Υπάρχουν στιγμές που φανταζόμαστε πώς θα ήταν αν είχαμε επιλέξει κάτι άλλο από αυτό που επιλέξαμε. Η φαντασίωση των παράλληλων δρόμων ζωής συγκρίνει την πραγματικότητά μας με μια εξιδανικευμένη εκδοχή που απλώς δεν ζήσαμε για να αποεξιδανικεύσουμε. Μικρές απώλειες που συνοδεύουν κάθε σημαντική απόφαση στη ζωή μας.
Όποια απόφαση κι αν πάρουμε, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα υπάρξουν στιγμές που θα την αμφισβητήσουμε. Στιγμές που θα αναρωτηθούμε αν κάναμε το «σωστό», αν θα ήταν καλύτερα να είχαμε επιλέξει διαφορετικά. Αυτό ισχύει είτε πρόκειται για τις διακοπές, είτε για μια σχέση, μια δουλειά, μια πόλη, ένα σπίτι ή μια φιλία.
Πολλές φορές μπορεί να αναδυθεί μέσα μας ένας μικρός θρήνος για τη δυνατότητα που δεν αξιοποιήσαμε, για τον δρόμο που δεν ακολουθήσαμε, για τη ζωή που θα μπορούσε να είχε πάρει μια άλλη τροπή. Πολλοί άνθρωποι εγκλωβίζονται στη διαρκή αναζήτηση της «σωστής» επιλογής: εκείνης που θα έχει τα λιγότερα μειονεκτήματα, το μικρότερο κόστος και τα περισσότερα οφέλη. Μόνο που μια τέτοια επιλογή δεν υπάρχει.
Γιατί δεν υπάρχει η «σωστή» απόφαση;
Κάθε απόφαση έχει αναπόφευκτα κάποιο κόστος. Το να επιλέγουμε κάτι σημαίνει ταυτόχρονα ότι δεν επιλέγουμε κάτι άλλο. Το να δεσμευόμαστε σε έναν δρόμο σημαίνει ότι αποχαιρετούμε όλους τους υπόλοιπους που θα μπορούσαμε να είχαμε ακολουθήσει. Ο αγαπημένος μου Irvin Yalom περιγράφει ότι κάθε επιλογή συνεπάγεται ταυτόχρονα και την παραίτηση από άλλες δυνατότητες και πως κάθε "ναι" είναι συγχρόνως και ένα "όχι". (Yalom, 1980).
Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η λέξη μαρτυρά τα κρυμμένα της νοήματα. Το ρήμα «αποφασίζω» στα λατινικά — decidere, απ' όπου το αγγλικό decide — έχει την ίδια κατάληξη με λέξεις όπως homicide (ανθρωποκτονία): μια ρίζα που σημαίνει «κόβω, αποκόπτω». Κάθε φορά που αποφασίζουμε, με μια έννοια αποκόπτουμε τους άλλους δρόμους. Η απόφαση δεν είναι μόνο επιλογή· είναι και ένας μικρός αποχαιρετισμός.
Αν επιλέξω να φύγω, ίσως κάποτε θρηνήσω για όσα άφησα πίσω μου. Αν επιλέξω να μείνω, ίσως θρηνήσω για τις δυνατότητες, την ελευθερία και τις εμπειρίες που δεν θα γνωρίσω ποτέ. Όποιον δρόμο κι αν διαλέξω, κάποια μορφή απώλειας θα τον συνοδεύει. Δεν πρόκειται για κακοτυχία ούτε για λάθος υπολογισμό, αλλά για την ίδια τη φύση του να επιλέγεις ως πεπερασμένος άνθρωπος, ζώντας μέσα σε ένα συγκεκριμένο σώμα, χρόνο και ζωή.
Όταν η αναζήτηση της τέλειας επιλογής γίνεται αυτοσαμποτάζ
Ας φανταστούμε κάποιον που έχει να αποφασίσει αν θα δεχτεί μια δουλειά σε άλλη πόλη. Φτιάχνει λίστες με τα υπέρ και τα κατά, τις ξαναφτιάχνει, ρωτά τους πάντες, διαβάζει, υπολογίζει. Κάθε φορά που πλησιάζει σε μια απόφαση, εμφανίζεται ένα "ναι, αλλά". Περνούν εβδομάδες. Δεν τον βασανίζει τόσο η ίδια η επιλογή όσο η ιδέα ότι αν λάβει υπόψη όλες τις παραμέτρους, κάπου υπάρχει η τέλεια επιλογή. Έτσι μένει μετέωρος, εξαντλημένος από όλα τα πιθανά σενάρια και φυσικά ακινητοποιημένος.
Η έρευνα έχει ένα όνομα γι' αυτόν τον τρόπο να αποφασίζει κανείς: το ονομάζει μεγιστοποίηση (maximizing). Οι άνθρωποι που αναζητούν πάντα τη βέλτιστη δυνατή επιλογή, σε αντίθεση με εκείνους που αρκούνται σε μια «αρκετά καλή» τείνουν να νιώθουν μεγαλύτερη μεταμέλεια, λιγότερη ικανοποίηση από τις αποφάσεις τους και περισσότερη πίεση, ακόμη κι όταν αντικειμενικά επιλέγουν σωστά (Schwartz κ.ά., 2002). Όσο περισσότερο ψάχνουμε την τέλεια επιλογή, τόσο πιο βαριά και αγχωτική γίνεται, γιατί την κρίνουμε πλέον όχι σε σύγκριση με αυτό που έχουμε, αλλά σε ένα φανταστικό ιδανικό που δεν υπάρχει.
Ο φιλόσοφος Søren Kierkegaard ονόμασε το αίσθημα που μας πιάνει μπροστά στην ελευθερία μας «ίλιγγο»: στεκόμαστε στο χείλος τόσων ανοιχτών δυνατοτήτων που ζαλιζόμαστε (Kierkegaard, 1844). Αυτός ο ίλιγγος δεν είναι σημάδι ότι κάτι πάει στραβά. Είναι το τίμημα του να είμαστε ελεύθεροι να διαλέξουμε.
Ο θρήνος για τη ζωή που δεν ζήσαμε
Ο Yalom μιλά για μια “υπαρξιακή ενοχή”, όχι την ενοχή του να έχουμε βλάψει κάποιον, αλλά εκείνη που νιώθουμε απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό, όταν αισθανόμαστε ότι αφήσαμε ανεκπλήρωτες κάποιες δυνατότητές μας. Κάθε φορά που διαλέγουμε έναν δρόμο, κάτι μέσα μας ξέρει τι θα θυσιάσουμε και θρηνούμε γι' αυτό, απλώς οι άνθρωποι έχουμε διαφορετικά επίπεδα επαφής με αυτή τη διαδικασία.
Η λογοτεχνία το έχει αγγίξει βαθύτερα από κάθε κλινική περιγραφή. Στον Θάνατο του Ιβάν Ίλιτς, ο Τολστόι μας δείχνει έναν άνθρωπο που έζησε μια ζωή φαινομενικά “σωστή”, σταδιοδρομία, γάμος, ανέλιξη που όφειλε και που, στο τέλος, αναρωτιέται αν έζησε ποτέ αληθινά τη δική του ζωή ή απλώς εκείνη που υποτίθεται πως έπρεπε. Δεν είναι ο θρήνος για μια λάθος επιλογή· είναι ο θρήνος για τη ζωή που δεν έζησε ποτέ συνειδητά.
Ίσως, λοιπόν, μια όψη της συναισθηματικής ωριμότητας να είναι η αναγνώριση ότι ο θρήνος δεν αποτελεί ένδειξη πως πήραμε τη λάθος απόφαση. Αντίθετα, είναι συχνά το φυσικό τίμημα του να επιλέγουμε, ένα αποτύπωμα των εναλλακτικών που αφήσαμε πίσω. Υπό αυτή την έννοια, ο θρήνος δεν είναι κάτι που μπορούμε να αποφύγουμε. Είναι μέρος κάθε σημαντικής και με νόημα επιλογής.
Ο θρήνος που δεν κλείνει: μια ματιά από τη θεραπεία Gestalt
Στη θεραπεία Gestalt θεωρούμε ότι τα συναισθήματα τείνουν να ακολουθούν έναν φυσικό κύκλο επίγνωσης, έκφρασης και ολοκλήρωσης, όταν δεν παρεμποδίζονται. Κάτι αναδύεται, το αναγνωρίζουμε, το ζούμε, και μετά ηρεμεί και αποσύρεται.
Το πρόβλημα είναι ο θρήνος που κρατάμε ανοιχτό. Στη Gestalt το ονομάζουμε “ανοιχτός λογαριασμός”. Όσα δεν ειπώθηκαν, δεν θρηνήθηκαν και δεν ολοκληρώθηκαν, συνεχίζουν σιωπηλά να ζητούν την προσοχή μας. Όταν αρνούμαστε να αποχαιρετήσουμε τους δρόμους που δεν πήραμε, όταν τους κρατάμε μισάνοιχτους «μήπως», μένουμε με το ένα πόδι σε μια ζωή που δεν ζούμε και το άλλο σε μια ζωή που δεν αφηνόμαστε να ζήσουμε ολόκληρη.
Γι' αυτό, στη θεραπεία, δεν ψάχνουμε να αποδείξουμε αναδρομικά ότι η επιλογή μας ήταν η «σωστή». Στεκόμαστε στο «εδώ και τώρα» και ρωτάμε κάτι διαφορετικό: τι χρειάζεται να πενθήσω; Τι χρειάζομαι να αποχαιρετήσω πραγματικά, ώστε να μπορέσω να πω ένα πιο συνειδητό "ναι" σε αυτό που έχω μπροστά μου;
Τι βοηθά όταν μας βασανίζει μια απόφαση;
Δεν υπάρχει τεχνική που να εξαφανίζει τον θρήνο και ούτε θα το θέλαμε αυτό, γιατί είναι μέρος του να ζούμε συνειδητά. Υπάρχουν όμως κινήσεις που αλλάζουν τη σχέση μας μαζί του:
Είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε το γιατί κάναμε αυτή την επιλογή και όχι κάποια άλλη και να μην μετανιώνουμε επειδή κάτι μας λείπει ή δεν λειτουργεί στο παρόν. Όπως θα έλεγε και η καθηγήτρια dr. Langer, αντί να αγχωνόμαστε για να κάνουμε τη “σωστή” επιλογή, να κάνουμε την επιλογή σωστή. «Πενθώ αυτό που άφησα» δεν σημαίνει «έκανα λάθος». Όταν διακρίνουμε το πένθος από το λάθος, σταματάμε να ανακρίνουμε την απόφασή μας κάθε φορά που πονάμε.
Άλλαξε την ερώτηση. Αντί για το ανικανοποίητο «ποια είναι η σωστή απόφαση», η βαθύτερη και πιο ειλικρινής ερώτηση είναι: «Με ποια απώλεια αντέχω να ζήσω; Ποιον θρήνο είμαι περισσότερο διατεθειμένος/διατεθειμένη να επεξεργαστώ και να αντέξω;»
Επίτρεψε στο πένθος να ολοκληρωθεί. Αντί να κρατάμε όλες τις πόρτες μισάνοιχτες, αφήνουμε συνειδητά τους δρόμους που δεν πήραμε να γίνουν παρελθόν.
Γύρνα στο παρόν. Η ζωή που δεν ζήσαμε είναι πάντα, εξ ορισμού, τέλεια, γιατί δεν αποεξιδανικεύτηκε ποτέ. Η ζωή που ζούμε έχει τριβές και απογοητεύσεις. Η επιστροφή στο "εδώ και τώρα" μας βοηθά να συναντήσουμε αυτό που πραγματικά έχουμε, όχι τη σκιά αυτού που θα μπορούσαμε να είχαμε.
Και όμως, όταν η αμφισβήτηση κάθε επιλογής γίνεται μόνιμος τρόπος ζωής, όταν το μυαλό δεν σταματά να γυρίζει στα "κι αν" και η υπερανάλυση αντικαθιστά τη ζωή, τότε υπάρχει ένας εδραιωμένος και μαθημένος κανόνας που χρειάζεται μια βαθύτερη επεξεργασία. Στην ψυχοθεραπεία δεν πολεμάμε τη δυσκολία μας να αποφασίσουμε· τη ρωτάμε πώς διαμορφώθηκε, τι προστατεύει και τι εξυπηρετεί. Συχνά, πίσω από την αναζήτηση της τέλειας επιλογής κρύβεται ο φόβος της απώλειας, το άγχος της ευθύνης ή του να απογοητεύσουμε κάποιον.
Σε αυτό το σύντομο βίντεο, η καθηγήτρια του Harvard Ellen Langer μιλά για έναν διαφορετικό τρόπο να σκεφτόμαστε τις αποφάσεις και την αναζήτηση της «σωστής» επιλογής. Μπορείτε να το παρακολουθήσετε εδώ.
Βιβλιογραφία:
Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. New York: Basic Books.
Schwartz, B., Ward, A., Monterosso, J., Lyubomirsky, S., White, K., & Lehman, D. R. (2002). Maximizing versus satisficing: Happiness is a matter of choice. Journal of Personality and Social Psychology, 83(5), 1178–1197.
Kierkegaard, S. (1844). The Concept of Anxiety (Η έννοια της αγωνίας).
Tolstoy, L. (1886). Ο θάνατος του Ιβάν Ίλιτς.


