Διαβάζω ένα άρθρο για την Oprah Winfrey στο Harvard Business Review όπου γράφει πως η ενσυναίσθηση (empathy) δεν είναι για εκείνη μια απλή διαπροσωπική δεξιότητα (soft skill), αλλά μια βασική ικανότητα που τη βοήθησε να φτάσει εκεί που είναι σήμερα. Η ικανότητά της να ‘’ακούει’’ πραγματικά τους ανθρώπους, να τους κάνει να νιώθουν ότι τους βλέπει, τους κατανοεί και συναισθάνεται, αποτέλεσε αναμφισβήτητα έναν καθοριστικό παράγοντα που συνέβαλε στην επιτυχία της.
Η ενσυναίσθηση, όμως, δεν αφορά μόνο τους άλλους αλλά και τον εαυτό μας. Αφορά εξίσου και τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τον εσωτερικό μας κόσμο, τις ανάγκες και τα συναισθήματά μας. Η παραπάνω έννοια αποτελεί συνιστώσα της συναισθηματικής νοημοσύνης, η οποία ξεκινά να αναπτύσσεται ήδη από τα πρώτα χρόνια της ζωής, μέσα από τον τρόπο που το πρώιμο περιβάλλον φροντίδας ανταποκρίνεται στις ανάγκες μας και σχετίζεται μαζί μας. Οι δυο έννοιες συνδέονται αλλά δεν ταυτίζονται. Ενώ η ενσυναίσθηση εστιάζει κυρίως στην κατανόηση και στην αίσθηση του πώς οι άλλοι βιώνουν τα συναισθήματα και τις εμπειρίες τους, η συναισθηματική νοημοσύνη περιλαμβάνει μια συνολικότερη ικανότητα να αναγνωρίζουμε, να νοηματοδοτούμε, να ρυθμίζουμε και να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας, αλληλεπιδρώντας παράλληλα αποτελεσματικά με τους άλλους.
Θεωρίες όπως αυτή του John Bowlby και οι εργασίες της Mary Ainsworth για τον δεσμό (attachment) υπογραμμίζουν τη σημασία του ευαίσθητου προσώπου στη διαμόρφωση της ικανότητάς μας να επεξεργαζόμαστε τα συναισθήματα και να σχετιζόμαστε υγιώς με τους άλλους. Όπως αναφέρει και η Isabelle Filliozat στο βιβλίο της Στην καρδιά των συναισθημάτων του παιδιού, δεν αρκεί να καλλιεργούμε τον δείκτη νοημοσύνης (IQ) των παιδιών μας· είναι εξίσου απαραίτητο να ενισχύουμε και τη συναισθηματική τους νοημοσύνη (EQ). Πάνω σε αυτή θεμελιώνονται βασικές διαστάσεις του ψυχικού τους κόσμου, όπως αυτοεπίγνωση, εμπιστοσύνη, αίσθηση ασφάλειας, αυτονομία, διάθεση για εξερεύνηση, κίνητρα· στοιχεία που αποτελούν την βάση για κάθε μελλοντική μάθηση και σχέση.
Η ικανότητα να αναγνωρίζουμε, να κατανοούμε και να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας είναι βασική σε πολλά επίπεδα της ζωής μας-ακαδημαϊκό, σχεσιακό, επαγγελματικό, αλλά και στη ψυχική και σωματική μας υγεία, στη λήψη αποφάσεων και στην καθημερινή μας λειτουργικότητα. Αυτή η δεξιότητα ξεκινά να χτίζεται από τη βρεφική ηλικία καθώς το βρέφος μαθαίνει να ρυθμίζεται μέσα από τη ρύθμιση που του προσφέρει το πρόσωπο που το φροντίζει. Μέσα από το βλέμμα, τις εκφράσεις προσώπου και σώματος, τον τόνο φωνής, το άγγιγμα. Με αυτόν τον τρόπο διαμορφώνεται σταδιακά ένα εσωτερικευμένο σύστημα συναισθηματικής ρύθμισης και ερμηνείας του κόσμου, ο τρόπος που θα σχετιστούμε τόσο με τα δικά μας συναισθήματα, όσο και των άλλων.
Σε έρευνα με παιδιά προσχολικής ηλικίας παρατηρήθηκε ότι η υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη των παιδιών συνδεόταν με καλύτερες κοινωνικές δεξιότητες και σχέσεις με συνομηλίκους, αυξημένη ικανότητα να ρυθμίζουν τη συμπεριφορά τους, βελτιωμένες σχολικές επιδόσεις και ειδικότερα σε δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων. Αν αναλογιστούμε και τις προσωπικές μας μαθησιακές εμπειρίες μεγαλώνοντας, είναι εύκολο να αναγνωρίσουμε ότι σε στιγμές όπου δεν κατακλυζόμασταν από έντονα ή μπερδεμένα συναισθήματα, μπορούσαμε ικανότερα να δείξουμε ανεμπόδιστο ενδιαφέρον για τη μάθηση και την εισροή νέων πληροφοριών. Αντίθετα όταν το άγχος ή ο φόβος μας κυρίευαν, η συγκέντρωση δυσχεραινόταν από αυτό που βιώναμε εσωτερικά. Σε άλλη έρευνα με παιδιά δημοτικού, παρεμβάσεις που στόχευαν στην ανάπτυξη της συναισθηματικής τους νοημοσύνης, βρέθηκε σημαντική βελτίωση στην κατανόηση και διαχείριση συναισθημάτων αλλά και σε κοινωνικές σχέσεις και τη γενικότερη συμπεριφορά τους.
Ο εγκέφαλός μας έρχεται εξοπλισμένος στη ζωή για να μπορέσουμε να αναπτύξουμε τη συναισθηματική νοημοσύνη. Συγκεκριμένες δομές του εγκεφάλου ωριμάζουν με τη διευκόλυνση του πρώιμου πλαισίου φροντίδας του παιδιού. Οι πρώτες σχέσεις μέσα στις οποίες μεγαλώνουμε αποτελούν το πρώτο περιβάλλον το οποίο ενισχύει ή παρακωλύει την ανάπτυξη ρύθμισης συναισθημάτων. Σε πολλά παιδιά δυστυχώς δεν δίνεται αυτή η ευκαιρία να αναπτύξουν την παραπάνω δεξιότητα με έναν υγιή τρόπο. Έτσι, με τις εμπειρίες που κουβαλούν από το σπίτι εισέρχονται στο σχολείο και αλληλεπιδρούν με άλλα παιδιά που φέρουν διαφορετικά επίπεδα συναισθηματικής ωριμότητας. Δυστυχώς το σχολείο συχνά δεν καταφέρνει να καλύψει επαρκώς αυτό το ρόλο στην προαγωγή και καλλιέργεια συναισθηματικής ανάπτυξης και ευημερίας των παιδιών, καθώς εστιάζει στην εκμάθηση γνωστικών αντικειμένων έναντι της συναισθηματικής ωρίμανσης.
Και τότε, αυτό που δεν προσφέρθηκε επαρκώς στην παιδική ηλικία γίνεται συχνά η πρόκληση και η ευθύνη που βαραίνει πολλούς ενήλικες- να επουλώσουν, να επανορθώσουν, να εξελίξουν αυτό που δεν αναπτύχθηκε αρκετά. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος διατηρεί καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής την ικανότητα να αλλάζει και να δημιουργεί νέες συνδέσεις (νευροπλαστικότητα). Ωστόσο, είναι υψηλότερη κατά την παιδική και εφηβική ηλικία και μειώνεται σταδιακά στην ενήλικη ζωή, χωρίς όμως να αποδυναμώνεται πλήρως. Κατά συνέπεια, οι εμπειρίες που δεν προσφέρθηκαν κατά την παιδική ηλικία μπορούν να γίνουν αντικείμενο επεξεργασίας και να ενισχυθούν σε οποιαδήποτε ηλικία μέσα από νέες εμπειρίες σχέσης, ψυχοθεραπεία και άλλες στοχευμένες παρεμβάσεις.
Βιβλιογραφία:
Arinda, F., Oo, Z. M., Myint, A., & Anggreni, M. A. (2025). The role of emotional intelligence in improving early childhood social and academic skills. World Psychology, 4(1), 137–146. https://doi.org/10.55849/wp.v4i1.804
Fuchs, E., & Flügge, G. (2014). Adult neuroplasticity: More than 40 years of research. Neural Plasticity, 2014, 541870. https://doi.org/10.1155/2014/541870
Winfrey, O. (2020). Real leaders: Oprah Winfrey and the power of empathy [Podcast episode]. Harvard Business Review Podcast. https://hbr.org/podcast/2020/12/real-leaders-oprah-winfrey-and-the-power-of-empathy
.........
