Πιθανότατα ένα ερώτημα-κόμπος στον λαιμό που έστω και φευγαλέα έχει περάσει από τη σκέψη όλων μας. Σε προηγούμενο άρθρο μίλησα για την καταπολέμηση της ιδέας του θανάτου μέσω της δημιουργικότητας κάνοντας μια νύξη στο νόημα της ζωής. Η ίδια η έννοια του νοήματος βρίσκει την επιστημονική κοινότητα σε σύγχυση και ασυμφωνία. Ορισμένοι ερευνητές αποδομούν την έννοια σε τρία μέρη- τη συνοχή, τον σκοπό και τη σπουδαιότητα. Η συνοχή αφορά την αίσθηση ότι οι εμπειρίες μας και η ίδια η ζωή βγάζουν νόημα, ενώ σύμφωνα με τον σκοπό, το νόημα προκύπτει όταν οι άνθρωποι έχουν μια σαφή κατεύθυνση και στόχους για το μέλλον. Τέλος, η σπουδαιότητα αναφέρεται στην αίσθηση της εγγενούς αξίας της ζωής και συνδέεται άμεσα με την ιαπωνική έννοια του ikigai, που έχει οριστεί ως «αυτό που κάνει τη ζωή κάποιου αξιόλογη» (Martela & Steger, 2016).
Αντίθετα, ο υπαρξιακός ψυχίατρος/ψυχοθεραπευτής — και προσωπικά αγαπημένος — Irvin Yalom υποστηρίζει ότι το σύμπαν δεν παρέχει κανέναν εγγενή σκοπό. Η απουσία νοήματος είναι μια «υπαρξιακή δυναμική σύγκρουση» που ωθεί τα άτομα να προσδώσουν εκείνα σημασία σε όσα παρατηρούν και βιώνουν. Τονίζει ότι οι άνθρωποι πρέπει να κατασκευάζουν ενεργά το νόημα μέσω προσωπικών αξιών, επιλογών και σχέσεων μετατρέποντας την απουσία προκαθορισμένου σκοπού σε ευκαιρία για σκόπιμη δράση. Οι θέσεις αυτές διαρθρώνουν τα «τέσσερα υπαρξιακά διλήμματα/ανησυχίες» σύμφωνα με τον Yalom — θάνατος, ελευθερία, απομόνωση και έλλειψη νοήματος για τη ζωή— τα οποία διαμορφώνουν τόσο την ανθρώπινη εμπειρία όσο και το θεραπευτικό επίκεντρο της υπαρξιακής ψυχοθεραπείας (Nel, 2025 · Yalom, 1980).
Ομολογώ ότι όσο βαριά κι αν ακούγεται η ευθύνη του να πρέπει να δημιουργήσεις κάτι αντί να το βρεις έτοιμο, κρύβει μια ουσιώδη αλήθεια: είμαστε κύριοι/ες του εαυτού μας. Το νόημα της ζωής δεν είναι καθολικό ούτε προκαθορισμένο· είναι βαθιά προσωπικό και διαφοροποιείται ανάλογα με όσα θεωρούμε σημαντικότερα.
Πάντως, στην προσπάθειά μας να νοηματοδοτήσουμε την ύπαρξή μας, οι άνθρωποι φαίνεται να χρειαζόμαστε τρία πράγματα: να κατανοήσουμε τον κόσμο γύρω μας, να βρούμε προσανατολισμό στη δράση και να αναγνωρίσουμε την αξία στη ζωή μας (Martela & Steger, 2016). Και για να δώσω την προσωπική μου απάντηση στο ερώτημα που θέτω στον τίτλο — Τι νόημα έχει η ζωή, αν πρόκειται να πεθάνουμε; — θα δανειστώ τα λόγια ενός καθηγητή μου. Φανταστείτε πόσο βασανιστικό θα ήταν να ζούμε αιώνια. Οι στιγμές θα έχαναν τη σπουδαιότητά τους άμα τις ζούσαμε ξανά και ξανά. Η ζωή αποκτά νόημα ακριβώς επειδή τη ζούμε μια φορά.
Βιβλιογραφία:
Martela, F., & Steger, M. F. (2016). The three meanings of meaning in life: Distinguishing coherence, purpose, and significance. The Journal of Positive Psychology, 11(5), 531–545. https://doi.org/10.1080/17439760.2015.1137623
Nel, C. (2025). Psychobiographical reflections on Marilyn Yalom’s experience of death and dying. Europe’s Journal of Psychology, 21(Special), 310–319. https://doi.org/10.5964/ejop.19089
