Υπάρχουν άνθρωποι που νιώθουν αλλά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν και να βάλουν σε λέξεις τα συναισθήματα τους. Μπορεί να βιώνουν σωματικές αισθήσεις όπως ένταση, κόπωση ή σφίξιμο, χωρίς να μπορούν εύκολα να τις συνδέσουν με συναισθηματικές καταστάσεις. Στην ψυχολογία, αυτή η κατάσταση ονομάζεται αλεξιθυμία.
Ο όρος εισήχθη τη δεκαετία του 1970 από τον Έλληνα ψυχίατρο Πέτρο Σιφναίο και σημαίνει την έλλειψη λέξεων για τα συναισθήματα (α- στερητικό, λέξις, θυμός/θυμικό). Μέσα από την υπαρξιακή οπτική, το συναίσθημα δεν αποτελεί απλώς μια ψυχική λειτουργία, είναι ένας τρόπος να υπάρχουμε και να ερμηνεύουμε τον κόσμο. Όταν δεν έχουμε καλή επαφή με αυτό, είναι σαν να μπορούμε να λειτουργούμε, αλλά χωρίς βαθιά αίσθηση νοήματος ή εσωτερικής καθοδήγησης. Σαν να ζούμε περισσότερο μέσα από ρόλους και λιγότερο μέσα από το βίωμα μας.
Πριν από κάθε σκέψη, πριν από κάθε απόφαση, υπάρχει ήδη μια «χροιά» της εμπειρίας, μια συναισθηματική τοποθέτηση απέναντι στην ύπαρξη. Το βρέφος πριν κατακτήσει τη σκέψη, υπάρχει ως σώμα, αισθήσεις και συναισθήματα. Το συναίσθημα δεν είναι κάτι που «προσθέτουμε» στην εμπειρία. Είναι θεμελιώδες συστατικό της εμπειρίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αλεξιθυμία δεν αφορά απλώς μια δυσκολία έκφρασης, αλλά μια μορφή αποσύνδεσης από την εσωτερική εμπειρία. Περιλαμβάνει τη δυσκολία στην αναγνώριση και τη λεκτικοποίηση των συναισθημάτων, την περιορισμένη φαντασία ή συμβολική σκέψη καθώς και μια τάση προς την εξωτερικά προσανατολισμένη σκέψη με έμφαση στα γεγονότα αντί στο βίωμα.
Μια έφηβη ήρθε πρόσφατα με αίτημα το άγχος και τη δυσκολία στις κοινωνικές σχέσεις, ιδιαίτερα στη σύνδεση και στο αίσθημα του ανήκειν. Μετά από μερικές συνεδρίες, άρχισε να αναφέρει έναν έντονο πόνο στο στήθος, τον οποίο βίωνε τις περισσότερες ώρες της ημέρας. Αφού πρώτα αποκλείστηκαν από γιατρό οι οργανικοί λόγοι για το σύμπτωμα της, εστιάσαμε στην ψυχική διάσταση του πόνου. Υπήρχε σημαντική δυσκολία να συνδέσει οποιοδήποτε συναίσθημα με αυτό τον πόνο. Ήταν σημαντικό οι συνδέσεις να προκύψουν από την ίδια και να μην της φέρω έτοιμες δικές μου ερμηνείες για αυτό που αισθάνεται. Έπειτα από δυο συνεδρίες καθώς περιέγραφε πώς εμφανίστηκε ξανά ο πόνος, ανέφερε ότι κατά τη διάρκεια της πρώτης ώρας στο σχολείο ήταν πολύ απασχολημένη με ένα τεστ και έτσι ο πόνος δεν ήρθε. Αντίθετα, την επόμενη ώρα ελλείψει άλλου ενδιαφέροντος ο πόνος εμφανίστηκε.
Αν και η ίδια δεν στάθηκε σε αυτή τη λεπτομέρεια, την προσκάλεσα να παρατηρήσει αυτή τη διαφοροποίηση. Να μείνει λίγο περισσότερο σε αυτό το σημείο και στο τι μπορεί να σημαίνει για εκείνη. Παρότι στο μυαλό μου αναδύονταν πιθανές συνδέσεις — όπως η εμπειρία της μοναξιάς — ήταν σημαντικό να μην επιβληθούν ερμηνείες πριν η ίδια αποκτήσει τον δικό της τρόπο να σχετίζεται με την εμπειρία της.
Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία χρειάζεται χρόνο. Ο ρόλος μας δεν είναι να επιταχύνουμε ή να καθοδηγήσουμε βεβιασμένα, αλλά να δημιουργούμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες μπορεί να αναδυθεί αυτό που είναι ουσιαστικό για την θεραπευόμενη.
Η ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να εκφράζουμε τα συναισθήματα μας δεν είναι έμφυτη αλλά καλλιεργείται μέσα στη σχέση. Σύμφωνα με τη θεωρία του John Bowlby, το παιδί μαθαίνει να αναγνωρίζει και να κατανοεί τι νιώθει μέσα από το πρόσωπο που το φροντίζει. Μέσα από το βλέμμα ενός ενήλικα που μπορεί να συγχρονιστεί συναισθηματικά μαζί του, την αντανάκλαση και την ονομασία των συναισθημάτων του, έτσι διαμορφώνεται σταδιακά η συναισθηματική του γλώσσα.
Όταν η διαδικασία αυτή είναι ανεπαρκής, αντιφατική ή τραυματική, το παιδί θα μεγαλώσει με περιορισμένη πρόσβαση στην εσωτερική του εμπειρία. Η αλεξιθυμία υπό αυτή την οπτική, δεν αποτελεί έλλειμμα χαρακτήρα αλλά έναν τρόπο προσαρμογής και επιβίωσης σε ένα περιβάλλον, όπου το συναίσθημα δεν μπορούσε να αναγνωριστεί και να γίνει ανεκτό.
Στη ψυχοθεραπεία Gestalt, το συναίσθημα θεωρείται βασικό στοιχείο της επαφής του ατόμου με το περιβάλλον. Η ψυχική υγεία σχετίζεται με την ικανότητα του ατόμου να έρχεται σε αυθεντική επαφή με τις ανάγκες και την εμπειρία του, στο «εδώ και τώρα». Μέσα από αυτή την οπτική, η αλεξιθυμία μπορεί να ιδωθεί ως μια ρήξη ανάμεσα στο σώμα που βιώνει και στο νου που δεν μπορεί να αναγνωρίσει και να συμβολοποιήσει την εμπειρία μέσω των λέξεων. Έτσι στο παραπάνω παράδειγμα με την έφηβη, ο σωματικός πόνος θα μπορούσε να σχετίζεται με διεργασίες σωματοποίησης που ενισχύονται με τη δυσκολία της να αναγνωρίσει τα συναισθήματα της.
Ένα από τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά της αλεξιθυμίας είναι ότι το συναίσθημα συχνά εκφράζεται μέσω του σώματος. Σωματικά συμπτώματα όπως μυϊκή ένταση, πονοκέφαλοι, γαστρεντερικά προβλήματα ή χρόνια κόπωση, μπορεί να αποτελούν μη λεκτικές μορφές συναισθηματικής έκφρασης των συναισθημάτων μας. Όπως έχει αναδειχθεί και από την έρευνα του Bessel van der Kolk, το σώμα «κρατά» εμπειρίες που δεν έχουν ακόμη συμβολοποιηθεί.
Μέσα σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να αναπτύξει συναισθηματικό λεξιλόγιο, να συνδεθεί με το σώμα του, να μάθει να αναγνωρίζει εσωτερικές καταστάσεις και να αντέχει την εμπειρία χωρίς να αποσυνδέεται από αυτήν.
Η θεραπευτική σχέση παίζει σε αυτό έναν καθοριστικό ρόλο. Λειτουργεί ως ένας νέος «καθρέφτης» που δίνει νόημα σε αυτό που πριν ήταν άμορφο.
Η αλεξιθυμία δεν είναι απουσία βάθους. Είναι απουσία πρόσβασης σε αυτό.
Κάτω από τη φαινομενική απουσία του συναισθήματος, συχνά υπάρχει μια πλούσια αλλά μη επεξεργασμένη εσωτερική ζωή. Μια ζωή που δεν βρήκε ακόμα τον τρόπο να ειπωθεί.
Η ψυχοθεραπεία συμβάλλει σε αυτήν ακριβώς τη διαδικασία. Στη σταδιακή μετάφραση του άρρητου σε κάτι που μπορεί να βιωθεί, να ειπωθεί και να μοιραστεί μέσα σε μια ψυχοθεραπευτική σχέση που αντέχει να αναγνωρίσει και να κρατήσει αυτό που δεν άντεχε το παρελθόν.
