Eχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε τη ζωή μέσα σε ένα διπολικό τρόπο αντίληψης και σκέψης· μαύρο και άσπρο, καλό και κακό, επιτυχία και αποτυχία, ηδονή και οδύνη. Όλες οι εμπειρίες όμως, ακόμα και οι εμπειρίες που μας γεννούν ευχάριστα συναισθήματα και εκείνες που μας δυσκολεύουν, αποτελούν πληροφορίες για κάτι. Ειδικά εκείνα όσα δεν καταφέραμε, όσα μας απογοήτευσαν, μας πόνεσαν και μας θύμωσαν αποτελούν όλα μηνύματα που χρειάζεται να αποκωδικοποιήσουμε ώστε να πάμε εκεί που χρειαζόμαστε ή να μάθουμε ή να νοηματοδοτήσουμε διαφορετικά.
Από την οπτική της υπαρξιακής ψυχοθεραπείας, η δυσκολία και η δυσαρέσκεια δεν αποτελούν καταστάσεις που πρέπει να αποφευχθούν αλλά ένα υπαρξιακό ζήτημα. Όπως μας διδάσκει και ο Viktor Frankl, ο οποίος πέρασε 3 χρόνια της ζωής του σε ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Παρατήρησε ότι εκείνοι που είχαν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν δεν ήταν απαραίτητα οι πιο δυνατοί σωματικά, αλλά εκείνοι που είχαν ένα νόημα να τους περιμένει στο μέλλον. Κατέληξε στη θέση του ότι η δυστυχία και οδύνη γίνονται ανυπόφορες μόνο όταν στερούνται νοήματος. Έτσι όλες οι δυσάρεστες εμπειρίες μας σπρώχνουν σε μια μετακίνηση και μια ανάληψη διαφορετικής θέσης προς αυτό που συμβαίνει. Το άγχος και η δυσφορία είναι τα αναπόφευκτα κομμάτια που συνοδεύουν την ύπαρξη και την εξέλιξη. Μας ωθούν να εγκαταλείψουμε την ασφάλεια της αδράνειας και να αναλάβουμε την ευθύνη μιας άλλης θέσης.
Στην ψυχοθεραπεία Gestalt, η ψυχική υγεία ορίζεται από την ανεμπόδιστη ροή και εναλλαγή των αναγκών και εμπειριών στο ‘’εδώ και τώρα’’. Για να αναδυθεί μια νέα μορφή (όπως είναι ένα ευχάριστο συναίσθημα), θα πρέπει να υπάρχει ένα διαφορετικό φόντο (για παράδειγμα μια πρότερη κατάσταση έλλειψης ή δυσαρέσκειας). Χωρίς την αντίθεση και την εναλλαγή, οι αισθήσεις μας δεν προσλαμβάνουν διαφορετικά συναισθήματα και έτσι επέρχεται προσαρμογή και συνήθεια.
Όπως γράφει ο Andreas Elpidorou στο βιβλίο του ‘’το κίνητρο της δυσαρέσκειας’’ , αυτό που διαφοροποιεί τους πιο χαρούμενους ανθρώπους από τους υπόλοιπους δεν είναι η απουσία αρνητικών εμπειριών. Σε όλους μας συμβαίνουν απορρίψεις, δεινά, δυσκολίες και απογοητεύσεις. Αυτό που διαφέρει στους ευτυχισμένους ανθρώπους είναι ότι έχουν την ικανότητα να διαχειρίζονται τις αρνητικές εμπειρίες τους μαθαίνοντας από αυτές.
Ακόμα και ο ίδιος ο εγκέφαλος μας είναι φτιαγμένος να συνηθίζει αυτό που ζούμε όσο ευχάριστο ή δύσκολο και αν είναι. Ακόμα και όταν κάτι θετικό επαναλαμβάνεται πολλές φορές, για τον εγκέφαλο παύει να είναι ευχάριστο γιατί προσαρμόζεται σε αυτό και το συνηθίζει. Βιώνοντας συνεχώς κάτι θετικό, οι υποδοχείς ντοπαμίνης απευαισθητοποιούνται γιατί δεν αντιδρούν στη σταθερότητα αλλά στη διαφοροποίηση. Για να μπορέσουμε να νιώθουμε την ευχαρίστηση θα πρέπει να βιώνουμε και διαλείμματα άλλων αισθημάτων. Οι μικρές δόσεις δυσφορίας ξυπνούν τον εγκέφαλο και τον κινητοποιούν. Η νευροβιολόγος Indira M.Raman, υποστηρίζει ότι το μυστικό για να είμαστε χαρούμενοι είναι μάλλον οι μικρές δόσεις δυστυχίας που εναλλάσσονται. Καταλήγει στο ότι ευτυχία είναι μια δυναμική διαδικασία που απαιτεί την εναλλαγή και όχι μια στατική κατάσταση. Όπως γράφει και ο συγγραφέας, το καλό δεν θα ήταν καλό χωρίς τη δυστυχία και τη δυσαρέσκεια, ή χωρίς την έλλειψη.
Η ικανότητα νοηματοδότησης μιας δύσκολης συνθήκης αποτελεί τον ισχυρότερο προγνωστικό δείκτη για την ψυχική επεξεργασία και ανάκαμψη, ακόμα και σε περιπτώσεις τραύματος και πένθους. Η διαδικασία σύνθεσης ενός νοήματος μας βοηθάει να προσαρμοστούμε συναισθηματικά σε κάτι δύσκολο. Ξέρουμε από έρευνες και μαρτυρίες ανθρώπων, ότι για παράδειγμα εκείνοι που συνέρχονται πιο γρήγορα μετά από το θάνατο αγαπημένων, είναι αυτοί που μπορούν να δώσουν κάποιο νόημα στο πένθος τους.
Ενδιαφέρον επίσης προκαλούν τα ευρήματα ότι ακόμα και οι αρνητικές πληροφορίες, όπως αρνητικές προγνώσεις που μπορεί να λάβουν ασθενείς σχετικά με την υγεία τους, λειτουργούν πιο βοηθητικά στον ψυχισμό από ότι η αβεβαιότητα και η έλλειψη γνώσης. Ακόμα και μια αρνητική πρόγνωση είναι εφικτό να προσδώσει νόημα στη ζωή σε σύγκριση με την αβεβαιότητα και την αμφιβολία.
H πιο ενδιαφέρουσα έρευνα που περιγράφεται στο βιβλίο είναι αυτή που μελετά τη συναισθηματική πολυπλοκότητα και ποικιλομορφία σε σύγκριση με τη φλεγμονή στο σώμα. H εμπειρία πολλών θετικών συναισθηματικών εμπειριών και συναισθημάτων, βρέθηκε ότι συνδέεται με χαμηλότερα επίπεδα φλεγμονών. Οι ερευνητές υποστήριξαν ότι αυτό μάλλον αφορά την ικανότητα προσαρμοστικότητας, η οποία δρα προστατευτικά και στις αρνητικές εμπειρίες. Όσο κάποιος είναι σε θέση να βλέπει κάτι από πολλές οπτικές και να βιώνει διαφορετικά αισθήματα που υπάρχουν σε μια συνθήκη, τότε έχει μεγαλύτερη ικανότητα να ανταπεξέρχεται σε δυσάρεστες και δύσκολες καταστάσεις, κάτι που όπως φάνηκε βελτιώνει και την υγεία. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που περιγράφεται είναι ότι το να νιώθει κανείς συνεχόμενα θλίψη για μεγάλο χρονικό διάστημα μπορεί να προκαλέσει κατάθλιψη, αλλά το να αισθάνεται και άλλα συναισθήματα μαζί όπως θυμό, δρα προστατευτικά. Η συναισθηματική πολυπλοκότητα λειτουργεί όπως στο φυσικό περιβάλλον. Η ποικιλία ειδών αυξάνει τις πιθανότητες επιβίωσης.
Βιβλιογραφία:
Elpidorou, A. (2022). Το κίνητρο της δυσαρέσκειας. Αθήνα: Εκδόσεις Διόπτρα.
