«Είμαι από τους ανθρώπους που δεν εμπιστεύονται εύκολα». «Δεν γίνεται να δείχνω αδύναμη-ος». «Δεν ζητάω βοήθεια». Είναι φράσεις που επαναλαμβάνουμε για χρόνια, μέχρι που παύουν να μοιάζουν με πεποιθήσεις και αρχίζουν να βιώνονται σαν αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα. Και όμως, έρχεται η στιγμή που βρισκόμαστε αντιμέτωποι με αυτές τις “αλήθειες” και καλούμαστε να τις επανεξετάσουμε. Εκείνη τη στιγμή δεν καταρρέει ο εαυτός μας· καταρρέει η εικόνα που είχαμε φτιάξει γι' αυτόν.
Ο κόσμος όπως συμβαίνει και ο κόσμος όπως τον έχουμε «χτίσει»
Ο υπαρξιακός ψυχοθεραπευτής Ernesto Spinelli προτείνει μια χρήσιμη διάκριση για να καταλάβουμε αυτό το φαινόμενο. Από τη μία υπάρχει η ρευστή εμπειρία του να βρισκόμαστε συνέχεια σε ζωντανή σχέση, με τους άλλους και με τον κόσμο· δεν πρόκειται για έναν κόσμο που υπάρχει «εκεί έξω» ανεξάρτητα από εμάς, αλλά για τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος αναδύεται κάθε στιγμή μέσα από τη σχέση μας μαζί του, κάτι που ο Spinelli ονομάζει «worlding» (Spinelli, 2007). Από την άλλη υπάρχει το «worldview», η εικόνα που φτιάχνουμε γι' αυτή την εμπειρία, για να μπορούμε να τη σκεφτούμε, να τη συζητήσουμε, να την τοποθετήσουμε κάπως μέσα μας: η κοσμοθεωρία μας.
Η κοσμοθεωρία είναι μια αναγκαία αφήγηση για την πραγματικότητα μας, χωρίς την οποία δεν θα μπορούσαμε να λειτουργήσουμε, να πάρουμε αποφάσεις, να έχουμε αίσθηση συνέχειας. Το πρόβλημα δεν είναι ότι φτιάχνουμε μια εικόνα του εαυτού μας· είναι ότι, με τον καιρό, ξεχνάμε πως αυτή είναι μια κατασκευασμένη αφήγηση σε μια συγκεκριμένη στιγμή στην ιστορία μας και αρχίζουμε να την αντιμετωπίζουμε σαν να είναι η ίδια η αλήθεια.
Γιατί κρατάμε τόσο σφιχτά μια σταθερή εικόνα
Η σχέση μας με τον κόσμο και με τους άλλους, υποστηρίζει ο Spinelli, δεν προσφέρεται ποτέ ολοκληρωτικά σταθερή· υπάρχει πάντα ένα περιθώριο απροσδιοριστίας σε ό,τι νιώθουμε, σκεφτόμαστε, περιμένουμε από μια σχέση. Αυτή η αβεβαιότητα, όταν τη συναντάμε ωμά, γεννά ανησυχία (Spinelli, 2007).
Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που παγιώνουμε, ορισμένα νοήματα για τον εαυτό μας και τη ζωή μας: μια φορά που κάτι μας βοήθησε να νιώσουμε ασφαλείς, το κρατάμε, το επαναλαμβάνουμε, το κάνουμε κανόνα. Έτσι χτίζεται σιγά σιγά μια στέρεη αίσθηση του «ποιος-α είμαι».
Το τίμημα είναι πως όσο πιο σφιχτά κρατάμε αυτή την εικόνα, τόσο πιο απειλητικό γίνεται ό,τι δεν χωράει μέσα της. Κάποιος που έχει χτίσει την ταυτότητά του γύρω από το «είμαι πάντα εκείνος που φροντίζει» δυσκολεύεται πολύ να αναγνωρίσει τη δική του ανάγκη να φροντιστεί· δεν είναι πως δεν τη νιώθει καθόλου, είναι πως η ανάγκη αυτή απειλεί μια εικόνα που τον κρατά όρθιο, οπότε τη διαχωρίζει από τον εαυτό του (Spinelli, 2007).
Αξίζει να σταθούμε λίγο σε αυτή την ανησυχία, γιατί δεν είναι τυχαία ούτε αδυναμία χαρακτήρα. Ο Spinelli την ονομάζει υπαρξιακό άγχος και την τοποθετεί ως φυσική, αναμενόμενη απάντηση στο γεγονός πως καμία σχέση, καμία κατανόηση του εαυτού μας ή του άλλου, δεν μπορεί ποτέ να φτάσει σε μια οριστική, τελειωμένη μορφή (Spinelli, 2007). Είναι το τίμημα του να είμαστε ζωντανοί μέσα σε σχέσεις, σε έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς και δεν μπορεί ποτέ να γίνει απολύτως προβλέψιμος.
Όταν κάτι δεν χωράει στην ιστορία μας
Σκεφτείτε κάποια που μεγάλωσε ακούγοντας, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, πως η αξία της κρίνεται από το πόσο αποδίδει: στο σχολείο, στη δουλειά, στις σχέσεις. Η κοσμοθεωρία της χτίστηκε γύρω από αυτό: «αξίζω μέσα από όσα καταφέρνω». Για χρόνια αυτή η εικόνα λειτούργησε, της έδωσε κατεύθυνση, επιβράβευση, αυτοπεποίθηση, μια αίσθηση ελέγχου. Ώσπου μια αρρώστια, μια απογοήτευση, ή απλώς η συσσωρευμένη κόπωση των χρόνων, της στέρησε την ικανότητα να αποδίδει με τον ίδιο ρυθμό. Αυτό που ένιωσε δεν ήταν μόνο κούραση· ήταν μια βαθύτερη ανασφάλεια, σαν να μην ήξερε πια ποια είναι, αφού η εικόνα που είχε για τον εαυτό της δεν χωρούσε πια στην πραγματικότητα που ζούσε.
Σε τέτοιες στιγμές δεν χρειάζεται μια νέα, «σωστότερη» εικόνα του εαυτού να αντικαταστήσει την παλιά. Χρειάζεται κάτι πιο δύσκολο: να ξαναγίνει αντιληπτό πως καμία αφήγηση δεν μπορεί να χωρέσει ολόκληρη τη ζωντανή εμπειρία και καμία εικόνα δεν εξαντλεί ποτέ αυτό που ζούμε.
Πολλές φορές το πρώτο βήμα δεν είναι καν να αλλάξουμε κάτι, αλλά απλώς να αναγνωρίσουμε πως κάτι μέσα μας διαφωνεί με την εκδοχή που λέμε για τον εαυτό μας. Εκείνο το κομμάτι που «δεν χωράει» δεν είναι λάθος ή αδυναμία που πρέπει να διορθωθεί βιαστικά· είναι πληροφορία, ένα κομμάτι της ζωντανής εμπειρίας που η κοσμοθεωρία μας δεν είχε προλάβει ακόμη να συμπεριλάβει.
Η θεραπεία ως χώρος όπου η εικόνα ξαναγίνεται ρευστή
Στη θεραπεία Gestalt δεν μας ενδιαφέρει να αντικαταστήσουμε μια «λανθασμένη» ιστορία με μια πιο σωστή. Μας ενδιαφέρει να παρατηρήσουμε πώς αυτή η ιστορία γεννήθηκε, πότε μας προστάτευσε, τι συνεχίζει να εξυπηρετεί σήμερα και πού αρχίζει πλέον να περιορίζει τη ζωντανή επαφή μας με τον εαυτό, τους άλλους και το παρόν.Η ιδέα αυτή συγγενεύει πολύ με όσα περιγράφει ο Spinelli: η ζωντανή εμπειρία δεν σταματά ποτέ να κινείται, ακόμα κι όταν εμείς προσπαθούμε να την «παγώσουμε» σε μια σταθερή εικόνα. Το ημιτελές, αυτό που δεν έχει βρει ακόμη θέση μέσα στην ιστορία μας, συνεχίζει να ζητά την προσοχή μας, ώσπου να του δώσουμε χώρο.
Γι' αυτό, η δουλειά στη θεραπεία δεν είναι να πείσουμε κάποιον για μια νέα, πιο ευέλικτη ιστορία του εαυτού του, μέσα από επιχειρήματα. Είναι να δημιουργήσουμε μαζί μια σχέση αρκετά συναισθηματικά ασφαλή ώστε η άκαμπτη και αυστηρή εικόνα να αντέξει χαλαρώσει λίγο, να χωρέσει η ίδια η αβεβαιότητα στο δωμάτιο, εδώ και τώρα, χωρίς να χρειάζεται αμέσως να μετατραπεί σε νέα βεβαιότητα. Δεν αναζητούμε την «τελική», σωστή εκδοχή του ποιοί είμαστε· αναζητούμε μια σχέση με τον εαυτό μας που να αντέχει να μη γνωρίζει τα πάντα εκ των προτέρων.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη ελευθερία δεν βρίσκεται στο να ανακαλύψουμε ποιοι «είμαστε πραγματικά», αλλά στο να μπορούμε να συναντάμε ξανά και ξανά τον εαυτό μας χωρίς να χρειάζεται να τον χωρέσουμε σε έναν στατικό ορισμό. Γιατί η εμπειρία μας είναι πάντοτε πλουσιότερη από κάθε ιστορία που καταφέρνουμε να πούμε γι' αυτήν.
Βιβλιογραφία
- Spinelli, E. (2007). Practising Existential Psychotherapy: The Relational World. Sage Publications.
