν για τα δύσκολα;

Μερικές φορές νομίζουν ότι το κάνουν από αγάπη και διάθεση προστασίας. Θέλουμε να γλιτώσουμε τα παιδιά μας από τον πόνο που περάσαμε εμείς. Μερικές φορές από ντροπή: για τη φτώχεια, την αρρώστια, έναν χωρισμό, μια απώλεια, μια ψυχική δυσκολία που «δεν τη λέμε παραέξω». Και μερικές φορές γιατί κανείς δεν μίλησε ούτε σε εμάς. Μάθαμε κι εμείς ότι κάποια πράγματα τα κρατάμε μέσα μας, και ότι για να είμαστε δυνατοί πρέπει να φαινόμαστε πάντα καλά. Έτσι, δεν μάθαμε να έχουμε τις λέξεις για να μιλήσουμε για κάποια πράγματα.

Όμως αυτό που δεν λέγεται δεν εξαφανίζεται. Μένει στο σπίτι και μέσα μας σαν μια βαριά ατμόσφαιρα, σαν ένα θέμα που όλοι αποφεύγουν, σαν ένα κλειδωμένο δωμάτιο που απαγορεύεται να μπεις. Και τα παιδιά, που δεν έχουν ακόμη τρόπο να εξηγήσουν αυτό το κενό, συχνά το γεμίζουν με τον μόνο εξελικτικό τρόπο που διαθέτουν. Το γεμίζουν συνδέοντας αυτό που συμβαίνει με τον εαυτό τους.

Μήπως φταίω εγώ που η μαμά είναι λυπημένη;
Μήπως αν ρωτήσω θα στενοχωρήσω ή θα θυμώσω τον μπαμπά;
Καταλαβαίνουν πολύ καλά ότι υπάρχει κάτι που δεν επιτρέπεται να συζητηθεί, κάτι για το οποίο δεν επιτρέπεται να ρωτήσουν.

Όταν ένα παιδί δεν ακούει ποτέ ότι οι δικοί του άνθρωποι πόνεσαν, φοβήθηκαν, έκαναν λάθη και συνέχισαν, μπορεί να καταλήξει σε ένα σκληρό συμπέρασμα τη στιγμή που θα δυσκολευτεί το ίδιο: «Μόνο σε μένα συμβαίνει αυτό. Οι άλλοι τα καταφέρνουν μια χαρά. Κάτι δεν πάει καλά με μένα.» Η δυσκολία τότε δεν είναι απλώς δυσκολία. Γίνεται ντροπή, γίνεται αίσθηση ότι δεν αξίζω, ότι είμαι λιγότερο από τους άλλους, ότι είμαι ανεπαρκής.

Αντίθετα, ένα παιδί που ξέρει ότι η γιαγιά του έχασε ανθρώπους, το σπίτι της και ξαναστάθηκε στα πόδια της, ότι ο πατέρας του έμεινε στην ίδια τάξη και αργότερα βρήκε τον δρόμο του, ότι η μητέρα του πέρασε μια βαριά αρρώστια και μπόρεσε να την ξεπεράσει, έχει πάρει πολύτιμα μηνύματα από εκείνους: ξέρει ότι ο πόνος είναι αναπόφευκτο μέρος της ζωής, και ότι μπορεί να πονάμε και ταυτόχρονα να συνεχίζουμε να προσπαθούμε και να αξίζουμε αγάπη και αποδοχή.

Η ιστορία που μας κρατάει δεν είναι η ιστορία που μας ορίζει

Υπάρχει και μια άλλη πλευρά. Σε πολλές οικογένειες οι ιστορίες λέγονται όχι για να μας υποστηρίξουν, αλλά για να μας στοχοποιήσουν. «Είσαι ίδια η μάνα σου.» «Θα καταλήξεις σαν τον πατέρα σου.» «Στην οικογένειά μας δεν τα καταφέρνουμε με τα γράμματα.» «Ο άνθρωπος δεν αλλάζει.»

Αυτές οι φράσεις δεν είναι ιστορίες. Είναι ετυμηγορίες. Μεταφέρουν στο παιδί ένα παρελθόν σαν να ήταν μοίρα και δεν αφήνουν χώρο για κάτι καινούργιο.

Η ταλαντευόμενη αφήγηση κάνει το αντίθετο. Δείχνει ότι μια οικογένεια δεν είναι ένα στατικό πορτρέτο αλλά μια διαδικασία που συνεχώς αλλάζει. Από την οπτική της ψυχοθεραπείας Gestalt, το ίδιο ισχύει και για τον εαυτό: δεν είναι μια σταθερή οντότητα που κουβαλάμε, αλλά κάτι ζωντανό που δημιουργείται ξανά και ξανά μέσα στις σχέσεις μας. Ο Martin Buber, του οποίου η σκέψη επηρέασε βαθιά την ψυχοθεραπεία Gestalt, έγραψε ότι ο άνθρωπος γίνεται «Εγώ» μέσα από το «Εσύ». Μπορούμε να πούμε ότι το παιδί γίνεται κάποιος και μέσα από το «εμείς» της οικογένειάς του: μέσα από τις ιστορίες που του λένε για το από πού έρχεται, και μέσα από την εμπειρία ότι κάποιος το θεωρεί αρκετά σημαντικό ώστε να του τις πει.

Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η οικογενειακή ιστορία μάς δίνει ρίζες, αλλά δεν χρειάζεται να μας δώσει και ένα έτοιμο σενάριο για το πώς να ζούμε. Μπορώ να ξέρω από πού έρχομαι και να έχω τη δυνατότητα να επιλέξω πού θα πάω.

Η μόνη υπόσχεση που μπορούμε να κρατήσουμε

Το «όλα θα πάνε καλά» είναι, στην ουσία του, μια υπόσχεση που δεν μπορούμε να κρατήσουμε. Και τα παιδιά, κάπου μέσα τους, το ξέρουν. Όταν τελικά κάτι δεν πάει και τόσο καλά, μπορεί να νιώσουν όχι μόνο τον πόνο της απώλειας αλλά και ότι κανείς δεν τα προετοίμασε για το να μην πάνε τα πράγματα καλά, ότι τους είπαμε κάτι που δεν ίσχυε.

Η ταλαντευόμενη αφήγηση κάνει μια διαφορετική υπόσχεση, πιο ταπεινή και πιο αληθινή:

Θα συμβούν και άσχημα πράγματα.
Έχουν συμβεί και πριν.
Και εμείς, μαζί, θα είμαστε εκεί, θα βρούμε τρόπο.

Πώς λέγονται οι ιστορίες

Δεν έχει σημασία μόνο τι λέμε στα παιδιά, αλλά και πώς το λέμε. Μια δύσκολη ιστορία που συνοδεύεται από ένταση, βάρος, παύσεις ή άγχος, του μεταφέρει φόβο. Η ίδια ιστορία, ειπωμένη ήρεμα, με χώρο για ερωτήσεις, με το συναίσθημα που της αναλογεί, μεταφέρει κάτι άλλο: ότι αυτό που έγινε είναι πλέον κάτι που μπορούμε να το κοιτάξουμε μαζί. Το τι και πώς μπορεί να αφηγηθεί ο γονέας κάτι στο παιδί, έχει να κάνει με το συναισθηματικό επίπεδο επεξεργασίας που έχει γίνει από τον ενήλικα και το παιδί είναι κάτι που καταλαβαίνει.

Τα παιδιά δεν ακούνε μόνο τις λέξεις. Είναι εξαιρετικά παρατηρητικά στο να ακούν αυτό που δεν λέγεται. Βλέπουν το σώμα του γονιού που διηγείται. Αν η αναπνοή του κόβεται, αν σφίγγεται, αν αλλάζει γρήγορα θέμα. Αν μπορεί να μείνει με τη λύπη του, να πει «τότε φοβήθηκα πολύ», και μετά να συνεχίζει. Ή αν αποφεύγει κάποια συναισθήματα. Ένας γονιός που μπορεί να μιλήσει για τον πόνο του χωρίς να καταρρεύσει δείχνει στο παιδί, πιο πειστικά από οποιαδήποτε συμβουλή, ότι ο πόνος αντέχεται.

Αυτό προϋποθέτει ότι εμείς οι ίδιοι έχουμε έρθει σε κάποια επαφή με τις δικές μας ιστορίες. Και εδώ το ερωτηματολόγιο του Duke και της Fivush στρέφεται και προς εμάς τους ενήλικες. Πόσα ξέρουμε για τους γονείς μας; Τι δεν ειπώθηκε ποτέ στο σπίτι που μεγαλώσαμε; Ποια κομμάτια της οικογενειακής μας ιστορίας κουβαλάμε χωρίς να τα έχουμε ακούσει ποτέ ολόκληρα; και τι μπορεί από αυτά που μάθαμε να αναπαράγουμε στα δικά μας παιδιά;

Συχνά στην ψυχοθεραπεία ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς είναι ακριβώς αυτό: να ξαναπούμε την ιστορία μας. Όχι για να αλλάξουμε όσα έγιναν, αλλά για να μπορέσουμε να τα δούμε ολόκληρα, με τα πάνω και τα κάτω τους. Να βρούμε μέσα σε αυτά όχι μόνο τις πληγές αλλά και τους τρόπους με τους οποίους εμείς και οι δικοί μας άνθρωποι αντέξαμε. Και, μέσα σε μια σχέση όπου νιώθουμε ασφάλεια, να ζήσουμε κάτι που ίσως δεν ζήσαμε ως παιδιά: ότι μπορούμε να πούμε τα δύσκολα και να μη μείνουμε μόνοι μας με αυτά, να μπορέσουμε να κοιτάξουμε ξανά κάτι δύσκολο και να το δούμε με άλλο τρόπο και να αλλάξουμε λίγο τον τρόπο που το τοποθετούμε μέσα μας.

Ποια ιστορία χρειάζεται να ακουστεί;

Και ίσως αξίζει να ρωτήσουμε τον εαυτό μας: ποια ιστορία χρειάστηκα κάποτε να ακούσω, και κανείς δεν μου την είπε; Τι ανάγκη θα κάλυπτε σήμερα αν μπορούσα να την πω εγώ, στα παιδιά μου, στους ανθρώπους που αγαπώ ή, πρώτα από όλα, στον εαυτό μου;

Οι είκοσι ερωτήσεις του Duke και της Fivush

Αν θέλουμε να τις χρησιμοποιήσουμε στο σπίτι, αξίζει να θυμόμαστε αυτό που τονίζει η ίδια η Fivush: δεν είναι εξέταση με σωστές και λάθος απαντήσεις. Είναι αφορμή για κουβέντα. Μια ερώτηση που το παιδί δεν ξέρει να απαντήσει δεν είναι αποτυχία, είναι μια ιστορία που περιμένει να ειπωθεί.

1. Ξέρεις πώς γνωρίστηκαν οι γονείς σου;
2. Ξέρεις πού μεγάλωσε η μητέρα σου;
3. Ξέρεις πού μεγάλωσε ο πατέρας σου;
4. Ξέρεις πού μεγάλωσαν κάποιοι από τους παππούδες και τις γιαγιάδες σου;
5. Ξέρεις πού γνωρίστηκαν κάποιοι από τους παππούδες και τις γιαγιάδες σου;
6. Ξέρεις πού παντρεύτηκαν οι γονείς σου;
7. Ξέρεις τι συνέβαινε τη στιγμή που γεννιόσουν;
8. Ξέρεις από πού πήρες το όνομά σου;
9. Ξέρεις κάποια πράγματα για το τι συνέβη όταν γεννήθηκαν τα αδέρφια σου;
10. Ξέρεις με ποιον άνθρωπο της οικογένειας μοιάζεις περισσότερο στην εμφάνιση;
11. Ξέρεις με ποιον άνθρωπο της οικογένειας μοιάζεις περισσότερο στον τρόπο που φέρεσαι;
12. Ξέρεις κάποιες αρρώστιες και τραυματισμούς που πέρασαν οι γονείς σου όταν ήταν νεότεροι;
13. Ξέρεις κάποια μαθήματα που πήραν οι γονείς σου από καλές ή δύσκολες εμπειρίες τους;
14. Ξέρεις κάποια πράγματα που συνέβησαν στη μαμά ή στον μπαμπά σου όταν πήγαιναν σχολείο;
15. Ξέρεις από πού κατάγεται η οικογένειά σου;
16. Ξέρεις κάποιες δουλειές που έκαναν οι γονείς σου όταν ήταν νέοι;
17. Ξέρεις κάποιες διακρίσεις ή βραβεία που πήραν οι γονείς σου όταν ήταν νέοι;
18. Ξέρεις σε ποια σχολεία πήγε η μητέρα σου;
19. Ξέρεις σε ποια σχολεία πήγε ο πατέρας σου;
20. Ξέρεις κάποιον συγγενή που, όπως λέει η οικογενειακή ιστορία, το πρόσωπό του «πάγωσε» σε μια γκρινιάρικη έκφραση επειδή δεν χαμογελούσε αρκετά;

Η τελευταία ερώτηση είναι παιχνιδιάρικη, και δεν είναι τυχαίο. Κάθε οικογένεια έχει και τις αστείες ιστορίες της, τις υπερβολές και τους μύθους της. Κι αυτές είναι μέρος του «εμείς».

Βιβλιογραφία

  • Duke, M. P., Lazarus, A., & Fivush, R. (2008). Knowledge of family history as a clinically useful index of psychological well-being and prognosis: A brief report. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 45(2), 268–272.
  • Feiler, B. (2013, March 15). The stories that bind us. The New York Times.
  • Fivush, R. (2016). The «Do You Know?» 20 questions about family stories. Psychology Today.