«Οι γονείς μου δεν ήταν κακοί άνθρωποι. Εγώ ήμουν δύσκολο παιδί.»

«Ήταν αυστηροί, αλλά το έκαναν για το καλό μου.»

«Με τιμωρούσαν, ήθελαν να είμαι τέλεια και να μην κάνω λάθη. Έτσι έμαθα να να είμαι και εγώ.»

Πολλές φορές ακούγονται τέτοιες φράσεις στο γραφείο. Είναι δύσκολο να μένουν συναισθηματικά οι άνθρωποι σε αυτές τις προτάσεις γιατί νιώθουν ότι αν το κάνουν, θα κατηγορούν τους γονείς τους, με τους οποίους μπορεί να έχουν πολύ καλή σχέση στο παρόν. Έτσι, μη ξέροντας πώς να διαχειριστούν αυτή την αντίθεση ανάμεσα σε αυτό που βίωσαν ως παιδιά και σε αυτό που υπάρχει σήμερα, έμαθαν να μην στέκονται στο δύσκολο και περίπλοκο κομμάτι τους απο το παρελθόν.

Δεν χρειάζεται να έχουμε ζήσει σωματική βία για να αναγνωρίσουμε σημάδια σχεσιακού τραύματος. Μπορεί να υπήρχε σιωπή από κάποιον, όταν κάναμε ένα «λάθος», ή ειρωνεία μπροστά σε άλλους, ή συστηματική απειλή ότι «θα σε αφήσω εδώ και θα φύγω», ή το να μας έκαναν να ντρεπόμαστε για κάποια δυσκολία μας.

Και μαζί, σχεδόν πάντα, η ίδια εσωτερική κίνηση: να δικαιολογήσουμε, να μικρύνουμε, να πάρουμε εμείς το βάρος, ώστε να μη χρειαστεί να ρίξουμε το βάρος σε κάποιον άλλον.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί είναι τόσο δύσκολο να πούμε, ακόμη και σαν ενήλικες, ότι οι άνθρωποι που μας αγάπησαν μπορεί να ήταν και οι άνθρωποι που μας πλήγωσαν;

Ένα παιδί δεν μπορεί να διαλέξει να φύγει από τη σχέση με τους γονείς του

Ένα μικρό παιδί δεν έχει πού αλλού να πάει. Οι άνθρωποι που το φροντίζουν είναι η τροφή του, η παρηγοριά του, το καταφύγιό του, η πηγή της ασφάλειάς του και, κυριολεκτικά, η επιβίωσή του.

Ο John Bowlby έδειξε ότι η προσκόλληση (attachment) των παιδιών στους γονείς είναι ένα βιολογικό σύστημα: όταν το παιδί φοβάται, στρέφεται προς αυτούς που το φροντίζουν. Τι γίνεται όμως όταν ο φόβος έρχεται από τους ίδιους αυτούς ανθρώπους; Οι Mary Main και Erik Hesse περιέγραψαν αυτό το αδιέξοδο: ο γονιός που τρομάζει το παιδί είναι ταυτόχρονα εκείνος προς τον οποίο το παιδί χρειάζεται να προσφύγει για να ηρεμήσει. Το σώμα λέει «φύγε» και «πήγαινε κοντά» την ίδια στιγμή.

❞ Μέσα σε αυτό το αδιέξοδο, το παιδί δεν μπορεί να κάνει αυτό που θα έκανε ένας ενήλικας: να απομακρυνθεί, να προστατευτεί, να βάλει όρια. Μπορεί όμως να αλλάξει κάτι μέσα του. Να αλλάξει τον τρόπο που βλέπει αυτό που συμβαίνει.

Όταν δεν μπορώ να αλλάξω τη σχέση, αλλάζω αυτό που αισθάνομαι και αντιλαμβάνομαι για να μπορέσω να μείνω μέσα στη σχέση. ❞

«Η απαγορευμένη γνώση»

Η Alice Miller αφιέρωσε σχεδόν όλο της το έργο σε αυτή ακριβώς την κίνηση. Στο Δράμα του προικισμένου παιδιού περιγράφει παιδιά πολύ ευαίσθητα και προσεκτικά, που μαθαίνουν να διαβάζουν τις ανάγκες των γονιών τους και να γίνονται αυτό που εκείνοι χρειάζονται, αφήνοντας τα δικά τους συναισθήματα έξω από την επίγνωση. Ο θυμός, ο πόνος, η απογοήτευση δεν χωρούν στη σχέση. Και ό,τι δεν χωρά στη σχέση, το παιδί μαθαίνει να μην το αισθάνεται.

Ένα από τα βιβλία της έχει έναν τίτλο που προμηνύει για το περιεχόμενο και την πραγματικότητα:

στο Η απαγορευμένη γνώση, η Miller γράφει ότι το παιδί που κακοποιείται δεν καταπιέζει μόνο τα συναισθήματά του. Καταπιέζει και αυτά που αισθάνεται στο σώμα του και αντιλαμβάνεται με το μυαλό και τις αισθήσεις του. Αγνοεί αυτό που ξέρει, γιατί αν έμενε με αυτή τη γνώση, θα έπρεπε να αντέξει κάτι αβάσταχτο: ότι νιώθει μόνο του απέναντι σε εκείνους από τους οποίους εξαρτάται, και αυτή είναι μια αλήθεια που ένα παιδί δεν μπορεί να συνειδητοποιήσει και να αντέξει.

Στο βιβλίο Για το καλό σου δείχνει πώς ολόκληρες γενιές μεγάλωσαν μέσα σε μια λογική που ονόμασε «μαύρη παιδαγωγική»: η τιμωρία, η ταπείνωση και ο φόβος παρουσιάζονταν ως αγάπη και φροντίδα. Αν μου λένε ότι με χτυπούν επειδή με αγαπούν, τότε μαθαίνω ότι η αγάπη πονάει. Μαθαίνω όμως και κάτι άλλο: να μην εμπιστεύομαι αυτό που νιώθω.

Σε ένα από τα τελευταία της βιβλία, Το σώμα δεν ψεύδεται ποτέ, η Miller πηγαίνει ακόμη πιο μακριά. Υποστηρίζει ότι το «τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου», όταν γίνεται υποχρέωση να νιώθουμε αγάπη και ευγνωμοσύνη για ανθρώπους που μας πλήγωσαν, μας κρατά μακριά από την αλήθεια μας. Το μυαλό μπορεί να συμφωνήσει με την οικογενειακή εκδοχή, αλλά το σώμα καταγράφει τη δική του μνήμη. Έτσι, το να μένουμε τυφλά πιστοί σε μια αγάπη που πονάει σημαίνει να προδίδουμε πλευρές του εαυτού μας.

Γιατί είναι πιο ασφαλές να φταίμε εμείς ως παιδιά

Η Miller δεν ήταν η μόνη που έγραψε γι' αυτό. Ήδη από το 1943, ο ψυχαναλυτής Ronald Fairbairn περιέγραψε κάτι που ονόμασε «ηθική άμυνα» (moral defence). Το παιδί προτιμά να θεωρήσει τον εαυτό του κακό, παρά να αποδεχθεί ότι οι γονείς του είναι κακοί. Γιατί, κατά τον Fairbairn, είναι καλύτερο να είσαι αμαρτωλός σε έναν κόσμο που τον κυβερνά ο Θεός, παρά να ζεις σε έναν κόσμο που τον κυβερνά ο Διάβολος. Στον πρώτο κόσμο υπάρχει ακόμη τάξη και ελπίδα. Στον δεύτερο δεν υπάρχει τίποτα να κρατηθείς.

Η Judith Herman, στο βιβλίο της Trauma and Recovery, γράφει ότι το παιδί που κακοποιείται χρειάζεται να βρει τρόπο να διατηρήσει την εμπιστοσύνη και την αίσθηση ασφάλειας απέναντι σε ανθρώπους που δεν είναι αξιόπιστοι, μια αίσθηση που του είναι απολύτως αναγκαία για την υγιή ανάπτυξη του. Ο συμβιβασμός που κάνει είναι πολύ συχνά αυτός: αν είμαι εγώ κακό, τότε οι γονείς μου είναι καλοί. Και αυτό του δίνει, παράδοξα, και κάποια δύναμη: αν φταίω εγώ, τότε μπορώ να προσπαθήσω να γίνω καλύτερο. Υπάρχει κάτι που μπορώ να κάνω.

Ίσως εδώ βρίσκεται η ρίζα μιας ντροπής που κουβαλάμε για χρόνια χωρίς να ξέρουμε από πού έρχεται. Δεν αφορά μόνο το «έκανα κάτι λάθος». Είναι η βαθύτερη αίσθηση ότι δεν αξίζω, ότι κάτι στην ύπαρξή μου είναι ελαττωματικό. Αυτή η αίσθηση κάποτε μπορεί να ήταν το τίμημα για να μείνουν οι γονείς μας καλοί στα μάτια μας. Και έτσι να μπορέσουμε να μείνουμε κοντά τους, να νιώσουμε κάποια ασφάλεια και να επιβιώσουμε.

Στη γλώσσα της ψυχοθεραπείας Gestalt θα λέγαμε ότι ο θυμός που δεν μπορούσε να στραφεί προς τους γονείς στράφηκε προς τα μέσα. Είναι αυτό που στρέφω εσωτερικά ενώ χρειαζόμουν να το εκφράσω εξωτερικά: κάνω στον εαυτό μου ό,τι θα ήθελα να κάνω ή να πω στον άλλον. Η αυτοκριτική, η σκληρότητα με τον εαυτό, η δυσκολία να υπερασπιστώ τις ανάγκες μου μπορεί να είναι η συνέχεια μιας παλιάς λύσης.

Η τυφλότητα που προστατεύει

Η ψυχολόγος Jennifer Freyd έδωσε σε αυτό το φαινόμενο ένα όνομα που βοηθά πολύ: τραύμα προδοσίας (betrayal trauma). Είναι το τραύμα που προκαλούν άνθρωποι ή θεσμοί από τους οποίους εξαρτόμαστε για να επιβιώσουμε. Η Freyd υποστηρίζει ότι σε αυτές τις συνθήκες η αναγνώριση της προδοσίας μπορεί να είναι επικίνδυνη: αν το παιδί δει καθαρά τι συμβαίνει, μπορεί να απομακρυνθεί ή να αντιδράσει, και έτσι να χάσει τη σχέση που το κρατά ζωντανό. Γι' αυτό μιλά για «τυφλότητα στην προδοσία» (betrayal blindness): το «δεν ξέρω και ξεχνώ», που προστατεύει τη σχέση.

Η λέξη «προδοσία» έχει εδώ ιδιαίτερο βάρος. Το αρχαίο ρήμα προδίδωμι σήμαινε αρχικά «δίνω από πριν», αλλά και «παραδίδω στον εχθρό» και «εγκαταλείπω κάποιον τη στιγμή που κινδυνεύει». Αυτό ακριβώς είναι το βίωμα ενός παιδιού που κακοποιείται: ο άνθρωπος που θα έπρεπε να στέκεται ανάμεσα σε αυτό και τον κίνδυνο, γίνεται ο ίδιος ο κίνδυνος. Και το παιδί μένει μόνο του τη στιγμή που χρειαζόταν περισσότερο κάποιον δίπλα του, και αυτό αποτελεί μια πολύ βαθιά έκφανση του σχεσιακού τραύματος.

Η Freyd παρατηρεί επίσης ότι η επίγνωση της προδοσίας μπορεί να έρθει πολύ αργότερα, όταν ο άνθρωπος δεν εξαρτάται πια από αυτούς που τον πλήγωσαν. Γι' αυτό πολλοί άνθρωποι μπορούν να δουν αλήθειες σαν τις παραπάνω ως ενήλικες πια, στα τριάντα, στα πενήντα, μετά από μια απώλεια ή όταν γινόμαστε κι εμείς γονείς. Και τότε συχνά νιώθουμε σύγχυση: «Γιατί τώρα; Αφού τα έχω ξεπεράσει.»

Η αυταρχικότητα στον τρόπο που μεγαλώσαμε συνδέεται με απουσία

Για τους ανθρώπους που μεγαλώνουν τα παιδιά τους με μεγάλη αυστηρότητα λέμε συχνά ότι είναι απόντες από τη σχέση τους μαζί τους. Κρύβονται πίσω από φράσεις όπως «Το κάνω για το καλό σου», «Έτσι θα γίνεις σωστός άνθρωπος», «Έτσι στρώνεις χαρακτήρα», κλισέ με τα οποία έχουν μεγαλώσει γενιές και γενιές ανθρώπων, πολλοί από τους οποίους κακοποιήθηκαν. Πίσω από αυτές τις φράσεις συχνά δεν μπορούν να δουν το παιδί που έχουν απέναντί τους και να σχετιστούν μαζί του. Βλέπουν τα λάθη του και όχι τη δυσκολία του, αυτά που δεν έκανε και όχι πώς νιώθει, βλέπουν το κλάμα του και όχι το γιατί κλαίει, και έτσι, δυσκολεύοντας τη σχέση με το παιδί τους, μπορεί να μην το γνωρίσουν ποτέ ουσιαστικά. Γιατί κρύβονται οι ίδιοι πίσω από τη δική τους ακαμψία και τη δική τους ανεπάρκεια, και πολλές φορές το παιδί γίνεται αυτό που θα καταφέρει όσα δεν κατάφεραν οι ίδιοι. Πολλοί από αυτούς τους γονείς δεν συζήτησαν ποτέ αληθινά με το παιδί τους για να καταλάβουν πώς νιώθει ένα πλάσμα που προσπαθεί να μάθει από εκείνους για τον κόσμο, αλλά έμαθαν να επιβάλλουν και να επιτάσσουν τις δικές τους ανάγκες στη σχέση με τα παιδιά τους. Το να μεγαλώνω ένα παιδί και να το διαπλάθω σημαίνει να συναισθάνομαι μαζί του και να αλληλεπιδρώ, και όχι να επιβάλλω αυτό που εγώ θεωρώ σωστό, αγνοώντας τις ανάγκες του.

Να δούμε την αλήθεια δεν σημαίνει να πάψουμε να αγαπάμε ή να απορρίψουμε τους γονείς μας

Εδώ συχνά βρίσκεται ο μεγαλύτερος φόβος: ότι αν δω τι μου συνέβη, θα χάσω τους γονείς μου. Ή θα γίνω αχάριστη-ος. Ή θα πρέπει να διαλέξω ανάμεσα στην αλήθεια μου και στην αγάπη μου.

Και όμως, η εμπειρία μας μπορεί να χωρά και τα δύο. Μπορώ να αγαπώ τη μητέρα μου και να ξέρω ότι με πλήγωσε. Μπορώ να καταλαβαίνω την ιστορία του πατέρα μου και να μη δικαιολογώ αυτό που έκανε. Η κατανόηση της ιστορίας των γονιών μας δεν χρειάζεται να σβήσει τη δική μας.

Η Miller μιλά για την ανάγκη του πένθους. Να πενθήσουμε όχι μόνο αυτό που συνέβη, αλλά και αυτό που δεν συνέβη ποτέ: τους γονείς που χρειαζόμασταν και δεν είχαμε, την προστασία που δεν ήρθε, την παιδική ηλικία που δεν μπορεί να ξαναγραφτεί. Αυτό το πένθος είναι επώδυνο, γιατί σημαίνει να αφήσουμε την ελπίδα ότι κάποια μέρα θα μας δώσουν αυτό που μας χρωστούν. Μπορεί όμως να είναι και απελευθερωτικό. Όσο περιμένουμε, μένουμε το παιδί που περιμένει να το σώσουν.

Από την υπαρξιακή οπτική, ο Irvin Yalom γράφει για την υπαρξιακή μοναξιά: τη συνειδητοποίηση ότι, όσο κι αν μας αγαπούν, κανείς δεν μπορεί να ζήσει τη ζωή μας για εμάς ούτε να μας σώσει από αυτήν. Ίσως η αναγνώριση της κακοποίησης να μας φέρνει αντιμέτωπους με μια πρώιμη και πολύ σκληρή εκδοχή αυτής της μοναξιάς. Μας φέρνει όμως και αντιμέτωπους με την ελευθερία και την ευθύνη μας: να αποφασίσουμε εμείς, τώρα, τι σχέση θέλουμε να έχουμε με το παρελθόν μας και με τους ανθρώπους που ακόμη είναι στη ζωή μας. Αυτό μπορεί να σημαίνει να βάλουμε όρια σε μια σχέση που μας πληγώνει, να πούμε κάτι που δεν ειπώθηκε, ή απλώς να σταματήσουμε να λέμε στον εαυτό μας ότι «δεν ήταν τίποτα».

Ένας μάρτυρας που βλέπει τη δυσκολία μας

Η Miller έγραφε ότι ένα παιδί που κακοποιείται μπορεί να αντέξει και να διαχειριστεί πολύ καλύτερα αυτό που συνέβη όταν υπάρχει έστω ένας άνθρωπος που γίνεται μάρτυρας αυτού και του δείχνει, με κάποιον τρόπο, ότι δεν φταίει. Μια γιαγιά, μια δασκάλα, ένας γείτονας. Συχνά επίσης αυτόν τον ρόλο έχει ένα αδερφάκι που είναι μαζί μας σε αυτό που περνάμε και μπορεί να μας καταλάβει. Τον ονόμαζε «βοηθητικό μάρτυρα» (helping witness). Και για τον ενήλικα που αρχίζει να βλέπει την ιστορία του, μιλούσε για το «πρόσωπο αρωγό» (enlightened witness): κάποιον που ξέρει, που δεν μικραίνει και δεν δικαιολογεί, και που μένει δίπλα του όσο εκείνος αντικρίζει την αλήθεια του και τον διευκολύνει.

Η θεραπευτική σχέση μπορεί να γίνει ένας τέτοιος χώρος. Η ψυχοθεραπεύτρια μπορεί να είναι συνοδοιπόρος σε έναν δρόμο που κάποτε έπρεπε να περπατηθεί μόνος και να μας διευκολύνει, γινόμενη το πρόσωπο αρωγός που δεν είχαμε τότε.

Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν οι γονείς μας μάς αγάπησαν ή όχι. Πολλοί από αυτούς μάς αγάπησαν με τον μόνο τρόπο που ήξεραν, και αυτός ο τρόπος μάς πλήγωσε.

Ίσως το ερώτημα είναι αν μπορούμε σήμερα να αφήσουμε το παιδί που ήμασταν να πει αυτό που δεν μπορούσε να πει τότε και να νιώσει αυτό που δεν υπήρχε χώρος να νιώσει τότε.

Και να ακούσει, επιτέλους, ότι δεν έφταιγε γι' αυτό που του συνέβη.

Βιβλιογραφία

  • Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books.
  • Fairbairn, W. R. D. (1943). The repression and the return of bad objects (with special reference to the «war neuroses»). British Journal of Medical Psychology, 19(3–4), 327–341.
  • Freyd, J. J. (1996). Betrayal Trauma: The Logic of Forgetting Childhood Abuse. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  • Freyd, J. J., & Birrell, P. J. (2013). Blind to Betrayal: Why We Fool Ourselves We Aren't Being Fooled. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
  • Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. New York: Basic Books.
  • Main, M., & Hesse, E. (1990). Parents' unresolved traumatic experiences are related to infant disorganized attachment status: Is frightened and/or frightening parental behavior the linking mechanism? In M. T. Greenberg, D. Cicchetti, & E. M. Cummings (Eds.), Attachment in the Preschool Years (pp. 161–182). Chicago: University of Chicago Press.
  • Miller, A. (2010). Οι φυλακές της παιδικής μας ηλικίας ή Το δράμα του προικισμένου παιδιού (4η έκδ., μτφ. Ε. Αλεξοπούλου & Ν. Λαζαρίδης). Αθήνα: Ροές. (Πρωτότυπο: Das Drama des begabten Kindes, 1979)
  • Miller, A. Για το καλό σου. Αθήνα: Ροές. (Πρωτότυπο: Am Anfang war Erziehung, 1980· αγγλ.: For Your Own Good, 1983)
  • Miller, A. (2011). Η απαγορευμένη γνώση (μτφ. Π. Τσινάρη). Αθήνα: Ροές. (Πρωτότυπο: Das verbannte Wissen, 1988· αγγλ.: Banished Knowledge: Facing Childhood Injuries, 1990)
  • Miller, A. (2009). Το σώμα δεν ψεύδεται ποτέ (μτφ. Λ. Μαζαράκη). Αθήνα: Ροές. (Πρωτότυπο: Die Revolte des Körpers, 2004· αγγλ.: The Body Never Lies, 2005)
  • Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. New York: Basic Books.