Tο τραύμα δεν αφορά απλώς αυτό που συνέβη, αλλά αυτό που συνέβη μέσα στο νευρικό σύστημα ενός ανθρώπου όταν βρέθηκε αντιμέτωπος με εμπειρίες που ξεπερνούσαν τις δυνατότητες διαχείρισης και ρύθμισής του. Δεν είναι μόνο μια δυσάρεστη ανάμνηση, αλλά μια βαθιά βιολογική αποτύπωση. Συχνά δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά για χρόνια έκθεση σε φόβο, αστάθεια, παραμέληση, συναισθηματική απουσία ή απρόβλεπτες και μη ασφαλείς σχέσεις. Είναι μια εμπειρία που καταγράφεται στον εγκέφαλο, στο σώμα και στον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους.
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη και η Διαπροσωπική Νευροβιολογία του Daniel J. Siegel επιβεβαιώνουν αυτό που οι θεραπευτές παρατηρούν εδώ και χρόνια στην κλινική πράξη: το τραύμα δεν «μένει στο παρελθόν». Αποτυπώνεται στις νευρωνικές συνδέσεις, στη βιολογία του στρες και στη σωματική μνήμη (van der Kolk, 1994· Siegel, 2012).
Όταν ένας άνθρωπος βιώνει κάτι τρομακτικό, επώδυνο ή αποδιοργανωτικό, ο εγκέφαλος δεν καταγράφει απλώς ένα γεγονός· αναδιοργανώνεται γύρω από την επιβίωση. Ορμόνες του στρες εκτοξεύονται, η αμυγδαλή, το σύστημα συναγερμού του εγκεφάλου, γίνεται υπερευαίσθητη, ενώ ο προμετωπιαίος φλοιός, που σχετίζεται με τη λογική σκέψη, τη γλώσσα και τη νοηματοδότηση, δυσκολεύεται να παραμείνει λειτουργικός σε στιγμές έντονης συναισθηματικής ενεργοποίησης.
Ο οργανισμός μεταβαίνει τότε σε αμυντικές καταστάσεις επιβίωσης: πάλη, φυγή ή πάγωμα. Το πάγωμα (freeze), η κατάσταση ακινητοποίησης δηλαδή, συχνά παρερμηνεύεται ως παθητικότητα ή αδυναμία. Στην πραγματικότητα όμως αποτελεί μια αρχαία βιολογική στρατηγική επιβίωσης του νευρικού συστήματος όταν ούτε η φυγή ούτε η αντίσταση μοιάζουν εφικτές.
Αυτές οι νευροβιολογικές αλλαγές δεν εξαφανίζονται απαραίτητα όταν περάσει ο κίνδυνος. Και αυτό εξηγεί γιατί πολλοί άνθρωποι με τραυματικές εμπειρίες συνεχίζουν να βιώνουν υπερεγρήγορση, ένταση, αποσύνδεση, σωματικά συμπτώματα ή έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις ακόμη και μέσα σε αντικειμενικά ασφαλή περιβάλλοντα. Το νευρικό σύστημα έχει μάθει να περιμένει τον κίνδυνο.
Στην ψυχοθεραπεία Gestalt λέμε συχνά πως το τραύμα διαταράσσει την ικανότητα του ανθρώπου να βρίσκεται σε ζωντανή και αυθεντική επαφή με τον εαυτό, το σώμα και το περιβάλλον του στο «εδώ και τώρα». Το άτομο δεν αντιδρά μόνο σε αυτό που συμβαίνει μπροστά του, αλλά και σε παλιές ανολοκλήρωτες εμπειρίες που συνεχίζουν να ενεργοποιούνται στο παρόν. Το παρελθόν εισβάλλει στη σχέση με τον εαυτό και τους άλλους σαν να συμβαίνει τώρα.
Το τραύμα όμως δεν καταγράφεται μόνο στη βιολογία. Διαταράσσει και τις βαθύτερες υπαρξιακές αλήθειες ενός ανθρώπου: την αίσθηση ασφάλειας, εμπιστοσύνης, συνέχειας, νοήματος και σύνδεσης. Όταν το άτομο τραυματίζεται μέσα στις σχέσεις, αρχίζει συχνά να αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως απρόβλεπτο και τον εαυτό του ως ανεπαρκή, αόρατο ή μη άξιο αγάπης. Εκεί είναι που καταγράφονται εσωτερικά διάφορες διαστρεβλώσεις αναφορικά με την εικόνα σώματος ή άλλα χαρακτηριστικά, τα οποία έχουν συνδεθεί με την αγάπη και αποδοχή υπό όρους.
Και επειδή ο εγκέφαλος σε καταστάσεις έντονης ενεργοποίησης δεν λειτουργεί κυρίως μέσα από τη λογική και τη γλώσσα, η θεραπεία του τραύματος δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην κατανόηση ή στην αφήγηση. Πολλοί άνθρωποι μπορούν να εξηγήσουν με ακρίβεια την ιστορία τους και όμως να συνεχίζουν να τη βιώνουν σωματικά σαν να συμβαίνει ακόμη.
Γι’ αυτό η θεραπεία του τραύματος αφορά και τη σωματική εμπειρία: την αναπνοή, τη στάση του σώματος, την κίνηση, τις αισθήσεις, την επίγνωση της ενεργοποίησης του νευρικού συστήματος. Η ρύθμιση δεν ξεκινά πάντα από τις λέξεις, αλλά συχνά ξεκινά από την εμπειρία ενός σώματος που μπορεί να μάθει και να νιώθει ότι δεν χρειάζεται να βρίσκεται συνεχώς σε επιφυλακή.
Σε αυτό το σημείο η θεραπευτική σχέση αποκτά κεντρική σημασία. Σύμφωνα με τη Διαπροσωπική Νευροβιολογία και τη σχεσιακή ψυχοθεραπεία, η ανθρώπινη ρύθμιση είναι μια βαθιά διαπροσωπική διαδικασία. Το νευρικό μας σύστημα διαμορφώνεται μέσα στις σχέσεις και θεραπεύεται επίσης μέσα σε σχέσεις. Η ασφαλής παρουσία ενός άλλου ανθρώπου μπορεί να λειτουργήσει ως εμπειρία συν-ρύθμισης: το σώμα αρχίζει σταδιακά να μαθαίνει ότι η εγγύτητα δεν σημαίνει απαραίτητα κίνδυνο.
Ο θεραπευτής δεν λειτουργεί ως ουδέτερος παρατηρητής, αλλά ως ενεργός σχεσιακός συμμετέχων. Μέσα από τη σταθερότητα, τη συναισθηματική διαθεσιμότητα, τη βλεμματική επαφή, την ενσυναίσθηση και τη δυνατότητα να υπάρξει κανείς χωρίς να χρειάζεται να κρύβεται ή να προσαρμόζεται συνεχώς, δημιουργείται μια νέα εμπειρία σχέσης. Αυτό που στην ψυχοθεραπεία ονομάζουμε «επανορθωτική συναισθηματική εμπειρία» έχει νευροβιολογική βάση.
Ο εγκέφαλος που έχει βιώσει εγκατάλειψη, κακοποίηση ή παραμέληση δεν ξεκινά κάθε νέα σχέση σε μια καθαρή σελίδα. Ξεκινά με ένα νευρικό σύστημα εκπαιδευμένο να επαγρυπνεί, να σαρώνει συνεχώς για σημάδια απόρριψης ή κινδύνου και να προετοιμάζεται για αυτό που κάποτε ήταν απαραίτητο για να υπάρξω. Και πολύ συχνά, αυτό που ο εγκέφαλος διαβάζει ως απειλή δεν αφορά μόνο την παρούσα κατάσταση αλλά είναι η σκιά του παρελθόντος που πέφτει πάνω στο παρόν.
Μια θεραπευόμενη με ιστορικό συναισθηματικής παραμέλησης και κακοποίησης από τους γονείς της ήρθε στη θεραπεία σε μια περίοδο που προσπαθούσε να δημιουργήσει μια νέα σχέση. Είχε προσπαθήσει πολύ στη ζωή της για να καταφέρει να έχει μια επιτυχημένη δουλειά που της παρέχει ό,τι χρειάζεται, μαζί με σπουδές που συνέβαλαν στην εξέλιξή της αλλά κάτι στις σχέσεις της δεν μπορούσε να προχωρήσει όπως ήθελε. Ο φόβος δεν εμφανιζόταν ως ανάμνηση, αλλά ως σωματική κατάσταση: σφίξιμο στο στήθος, αγωνία και ανησυχία, υπερεγρήγορση, μια μόνιμη αίσθηση ότι κάτι θα πάει στραβά.
Μια αργοπορημένη απάντηση ή μια μικρή απόσταση στην επικοινωνία αρκούσαν για να ενεργοποιήσουν μέσα της τον παλιό φόβο εγκατάλειψης. Ο εγκέφαλός της δεν ερμήνευε την κατάσταση ως μια φυσιολογική διαδικασία απουσίας που μπορούσε να αντέξει. Τη βίωνε σαν επιβεβαίωση ενός βαθύτερου σχεσιακού τραύματος: «Θα φύγει. Πάντα φεύγουν. Κανείς δεν μένει να με αγαπήσει».
Τότε ενεργοποιούνταν αυτόματα ένα παλιό μοτίβο επιβίωσης: να προσπαθήσει περισσότερο, να εξασφαλίσει τη σύνδεση, να αποδείξει ότι αξίζει να αγαπηθεί. Και έτσι ξεκινούσαν οι αγωνιώδεις κινήσεις προσκόλλησης, όπως η υπερβολική διαθεσιμότητα, η ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση, η δυσκολία να αντέξει την αβεβαιότητα της σχέσης. Συχνά, αυτές οι αντιδράσεις δημιουργούσαν τελικά ακριβώς αυτό που φοβόταν περισσότερο: την απόσταση.
Εκείνος της έλεγε ότι αντιδρούσε υπερβολικά, αλλά το νευρικό της σύστημα δεν μπορούσε ακόμη να διαχωρίσει καθαρά το παρόν από το παρελθόν. Μπροστά από κάθε νέο ενδεχόμενο σχέσης στεκόταν το παλιό της τραύμα.
Όταν μια σχέση αρχίζει να αποκτά σημασία, ενεργοποιούνται αυτόματα τα εσωτερικά μοντέλα σχέσης, οι βαθιές, ασυνείδητες προσδοκίες που διαμορφώθηκαν μέσα στις πρώτες σημαντικές σχέσεις της ζωής μας. Τα μοντέλα αυτά επηρεάζουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους, την οικειότητα, την αγάπη, κλπ. Λειτουργούν σαν ένα παλιό νευρωνικό μονοπάτι που ενεργοποιείται πριν ακόμη προλάβουμε να το σκεφτούμε συνειδητά.
Η θεραπεία δεν στοχεύει στο να σταματήσει ο άνθρωπος να νιώθει ή να αντιδρά. Στοχεύει στη δημιουργία περισσότερης επίγνωσης, ρύθμισης και ελευθερίας μέσα στη στιγμή της ενεργοποίησης. Μια μικρή αλλά κρίσιμη απόσταση ανάμεσα στο ερέθισμα και στην αυτόματη αντίδραση.
Η στιγμή που κάποιος μπορεί να αναγνωρίσει το μοτίβο: «Αυτό που νιώθω τώρα δεν αφορά μόνο αυτή τη σχέση. Αγγίζει κάτι πολύ παλιότερο μέσα μου.»
Αυτή η στιγμή επίγνωσης είναι συχνά η αρχή της αλλαγής.
Γιατί τελικά δεν βλέπουμε τους ανθρώπους μόνο όπως είναι. Τους βλέπουμε και μέσα από τον τρόπο που μάθαμε να βλέπουμε τον εαυτό μας μέσα στις πρώτες μας σχέσεις.
