H συνειδητοποίηση ότι η ζωή μας έχει τέλος δεν είναι μια αφηρημένη φιλοσοφική σκέψη· είναι μια εμπειρία που συχνά εμφανίζεται απροσδόκητα, μέσα από μια απώλεια, μια ασθένεια ή ακόμη και μια στιγμή σιωπής. Τότε γεννιούνται ερωτήματα που δύσκολα εκφράζονται: «τι μένει από εμάς;» «ποιο είναι το νόημα;». Ο φόβος του θανάτου, αν και συχνά ασυνείδητος, διαπερνά την ανθρώπινη ύπαρξη και αναζητά διέξοδο. Πολλοί άνθρωποι στρέφονται στη δημιουργικότητα ακριβώς σε αυτές τις στιγμές. Η τέχνη, η επιστήμη ή οποιαδήποτε μορφή προσωπικής έκφρασης μας επιτρέπουν να αφήσουμε ένα αποτύπωμα, να πούμε «ήμασταν κι εμείς εδώ». Μέσα από τη δημιουργία, ο φόβος μεταμορφώνεται σε πράξη και η αγωνία σε νόημα. Το έργο που παράγεται αποκτά τη δική του υπόσταση, συχνά ανεξάρτητη από αυτή του δημιουργού, προσφέροντας μια αίσθηση συμβολικής αθανασίας (Morgan, 2019).
Όσο πιο ουσιαστικοί είναι οι δημιουργικοί στόχοι που θέτουμε, τόσο περισσότερο νιώθουμε ότι συμμετέχουμε σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς. Ιδιαίτερα όταν η δημιουργικότητα συνδέεται με την πολιτιστική μας ταυτότητα, η υπαρξιακή ανησυχία φαίνεται να μειώνεται (Perach & Wisman, 2016). Δε δημιουργούμε μόνο για τον εαυτό μας, αλλά και για να επικοινωνήσουμε, να συνδεθούμε και να συνεχίσουμε μια ανθρώπινη αλυσίδα νοήματος. Αν και οι σκέψεις γύρω από τον θάνατο συχνά μας κάνουν να κλεινόμαστε και να περιορίζουμε τη φαντασία μας, η δημιουργικότητα έχει τη δύναμη να ανατρέψει αυτή την τάση. Μας φωτίζει τον δρόμο των νέων προοπτικών και μας επιτρέπει να εξερευνήσουμε και να εκφράσουμε όσα δεν μπορούν να ειπωθούν αλλιώς (Cui et al., 2020). Όταν, μάλιστα, η κοινωνία αναγνωρίζει και επιβραβεύει τη δημιουργική προσπάθεια, το προστατευτικό αποτέλεσμα της δημιουργικότητας ενισχύεται, δίνοντας στον άνθρωπο την αίσθηση ότι η συμβολή του έχει αξία (Routledge & Arndt, 2009).
Στις σύγχρονες κοινωνίες, ωστόσο, ο φόβος του θανάτου συχνά καλύπτεται από την υπερκατανάλωση και τον υλισμό. Αναζητούμε προσωρινή ανακούφιση σε υλικά αγαθά και εμπειρίες, για να απαλύνουμε τον πόνο της ύπαρξης και τον φόβο του θανάτου. Ωστόσο, σε περιόδους κρίσης και απώλειας, όταν ερχόμαστε πραγματικά αντιμέτωποι με τη θνητότητά μας, στρεφόμαστε συχνά στη δημιουργία προσπαθώντας να ανακαλύψουμε το νόημα της ύπαρξής μας (Morgan, 2019). Ίσως τελικά ολόκληρος ο πολιτισμός μας να είναι μια συλλογική απόπειρα να υπερβούμε την ανθρώπινη παροδικότητα, να δώσουμε έμφαση σε όσα έχουν διάρκεια και σημασία (Havelka, 2018).
Ανακεφαλαιώνοντας, η δημιουργικότητα έχει τη δύναμη να μετατρέπει τον φόβο του θανάτου από μια κατά τα άλλα παραλυτική εμπειρία σε μια κινητήρια δύναμη. Μας επιτρέπει όχι μόνο να διαχειριστούμε την υπαρξιακή αγωνία αλλά και να εξελιχθούμε συνολικά. Έτσι, η συνειδητοποίηση του θανάτου μπορεί να λειτουργήσει ως αφύπνιση, ενώ η δημιουργικότητα γίνεται ένα πολύτιμο εργαλείο για να συμφιλιωθούμε με το πεπερασμένο της ύπαρξής μας.
Βιβλιογραφία:
Cui, Y., Zhou, X., Zu, C., Zhai, H., Bai, B., Xu, Y., & Li, D. (2020). Benevolent creativity buffers anxiety aroused by mortality salience: Terror Management in COVID-19 pandemic. Frontiers in Psychology,11,601027. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.601027
Havelka, J. (2018). Culture, Creativity and Death. In Grief and the Healing Arts (pp. 217–224). https://doi.org/10.4324/9781315231594-28 Morgan, J. D. (2019). The Knowledge of Death is a Stimulus to Creativity 1. In The Impact of Art and Culture on Caregiving (pp. 11–26). https://doi.org/10.4324/9781315224152-2
Perach, R., & Wisman, A. (2016). Can Creativity beat Death? A review and evidence on the existential anxiety buffering functions of creative achievement. The Journal of Creative Behavior, 53(2), 193–210. https://doi.org/10.1002/jocb.171
